اخبار قرآنی 19 مرداد

گروه انديشه: سرفصل‌های آموزشی بايد به گونه‌ای طراحی شود كه دانشجويان از ابتدا با انجام پروژه‌های متعدد تحقيقاتی، پژوهش‌محور تربيت شوند؛ در اين زمينه تخصصی كردن زيرمجموعه‌های علوم قرآنی و حديث می‌تواند زمينه را برای حركت به سوی پژوهش‌محور كردن رشته‌ها و دروس فراهم كرد.

به گزارش خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا) نشست «آسيب‌شناسی نظام پژوهش‌های قرآنی و ارائه راهكارها» چهارشنبه شب، 18 مردادماه، با حضور حجت‌الاسلام والمسلمين مجيد حيدری‌فر، عضو هيئت علمی پژوهشگاه معارج، جعفر نكونام، عضو هيئت علمی دانشگاه قم، عبدالمجيد طالب‌تاش، معاون پژوهشكده قرآن و عترت دانشگاه آزاد به عنوان كارشناسان علوم قرآنی و سلامت‌پناه، مدرس دانشگاه به عنوان دبير علمی نشست، در بخش پژوهش و گفت‌وگوهای قرآنی بيستمين نمايشگاه بين‌المللی قرآن كريم برگزار شد.

بنابر اين گزارش، در ابتدای اين جلسه سلامت‌پناه با بيان اين كه سعی بر اين است كه در اين جلسه آسيب‌های مختص به نظام پژوهش قرآنی مورد توجه قرار گيرد و با اشاره به عضويت حجت‌الاسلام حيدری‌فر در كميسيون توسعه پژوهش و آموزش عالی كشور و وجهه پژوهشی وی در مجموعه‌های حوزوی، از حجت‌الاسلام حيدری‌فر خواست كه با توجه به رويكرد پديد آمده در دوره‌های اخير در حوزه‌های علميه، با توجه به شكل‌گيری رشته‌ها و دروس تخصصی در حوزه علوم قرآنی، به تشريح وضعيت موجود حاكم بر پژوهش‌های قرآنی در حوزه‌های علميه بپردازد.

حيدری‌فر در پاسخ به اين سؤال با اشاره به شكل‌گيری معاونت پژوهشی در حوزه، با توصيه و تأكيد مقام معظم رهبری، گفت: اين معاونت فعاليت عمده خود را با هدف بسترسازی توليدات پژوهشی و ارزيابی و ارتقای اين توليدات، از سال 76 طرح كتاب سال حوزه به اجرا در آمد كه تاكنون نيز به خوبی ادامه دارد و به عنوان عرصه‌ای برای شناخت آسيب‌ها و شرايط حاكم بر پژوهش در حوزه‌های علميه در اختيار ماست.

مدير گروه عترت پژوهی پژوهشگاه معارج در ادامه با اشاره به راه‌اندازی مركز آموزش تخصصی تفسير و علوم قرآن حوزه، عنوان كرد: در اين مركز آموزشی، انجام تحقيقات و پژوهش‌هايی برای پايان دوره آموزشی، از مقطع كارشناسی تا مقطع دكترا، تعريف شده است.

حيدری‌فر افزود: همچنين گلايه‌های طلاب در رابطه با نظام پژوهش‌های قرآنی، به ويژه در حوزه رساله‌ها و پايان‌نامه‌ها، سبب تحول در واحد مدارج حوزه(معادل معاونت تحصيلات تكميلی در دانشگاه‌‌ها) شد كه به موجب آن، 4 كميته تخصصی به 12 كميته افزايش پيدا كرد و اين كميته‌ها مسئوليت ساماندهی رساله‌ها در چند مرحله كلان از جمله موضوع‌شناسی و مسئله‌يابی، معرفی منابع و پيشينه‌شناسی تحقيق، مهندسی پژوهشی و طرح‌نامه و معرفی اساتيد را عهده‌دار شده‌اند.

وی به روند جاری ديگری در حوزه پژوهش‌های قرآنی و در قالب مؤسسات پژوهشی حوزوی اشاره و اظهار كرد: با تأسيس مديريت ساماندهی مراكز پژوهشی، از جمله مراكز پژوهشی قرآنی، تلاش شده است كه با مرتبط ساختن اين مراكز در رده‌های مديريت و معاونت‌ها بستر مناسبی برای پژوهش‌های قرآنی در حوزه فراهم شود.

حيدری‌فر اضافه كرد: ما برای سازماندهی بهتر اين مراكز تأسيس شهركی قرآنی را به كميسيون پژوهش و آموزش عالی پيشنهاد داده‌ايم تا با متمركز شدن اين مؤسسات در يك سايت زمينی و به شكل فيزيكی، برنامه‌ها و هماهنگی‌های لازم به سهولت انجام پذيرد.

اين استاد حوزه و دانشگاه در ادامه با اشاره به رابطه تنگاتنگ دانش و پژوهش، تأكيد كرد: به دليل وجود چنين رابطه‌ای آسيب‌پذيری هر كدام از اين عرصه‌ها بر عرصه ديگر نيز تأثير خواهد گذاشت و از اين جهت كه پژوهش محصول دانش است، در صورت اصلاح نشدن سيستم دانش، نظام پژوهشی نيز اصلاح نخواهد شد. بايد به دانشجويان حق داد چرا كه استادان چيزی جز اطلاعات عمومی در اختيار دانشجويان قرار نمی‌دهند و در چنين شرايطی نمی‌توان از دانشجويان توقع توجه جدی به امر پژوهش و نوآوری در اين عرصه داشت.

عضو هيئت علمی پژوهشگاه معارج با تأكيد بر اين نكته كه اساساً دانشجويان ما دانشجويانی قرآن‌محور و پژوهش‌محور نيستند، خاطرنشان كرد: معمولاً مقصود اصلی دانشجويان از شركت در دوره‌های تحصيلات تكميلی ارتقای مدرك تحصيلی و ارتقای شغلی است.

وی همچنين به پژوهش‌محور نبودن مواد و سرفصل‌های دروس به عنوان يكی ديگر از آسيب‌های امر پژوهش اشاره كرد و گفت: مواد و سرفصل‌ها بايد به گونه‌ای طراحی شود كه دانشجويان از ابتدا با انجام پروژه‌های متعدد تحقيقاتی، پژوهش‌محور تربيت شوند. در اين زمينه جداسازی و تخصصی كردن رشته‌ها و زيرمجموعه‌های علوم قرآنی و حديث می‌تواند زمينه را برای حركت به سوی پژوهش‌محور كردن رشته‌ها و دروس فراهم كرد.

سلامت‌پناه در ادامه اين جلسه با اشاره به منشور توسعه فرهنگ قرآنی و با بيان اين مطلب كه تعميم و تعميق ايمان، شناخت، ارتباط و انس با قرآن جهت تحقق آموزه‌های قرآنی در سطوح فردی و اجتماعی از اهداف ترسيم شده در اين منشور است، اظهار كرد: فرهنگ‌سازی در حوزه فردی به معنای متعالی شدن رابطه افراد با قرآن است و در صورتی كه در كلان نظام‌های اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سياسی بتوانيم به نظام‌سازی قرآنی دست يابيم به هدف ترسيم شده در منشور توسعه فرهنگ قرآنی رسيده‌ايم.

وی با بيان اين كه چنين نظام‌‌سازی‌ نيازمند پژوهش در شاخه‌های علوم و معارف قرآنی است، به طرح اين پرسش پرداخت كه برای رسيدن به علوم انسانی قرآن بنياد و برای تأمين و تدوين نظام‌های چهارگانه مذكور، مبتنی بر قرآن تاكنون چه اقداماتی صورت گرفته و آيا وضعيت فعلی پژوهشی، پاسخگوی اين نياز هستند يا نه؟

نكونام در پاسخ به اين پرسش ابتدا بر تمايز جنبه پژوهشی و جنبه ترويجی در فعاليت‌های قرآنی تأكيد و خاطرنشان كرد: در پژوهش نبايد به رويكرد ترويجی اصالت داد و دانشجويانی كه در مقاطع تحصيلات تكميلی به پژوهش می‌پردازند، نبايد توجه خود را به عامه و عموم مردم معطوف دارند بلكه بايد به گسترش دادن مرز دانش بكوشند و مسائل مطرح ميان اهل تحقيق را مورد بررسی قرار دهند.

وی در خصوص پژوهش‌های ترويجی نيز گفت: پژوهش به منظور ترويج و توسعه فرهنگ قرآنی بايد به نحو ميدانی و از طريق مشاهده و طراحی پرسش‌نامه و انجام مصاحبه صورت گيرد تا از اين طريق با شناسايی مشكلات و آسيب‌های اعتقادی و اخلاقی، و با تحقيقات كاربردی، راهكارهايی برای اين آسيب‌ها انديشيده شود و پس از مراجعه به آيات و احاديث برای فراهم كردن محتواها، شيوه‌هايی برای اجرا و نهادينه‌سازی و جامه عمل پوشيدن به آموزه‌های قرآنی و حديثی در نظر گرفته شود.

نكونام در ادامه با اشاره به آسيب‌های موجود در امر پژوهش، عنوان كرد: عدم تخصص كافی مديران در امر پژوهش و انتصابی بودن مديران پژوهشی، انفصال مؤسسات آموزشی و تحقيقاتی و عدم استفاده از تجارب يكديگر، انجام فعاليت‌های پژوهشی تكراری، عدم حمايت مالی از پژوهشگران، مقلد بودن اساتيد و دانشجويان و عدم وجود روحيه نقد و وجود افراط و تفريط در مقررات و ضوابط پژوهشی از جمله آسيب‌های اين حوزه هستند.

عضو هيئت علمی دانشگاه قم افزود: در شرايطی كه نه مديران به امر پژوهش اهتمام و توجه داشته باشند و نه سنت‌ها و روحيات ما با بحث، نوآوری و نظريه‌پردازی نزديك شده باشد و از سوی ديگر از پژوهشگران بخواهيم كه به شرح ديدگاه‌های مشهور بپردازند و در نتيجه هيچ چالشی پديد نيايد، به مرحله پژوهش وارد نخواهيم شد.

نكونام با اشاره به نقائص پژوهش‌ها به لحاظ روش تحقيق عمومی گفت: هم اساتيد و هم دانشجويان در روش عمومی تحقيق از اطلاعات محدودی برخوردارند. كم توجهی به ابزارهای پژوهشی جديد و عدم استفاده از اين ابزارها در گردآوری و دسته‌بندی اطلاعات، دوری از حداقل انديشه‌ورزی در بيان اطلاعات و دريافت‌ها به زبان خود و ناتوانی در تجزيه و تحليل و نقد از ديگر مواردی است كه می‌توان به عنوان نقص‌های عمومی روش‌شناختی در زمينه پژوهش از آن‌ها ياد كرد.

اين پژوهشگر قرآنی با بيان اين كه ما از لحاظ تخصصی نيز از راهكارها و روش‌های جديد استفاده نمی‌كنيم، اظهار كرد: ما علوم مختلف را می‌خوانيم و مورد مطالعه قرار می‌دهيم اما به مرحله پژوهش گذر نمی‌كنيم و به شكلی عملی و موردپژوهانه به مسائل نمی‌پردازيم.

در ادامه جلسه طالب‌تاش نيز با تأكيد بر لزوم آسيب‌شناسی جدی پژوهش‌های قرآنی، گفت: در صورت آسيب‌شناسی اين پژوهش‌ها و دست‌يابی به سطحی استاندارد از پژوهش‌های قرآنی، اين پژوهش‌ها می‌تواند ابتدا جامعه علمی حوزه و دانشگاه را سيراب كرده و به دنبال آن حوزه و دانشگاه، سطوح مختلف جامعه را از نتايج اين پژوهش‌ها بهره‌مند خواهند كرد.

وی با اشاره به اين كه در حال حاضر سطح پايان‌نامه نويسی در كشور خيلی پايين نيست، افزود: اما در هر حال روند پايان‌نامه‌نويسی با آسيب‌های جدی مواجه است كه می‌توان اين آسيب‌ها را در سه دسته كلی وضعيت علمی دانشجويان پيش از ورود به پايان‌نامه‌نويسی، وضعيت علمی دانشجويان در حين پايان‌نامه‌نويسی و وضعيت پايان‌نامه‌های توليد شده به عنوان محصول تحقيق و پژوهش دانشجويان مورد بررسی قرار داد.

طالب‌تاش عدم آشنايی با روش‌شناسی و شيوه پژوهش و نداشتن مسئله را از اساسی‌ترين آسيب‌های دسته اول دانست و اظهار كرد: اساساً كسی به پژوهش و تحقيق وارد می‌شود كه دغدغه‌ای ذهنی داشته باشد و به دنبال پاسخی برای سؤال خود باشد و در صورتی كه ذهن دانشجو با سؤال درگير نباشد به فرضيه نيز منتقل نخواهد شد؛ چرا كه فرضيه مبتنی بر سؤال است. در نتيجه اين روند دانشجو در مراحل گردآوری و ارزيابی اطلاعات نيز با مشكل مواجه خواهد شد.

وی گسترش جزوه‌نويسی در دانشگاه‌ها را به عنوان علت دور شدن از مسائل معرفی كرد و گفت: يكی از آسيب‌های جدی در رشته علوم قرآن و حديث جزوه‌نويسی است كه مورد استقبال هم دانشجويان و هم اساتيد است. در نتيجه اين امر، دانشجو با محدود شدن به جزوات، از منابع دست اول بازمی‌ماند و طبيعی است كه دانشجويی كه در منابع متعدد به تتبع نپرداخته باشد با سؤال نيز مواجه نخواهد شد كه ريشه ديگر اين مسئله نيز به عدم آشنايی دانشجويان با زبان‌های انگليسی و عربی بازمی‌گردد.

در ادامه اين جلسه اساتيد حاضر با ارائه نقطه نظرات خود درخصوص راهكارهای برون رفت از وضعيت موجود و گذر از آسيب‌های پژوهش قرآنی در سطح كشور، به مواردی از قبيل ارتقای جايگاه مالی و شأنيتی اساتيد، جلوگيری از پژوهش‌های موازی، گسترش و نشر پژوهش‌های منجر به توليد علم، ايجاد پايگاه مرجع گسترش علم در رشته علوم قرآنی، تعامل و ترابط علمی ميان حوزه و دانشگاه و پژوهشگران در سطوح داخلی و خارجی و پشتيبانی مالی و حمايت از تبديل پژوهش‌ها به محصول علمی به عنوان برخی از اين راهكارها اشاره كردند.

از ديگر موارد مورد تأكيد اساتيد حاضر می‌توان به برگزاری آزمون جداگانه جهت رشته‌های قرآنی برای جذب بهترين استعدادها و شبكه‌سازی آنان، طراحی مواد و سرفصل‌ دروس با جهت‌گيری تربيت دانشجوی پژوهش‌محور، ترويج نقد و مناظره علمی ميان استادان و دانشجويان، اهتمام به آموزش روش تحقيق عمومی و تخصصی، اهتمام به انجام تحقيقات ميدانی و ميان‌رشته‌ای، اهتمام به انجام پژوهش‌های مسئله‌‌محور، انتخابی كردن نظام مديريت پژوهشی از قاعده به رأس و حمايت از نظريه‌پردازی و نقد علمی در چارچوب اصول و ضوابط اشاره كرد.