قير در تاريخ ايرانيان

 

، كشف نفت در ايران به عهد باستان و دوره ساسانيان بر مي گردد و به گفته فردوسي در شاهنامه و ساير منابع تاريخي، در آن عهد ايرانيان از وجود نفت و قير در مناطق جنوب غربي كشور به ويژه در خوزستان با خبر بودند و از اين منايع در قير اندود كردن ديوارها، ساختن بناها، كوره هاي ذوب فلز، افزوختن آتش، توليد گرما و نيز در جنگ ها و نبردها استفاده مي كردند. حماسه سراي بزرگ ايران، فردوسي توسي مي گويد:
    بيا كَند چرمش به زَهر و به نفت سوي اژدها، روي بنهاد تفت و در جاي ديگر مي فرمايد:
    به اسب وبه نفت اندر آتش زدند
    همه هنديان دست برسر زدند
    قير نيز از عناصر موجود در نفت خام است كه ايرانيان از چند هزار سال قبل آنرا مي شناختند و آن را از نفت بدست آورده و مورد استفاده قرار مي دادند.
    در آغاز داستان بيژن و منيژه و در شاهنامه فردوسي، آنجا كه پير خردمند توس شب را توصيف مي كند، واژه »قير« به زيباترين سخن به نظم در آمده است:
    شبي چون شَبَهْ، روي شسته به قير
    نه بهرام پيدا، نه كيوان، نه تير
    چو پولاد، زنگار خورده سپهر
    توگويي، به قير اندراندود، چهر
    سپهر اندرآن چادر قيرگون
    تو گفتي شده ستي به خواب اندرون
    به جز اين، منابع گوناگوني وجود دارد كه حاكي از شناخت ايرانيان از نفت و مشتقات آن بوده است
    
 

 

 

 

    در اينجا و بيش از اينكه با منابع و مدارك مستند عبدالحسين مطهر از استخراج قير و نفت در ميان مردم بومي منطقه آگاه شويم، مروري كوتاه بر چگونگي پيدايش نفت در مسجد سليمان خواهيم داشت.
    در سال1271 شمسي، يعني حدود115 سال پيش، دو مورگان باستان شناس فرانسوي كه در حفاريهاي باستان شناسي ايران امتيازاتي كسب كرده بود، در كتاب خود، با توجه به مشاهدات و مدارك باستاني و تاريخي خود ياد آور شده بود كه امكان وجود نفت در مناطق جنوب غربي و شرقي ايران وجود دارد، وي هم چنين و درآن سال گفته بود: در چند جاي مسجد سليمان، چشمه هاي طبيعي نفت از زمين مي جوشد و گروهي از مردم شوشتر موسوم به سادات قيري چندين دهه است كه اين نفت را جمع آوري و در خوزستان به فروش مي رسانند.
    اين يادآوري مختصر و بررسي هاي ديگر سبب شد تا نظر ويليام دارسي به ايران جلب شود و اين اتفاق در آغاز قرن بيستم رخ داد.
    از قراين چنين بر مي آيد كه در سالهاي1901 ميلادي به بعد، پس از انعقاد قرار دادي ميان دارسي و حكومت قاجار، امتياز كشف نفت به دارسي واگذار مي شود و گماردگان دارسي راهي كوهها و دشت هاي خشك و سوزان جنوب شرقي(خوزستان) مي شوند.
    به نوشته تاريخ، دارسي ابتدا يك دسته از حفاران لهستاني را استخدام و به ايران مي فرستد. اين حفاران پس از7 سال كاوش به هيچ نتيجه اي نمي رسند.
    چيا سرخ و ماماتين دو منطقه اي بود كه ابتدا، حفاري در اين مكانها آغاز شد و اولين چاه نفت در سال(1902-1901) توسط مهندس رينولدز در ماماتين حفرشد كه نتيجه اي در بر نداشت. پس از آن توجه دارسي و حفارانش به مسجد سليمان جلب شد و بعد از تلاش فراوان و در نا اميدي تمام، بامداد روز بيست وششم ماه مه1908(پنجم خرداد ماه1287 خورشيدي) چاه شماره يك مسجد سليمان به نفت رسيد.
    
 

 

 

 

 

   
    فوران نخستين چاه نفت و قير

     سر آرنولد ويلسن، در كتاب خود با عنوان»جنوب غربي ايران«، فوران نفت از چاه شماره يك مسجد سليمان را توصيف كرده است. ويلسن يك سروان ارتش انگليس بود كه به خطه خوزستان سفر كرده بود و بهنگام فوران نفت از چاه شماره يك در كمپ كاوشگران حضور داشته است. وي مي نويسد »سحرگاهان روز26 ماه مي يكي از دو چاه آزمايشي در عمق1200 پا به نفت رسيد. من كه در جلوي چادر خود در آن حوالي در خواب بودم به محض شنيدن سروصداي غير عادي و داد و فرياد كارگران بيدار شدم و به طرف چاه دويدم. ستون سياهرنگ نفت در حدود50 پا از نوك دكل حفاري بالا مي زد در هوا بخش مي شد و به سروصورت كارگران مي پاشيد.نفت چون نهرآب در دره هاي اطراف روان بود.
    ويلسن در ادامه مي نويسد: رينولدز( اولين رئيس عمليات نفت در ايران) تصميم گرفت از هدر رفتن آن جلوگيري كند.
    گودال بزرگي در200 متري چاه درست كردندو جريان نفت را به طرف آن سرازير ساختند. در حفر چاههاي بعدي براي گرم كردن ديگ بخار، بجاي هيزم از اين نفت ها استفاده مي شد.
    
 

 

 

 

 

 

 

 

 

    

 

 

    منطقه و محيط زيست طبيعي و انساني آن
    در ادامه داستان كشف نفت در ايران، يكي از نكاتي كه كمتر به آن توجه شده توصيف فضاي طبيعي و محيط انساني منطقه مسجد سليمان در يكصد سال پيش است.
    به گفته متقدمين و نوشته هاي اندكي كه از مورخان برجاي مانده، در آن زمان، بيشتر مسجد سليمان پوشيده از درخت هاي گرمسيري»كنار« و بوته هاي سبز بود و دشت و صحرا و تپه هاي اطراف با طبيعت دست نخورده گرمسيري خود منطقه اي بود كه كوچيان منطقه در فصل زمستان در آنجا اطراق مي كردند.
    چادر نشينان، تنها ساكنان موقت منطقه بودند و اجتماعات انساني تنها در روستاهاي كوچك در فاصله هاي دور از اين ناحيه، به طور پراكنده وجود داشته است.
    خانه ها و تاسيساتي كه پس از به نفت رسيدن اولين چاه، در اين مكان ايجاد شد، تا چند دهه بعد شهر صنعتي مسجد سليمان را پديد مي آورد كه به نوشته پژوهشگران داراي20 كيلومتر طول و6 كيلومتر عرض بوده است.
    وضعيت طبيعي مسجد سليمان و عمل اكتشاف نفت در ايران در آن زمان درست مطابق است با آنچه عبدالحسين مطهر در خاطراتش نقل مي كند.
    همانطور كه در بخش نخست اين گزارش آمد، اجداد مطهر يعني سادات قيري، پيش از دارسي، سالهاي سال در نزديكي چاه كشف نشده شماره يك نفت مسجد سليمان، از چشمه هاي جوشان نفت، قير استحصال مي كردند.
    اين طايفه خودشان، از ايل نشيناني بوده اند كه مسير گذر و توقف آنها در جريان كوچ ايل ها، منطقه ياد شده بوده است و پس از مشاهده چشمه جوشان نفت تصميم مي گيرند در اين ناحيه اطراق كرده واز نفت و قير روان استفاده كنند.
    عبدالحسين مطهر مي گويد: با توجه به گفته هاي پدربزرگ و اجدادش حداقل يك قرن پيش از آمدن دارسي، مردم بومي به وجود نفت در اين مكان پي برده بودند و براساس شواهد، پيش از آنان مردمان بومي ديگر نيز قطعاً از اين منابع طبيعي استفاده مي كرده اند.