علوم قرآن /نسخ

سخ در قرآن2

حقيقت نسخ
آن چه گفته شد تعريف ظاهري نسخ است برحسب اين تعريف نسخ تبديل حكم سابق است به حكم لاحق كه اين تبديل برحسب متعارف حاكي از تجديد نظراست، زيرا مشرع حكم سابق را به گونه مطلق صادر كرده است به گونه اي كه ظهور درتداوم داشته است ولي اكنون و با ملاحظه شراي ط پيش آمده، در اطلاق حكم سابق تجديد نظر نموده جلوي آن را گرفته و حكم تازه اي كه موافق شرايط موجود باشدصادر مي كند وگرنه درصورتي كه شارع قصد تجديدنظر داشت مي بايست از اول پيش بيني كرده، حكم سابق را مقيدا صادر مي نمود، نه به طور مطلق، و صدور حكم سابق به صورت مطلق، مبين يك گونه جهل به پيش آمدها است كه شايسته علم ازلي الهي نيست، علمي كه فراگير همه چيز است!
آري نسخ بدين معنا، در تشريعات وضعي (كه بر دست انسان ها صورت مي گيرد) امري طبيعي است انسان نمي تواند تمامي پيش آمدهاي آينده را پيش بيني كند ازاين رو، نسخ به معناي حقيقي اش ـ كه تجديد نظر است ـ درباره تشريعات آسماني، صورت معقولي ندارد.
پس نسخ در شرايع الهي، نسخ ظاهري است يعني بر حسب ظاهر مردم گمان مي برند كه نسخي صورت گرفته در حالي كه واقعا چنين نيست و خداوند از اول وهمان موقع كه حكم سابق را تشريع نمود مي دانست كه آن حكم تداوم ندارد ومدت دوام آن محدود است و سرآمد اجل آن نزد خداوند مشخص بوده، صرفا وفق مصالحي از بيان مدت آن خودداري شده كه به موقع و هنگام سررسيد اجل آن بيان مي گردد اين ـ اصطلاحا ـ تاخير بيان تا وقت حاجت است كه از نظر اصوليون خالي از اشكال است آن چه مورد اشكال مي باشد تنها تاخير بيان از وقت حاجت است بااين بيان مي توان گفت كه در واقع، نسخي در كار نيست بلكه خداوند از همان نخست حكم سابق را به صورت محدود تشريع نموده ولي حد و نهايت آن را بيان نداشته كه در موقع خود بيان مي دارد.
تشابه نسخ و بدا
همين گونه است مساله «بدا» در تكوينيات، كه مردم بر حسب ظاهر برثبوت چيزي گمان داشته و از واقع بي خبرند كه تبدل مي يابد و در موقع خود برآن آگاه مي شوند وگمان مي برند «بدا» حاصل گشته است لذا دو مساله نسخ و بدا در اين جهت با هم يكسانند، جز آن كه نسخ در تشريعيات است و بدا در تكوينيات آيه مربوط به نسخ را يادآورد شديم آيه مربوط به بدا در سوره رعد آمده: «يمحو اللّه مايشا و يثبت و عنده ام الكتاب» [1] يعني خداوند بر مي دارد آن چه را كه بر حسب ظاهر حالت ثبات دارد و ثبات مي بخشد آن چه را كه بر حسب ظاهر حالت زوال دارد علم به ثبات و زوال واقعي هر چيز نزد خدا مضبوط است تفصيل اين اجمال رادر جاي خود آورده ايم.

[1]. رعد13: 39.