گیاهان دارویی

 فارسی «اوكالیپتوس» گفته می شود. به فرانسوی آن را Eucalyptus و Arbra a fievre و به انگلیسی Gum tree و Eucalyptus و Australian fever tree می نامند. گیاهی است از خانواده Myrtaceae بیش از چهارصد گونه دارد كه تنها چند گونة آن به ایران وارد شده و در مناطق مختلف كه زمستان سرد ندارند، نظیر نواحی شمال و جنوب ایران كاشته شده است. درختانی كه در شمال كاشته شده اند هر چند سال یكبار كه سرمای سختی رخ می دهد سرمازده می شوند. در چاه بهار نام محلی اوكالیپتوس «آنگ» است. ذیلاً اسامی علمی چند گونة آن كه در ایران كاشته شده نامبرده می شود.
1. گونة Eucalypts camaldulensis Dehn و مترادف آن   E.rostrata  Schlecht. و به انگلیسی این گونه را Red tum و Murray red gum گویند.این درخت در شمال ایران در اوایل مرداد شكوفه می كند و گلهای آن لیمویی رنگ است و تخم آن در اوایل زمستان می رسد. در خوزستان كاشته می شود. دز این درخت صمغی به نام كینوی استرالیا گرفته می شود كه در بخش صمغ كینو خواص آن شرح داده شده است.
2. Eucalytus globules Labill به فرانسوی Gommier bleu de Tasmaniee  و Eucalyptus commun و به انگلیسی Bluegum و Tasmanian bluegum نامیده می شود. این درخت نیز حدود 50 سال قبل به ایران وارد شده و در شمال كاشته شده است. مقاومت آن به سرما كم است. در استرالیا و تاسمانی از بلندترین اوكالیپتوسها بوده و بلندی آن تا 100 متر می رسد ولی در ایران به علت نامساعد بودن شرایط اقلیمی زیاد بلند نمی شود. از این درخت نیز صمغ كینو گرفته می شود.
3. Eucalyptus mictotheca F.Muell . این درخت به انگلیسی Coolibah eucalyptus  و Flooded box گفته می شود . این گونه نیز دهها سال قبل به ایران وارد شده و در خوزستان در آبادان كاشته می شود و در مقابل شوری خاك حساسیت كمتری از سایرگونه ها نشان می دهد.
4. اخیراً گونه های دیگری وارد شده و از نظر تطابق با شرایط اقلیمی ایران، در شمال تحت بررسی می باشند. 
مشخصات كلی
اوكالیپتوس درختی است بزرگ و در شرایط اقلیمی استرالیا، موطن خود، تا 100 متر نیز می رسد. برگهای آن دو جور هستند، برگهای جوان آن به شكل قلب، متقابل ، افقی ولی برگهای مسن و كهن آن متناوب است. به طور كلی برگهای اوكالیپتوس دایمی، همیشه سبز، ناخزان، داسی شكل، اغلب سبز مایل به كبود و كمی مومی است. درختی است كه در اراضی خیلی مرطوب و یا با مصرف آب فراوان رشد سریع خواهد داشت، به همین جهت اغلب برای خشك كردن باتلاقها و مبارزه با اراضی باتلاقی مالاریا خیز از آن استفاده می شود. تكثیر این درخت از طریق كاشت تخم آن صورت می گیرد. ابتدا تخم یا بذر را كه خیلی كوچك و ظریف است در جعبه هایی كه خاك آن نرم و خوب تهیه شده ، می كارند و پس از این نهالهای جوان 6-5 برگ دادند آنها را به گلدانهای سبدی یا بامبویی منتقل می كنند. در مناطق حاره انتقال به محل اصلی در فصل باران باید انجام گیرد و در مناطق معتدل ماههای آبان و آذر مناسب است.
درخت اوكالیپتوس در برابر سرما مقاومت ندارد و اغلب ارقام آن اگر مدت طولانی در سرمای كمتر از صفر درجه بمانند صدمه می بینند. كما اینكه در شمال ایران تا به حال سرما به این درختان چندین بار صدمه زده است. اوكالیپتوس به شوری خاك نیز حساسیت دارد.
این درخت بومی اقیانوسیه است و جنگلهای وسیعی از آن در استرالیا و تاسمانی می روید و از این مناطق به سایر نقاط عالم گسترش یافته است. در حال حاضر در هندوستان، مراكش و سایر كشورهای آفریقای شمالی جنگلهای وسیعی از اوكالیپتوس ایجاد شده است. در ایران كمتر از یك قرن است كه وارد شده و در شمال و جنوب ایران كاشته شده است.

تركیبات شیمیایی
از نظر تركیبات شیمیایی مادة عامل و مهم دارویی اوكالیپتوس اسانس آن است كه مقدار آن در برگهای E.globulus در حدود 6 درصد است. در این اسانس در حدود 70 درصد اوكالیپتول كه سینئول و كاژه پوتول نیز گفته می شود وجود دارد [G.I.M.P] به علاوه در برگهای آن یك مادة تلخ و تانن یافت می شود. در برگهای اوكالیپتوس گونة E.globulus كه درهندوستان روییده و مورد تجزیه قرار گرفته است در حدود 2/1-9/0 درصد اسانس وجود داشته كه در این اسانس 62 درصد سینئول، 24 درصد پی نن، مقداری الكل و سسكی ترپن یافت می شود. [G.I.M.P]. صمغی كه از گونة E.globulus گرفته می شود دارای خاصیت ضد باكتری است. اسانس اوكالیپتوس با روش تقطیر از برگهای انواع گونه های اوكالیپتوس گرفته می شود.
مهمترین تركیب شیمیایی اوكالیپتوس كه در طب مصرف دارویی دارد و مادة عامل اصلی آن است مادة اوكالیپتول است. این ماده یك نوع الكل است كه در اسانس بعضی از گیاهان بخصوص در اسانس اوكالیپتوس ، هل، كافور، برگ بو، مورد، اكلیل الجبل، لاواند و برخی دیگر از گیاهان وجود دارد. اوكالیپتول مایعی است بی رنگ یا كمی زردرنگ كه در 176 درجه سانتی گراد جوش می آید و بوی كافور می دهد. 
خواص – كاربرد
در هند: از اسانس برگهای اوكالیپتوس به عنوان ضدعفونی كننده در موارد عفونتهای مجاری تنفسی و برخی بیماریهای جلدی مصرف می شود. اگر به طور مساوی با روغن زیتون مخلوط شود، مرهم قرمز كننده پوست به دست می آید كه آن را برای تسكین روماتیسم به روی مواضع می مالند. این مرهم را برای التیام سوختگی نیز مصرف می كنند. در مصرف داخلی به عنوان محرك و برای نرم كردن سینه و در موارد برونشیتهای مزمن و آسم مصرف می شود. از تنطور برگ خشك آن در موارد آسم و برونشیت مزمن و سل ریوی كاربرد دارد. از جوشاندة برگهای آن به عنوان حشره كش برای گریزانیدن و پراكنده كردن حشرات به كار می رود. ریشة آن مسهل است.
در چین و ژاپن اسانس برگ اوكالیپتوس به عنوان تب بر، كرم كش و آنتی بیوتیك مصرف می شود و در موارد معال‍جة انفلوآنزا تجویز می شود ]كاریونه & كیمورا[. اوكالیپتول موجود در اسانس آن به عنوان معرق، ضدعفونی كننده ، نرم كنندة سینه تجویز می شود ]چیو[ . اسانس آن در استعمال خارجی به عنوان بی حس كننده ملایم موضعی و ضدعفونی كنده و در استعمال داخلی محرك و نرم كنندة سینه است ]كوئی زمبینگ[. استعمال اسانس اوكالیپتوس برای برطرف كردن التهاب بینی و برای معالجة برونشیت مزمن و سل و آسم اثر بسیار مفید دارد. ]بلمونت[. و به علاوه برای معالجة برخی ناراحتی های پوستی و به عنوان تب بر نیز تجویز می شود.
وجود اوكالیپتول در اسانس آن موجب تسهیل خروج اخلاط سینه و قطع سرفه است. قند را در ادرار مبتلایان به بیماری قند كم می كند. از نظر خاصیت میكرب كشی آن، اوكالیپتول در بیماری سل در مواردی كه با تب همراه نیست برای اخراج اخلاط سینه مفید است و به علت قابض بودن برای بند آوردن خون در مورد خونروی ها به كار می رود و اسهال را نیز بند می آورد. در استعمال خارجی برای شست و شوی زخمها و حفره های چركین مانند گوش و نظایر آن به كار می رود.
مصرف دارویی آن به اشكال مختلف جوشانده ، دم كرده، شربت كه از برگ آن تهیه می شود، گرد برگ و در آخر به شكل كپسول از است.
برای دم كردة آن 40-20 گرم برگ اوكالیپتوس را در یك لیتر آب جوش دم كرده و پس از صاف كردن روزانه 5-4 فنجان می خورند.
به عنوان ضد زكام 4-2 گرم برگ را در 100 گرم آب می جوشانند و می خورند . در استعمال خارج از دم كردة 10 گرم برگ در 1000 گرم آب جوش به صورت بخور و یا ازمایع از آن برای شست و شو و پانسمان زخم استفاده می شود . جویدن برگ اوكالیپتوس برای رفع درد لثه و دندان مفید است.
توجه: مصرف زاید بر حد مجاز اوكالیپتوس و اوكالیپتول ایجاد ورم معده، روده و كلیه می كندو موجب دردسر ، پیدایش خون در ادرار و پایین آوردن فشار خون می شود و باید مصرف آن به مقدار مجاز و زیر نظر پزشك باشد و خیلی باید احتیاط كرد.
از تعدادی از گونه های اوكالیپتوس صمغی به نام كینو تهیه می شود. این صمغ دارای تانن فراوان است. صمغی كه از گونه E.Camaldulensis گرفته می شود قرمز رنگ است و صمغی كه از گونة E.globulus گرفته می شود آبی رنگ می باشد. صمغ كینو قابض و ضد باكتری است و از نظر خواص شباهت زیادی به كات هندی دارد و برای ناراحتی هایی كه رفع آنها با كات هندی میسر است به طور ضعیفتر می توان از صمغ كینو اوكالیپتوس نیز استفاده نمود. خواص مشروح آنها در بخش صمغ كینو و كات هندی در این كتاب آمده است.

سایر بررسی ها و تحقیقات علمی كه در مورد گیاه اوكالیپتوس در جهان به عمل آمده است.
اگر تا به حال از داروهایی نظیر Listerine (محلول شست و شوی دهان) و یا برای كاهش احتقاق و حساسیت از Vicks Vaporub و یا Dristan یا Sine-off استفاده كرده اید قطعاً با بوی معطر و خنك كنندة اوكالیپتوس آشنا شده اید. اوكالیپتوس سمبول استرالیا می باشد و از گیاهان مورد تأیید سازمان نظارت بر دارو و خوراك آمریكا (FDA) برای درمان سرماخودرگی و انفلوانزا است. ریشه های درخت اوكالیپتوس محتوی مقدار زیادی آب است و بومی های استرالیا در فصول خشكی شدید آن را برای رفع تشنگی می خورند و برای كاهش تب نیز از دم كردة برگهای آناستفاده می كنند. زمانی كه حكومت انگلیس استرالیا را در سال 1780 به عنوان تبعیدگاه محكومین و مجرمین انتخاب و كلیه مجرمین را به محلی كه در حاضر شهر سیدنی شده است، می فرستاد مدتها طول كشید تا مهاجران و تبعیدی ها به رمز پر آبی ریشه های اوكالیپتوس پی ببرند و عدة زیادی از آنها در كنار جنگلهای وسیع اوكالیپتوس به علت عدم اطلاع از این خاصیت ریشة اوكالیپتوس در هوای خشك آن دیار از تشنگی تلف شدند. اوایل سال 1840 كاركنان یك كشتی فرانسوی كه در سیدنی پیاده شدند. مبتلا به نوعی بیماری با تب شدید گردیند ولی با تقلید از بومی ها همه آنها با خوردن دم كردة برگ اوكالیپتوس شفا یافتند و پس از مراجعت كه خواص این داروی شفابخش را برای اروپایی ها تعریف كردند، برای این گیاه نام دم كردة ضد تب استرالیایی را انتخاب نمودند. در سال 1860 كه بیماری تب نوبه (مالاریا) تمامی منطقة مدیترانه را فرا گرفته بود برگ اوكالیپتوس مؤثرترین دارو برای درمان این بیماری شناخته شد. تعدادی از پزشكان معتقد بودند كه  اوكالیپتوس درمان كنندة مالاریا می باشد ولی عده ای دیگر تردید داشتند و استدلال می كردند كه اوكالیپتوس چنین اثری ندارد و حالا پس از سالها تجربه و تحقیق معلوم شده است كه اوكالیپتوس باعث شد كه بیماری خانمان برانداز مالاریا در مناطق وسیعی از ایتالیا و سیسیل و الجزایر بكلی ریشه كن شود. چرا؟ زیرا عامل انتقال مالاریا پشه ای است كه در باتلاقها و مردابها زندگی می كند و اروپایی ها در اراضی باتلاقی و مردابهای منطقة مدیترانه اوكالیپتوس كاشتند و به تدریج با رشد این درختان ریشه های آنها بسرعت آب راكد این باتلاقها را جذب كرده و موجب زهكشی طبیعی و خشك شدن مردابها گردیده و در نتیجه از بین رفتن محیط زیست مناسب زندگی پشه مالاریا، پشه های ناقل عامل بیماری نابود و مالا بیماری مالاریا ریشه كن شده است.
در قرن نوزدهم از اسانس روغنی اوكالیپتوس به عنوان ضدعفونی كنندة مجاری ادرار در بیمارستانهای انگلستان استفاده می كردند و از طریق Catherter مجاری ادرار را ضدعفونی می نمودند، به این جهت به اسانس اوكالیپتوس Catheter oil می گفتند. همچنین در قرن نوزدهم در امریكا كارشناسان گیاه درمانی از روغن اسانس اوكالیپتوس برای ضدعفونی كردن زخمها استفاده كرده و بخور آن را برای برونشیت و آسم و سیاه سرفه توصیه می نمودند. كارشناسان فعلی و معاصر امریكا از اوكالیپتوس به عنوان ضدعفونی كنندة موضعی ، به صورت غرغره برای ضدعفونی گلو و به صورت بخور برای آرام كردن اسم و برونشیت و خناق و ناراحتی های بینی در اثر سرماخوردگی و انفلوانزا استفاده می كنند.
اسانس اوكالیپتوس دارای ماده شیمیایی است به نام اوكالیتول كه بوی معطر مطبوع گیاه از آن ناشی می شود. اوكالیپتوس موجب شل كردن بلغم و اخراج آن با سرفه از سینه می باشد. طبق پژوهشهایی كه دانشمندان روسی در مورد جانوران به عمل آورده اند نشان داده شده است كه اوكالیپتوس ویروس انفلوانزا كه عامل شدیدترین شكل گریپ می باشد می كشد و به علاوه اوكالیپتول تعدادی از باكتری ها را نیز معدوم می نماید و در نتیجه از حدوث برونشیتهای باكتریایی كه معمولاً پس از گریپها ظاهر می شود، جلوگیری می نماید.
خاصیت ضد باكتری بودن اوكالیپتول برای ضدعفونی كردن و التیام زخمهای حاصل از بریدگی و خراشها نیز به كار می رود. 
مقدار و طرز مصرف
برای تهیه بخور مشتی از برگای اوكالیپتوس را خرد كرده و بجوشانید و یا چند قطره از اسانس آن را در اب بریزید و استنشاق كنید.
در مورد زخمها و بریدگی ها پس از اینكه محل بریدگی با آب و صابون خوب شسته و تمیز شد، یك یا دو قطره اسانس روغنی اوكالیپتوس را در محل بریدگی بریزید و بمالید. برای تهیه حمام اوكالیپتوس مشتی برگ اوكالیپتوس را در پارچه ای ریخته و در وان پر از آب جوش بیندازید و با آن آب حمام كنید. برای تهیه دم كرده اوكالیپتوس در موراد سرماخودرگی و انفلوانزا 2-1 قاشق مرباخوری برگ خشك و خرد شدة اوكالیپتوس رادر یك پیمانه آب جوش بریزید كه ده دقیقه خیس بخورد و 2 پیمانه در روز بخورید. اگر از قطره اسانس اوكالیپتوس برای تهیه دم كرده استفاده می كنید 2-1 قطره بیشتر مصرف نكنید.
اوكالیپتوس به كودكان زیر دو سال نباید داده شود و در مورد كودكان بزرگتر و اشخاص بزرگتر از 65 سال با دم كردة رقیق آن شروع و به تدریج غلظت دم كرده را تا حد مجاز برسانید. اگر خانه شما با حشره Cock roache آلوده شده و نمی خواهید از حشره كش های شدید برای دفع آن استفاده كنید ممكن است تكه پارچه های كوچكی را با اسانس اوكالیپتوس آغشته كرده و در نقاط مختلف كابینتهای خود بگذارید.