گیاهان دارویی

نام انگلیسی:Stinking assa 
گیاهشناسی
گیاهی است علفی، بزرگ، و دارای ریشه است، گوشتدار وذخیره ای ساقه های قوی، خشن، فیبری در پنج سال اول منحصرا" دارای تعدادی برگ واقع بر روی سطح زمین می باشد. تدریجا" از بین برگهای آن که عموما" ظاهری غبار آلود دارند، ساقه ای راست، تقریبا" استوانه ای و گوشتدار خارج می شود که ارتفاعی متجاوز از 1 تا 2 متر پیدا نموده ودر انتها به مجموعه هایی از گلهای زرد رنگ و مجتمع به صورت گل آذین چتر مرکب ختم می شود. برگهای قاعده ساقه این گیاه عموما" بزرگ ، گوشتدار، به طول متوسط 50 تا 60 سانتی متر تقریبا" عاری از دمبرگ و منقسم به قطعاتی با تقسیمات فرعی و دندانه دار یا لوبه ای است. دارای 2 نوع گل، یکی نر- ماده و دیگری شامل یکی از اجزای اصلی (پرچم یا مادگی) است و این حالت نیز بر اثر از بین رفتن پرچم یا مادگی در بعضی از گلهای نر- ماده، پیش می آید. باعث می گردد که گلهای اخیر به دو صورت نر یا ماده در آیند. میوه آن شیزوكارپ به رنگ قهوه ای تیره یا قهوه ای خرمایی، بیضوی نسبتا" مسطح و دارای 5 خط مشخص در هر مریکارپ با کناره تغییر شکل یافته به صورت بال است.
خواص دارویی و موارد مصرف
آنغوره دارای اثر ضد تشنج، قاعده آور و ضد کرم است. در رفع بیماریهای منشاء عصبی، دستگاه تنفس، اسپاسم حنجره و دستگاه هضم، آسم و رفع یبوست افراد مسن بکار می رود. از آنغوزه، در دامپزشکی استفاده زیاد به عمل می آید. تركیبات گوگرد دار موجود در اسانس گیاه، از تولید چربی در بیماران با چربی خون بالا ممانعت می كند. همچنین این گیاه در درمان سیاه سرفه، لارنژیت و هیستری نیز بكار برده می شود. تركیبات شیمیایی آن اسانس، رزین و گم می باشد.
پراکنش
منشاء اصلی این گیاه استپ های ایران و افغانستان ذکر شده است و در استانهای خراسان، بلوچستان و نواحی مختلف جنوب ایران یافته می شود.
نیازهای اکولوژیکی:
این گیاه در نواحی بایر، زمین های ماسه ای خشک و آهکی گرم می روید. این گیاه در ارتفاعات 2400-190 و در شیبهای 70-15% با میزان بارندگی در حدود 350-250 mm می روید
-----------------------------------------------------------

چكیده 
آنغوزه با نام علمی Ferula assa-foetida L از گیاهان دارویی مهم تیره چتریان است. این گیاه علفی, چند ساله و منوكارپیك است به طوری كه در طول رویش فقط یكبار به گل می رود و سپس دوره رویشی آن خاتمه می یابد. ریشه این گیاه شیره ای را در خود ساخته و ذخیره می كند كه با عمل تیغ زدن مورد بهره برداری قرار میگیرد. این شیره مصارف دارویی داشته و جهت تهیه داروهای ضد انگل, ضد تشنج و قاعده آور مورد استفاده قرار می گیرد. این مطالعه در مرتع آنغوزه منطقه خمروت شهرستان زرند ( واقع در شمال غرب كرمان ) به منظور تعیین بهترین روش تیغ زنی برای گیاه دارویی آنغوزه انجام شد . در این تحقیق اثرات پنج روش تیغ زنی عرضی ( شاهد ) , دو طرفه , یكطرفه , طولی و تلفیقی ( تركیبی از یكطرفه و طولی ) برروی عملكرد شیرابه دهی و بقای گیاه آنغوره در قالب طرح كاملا تصادفی در پنج تكرار مورد بررسی قرارگرفت . نتایج تجزیه واریانس نشان دادكه اثر تیمارها (روشهای تیغ زنی ) بر عملكرد شیرابه و بقای گیاهان تیغ خورده در سطح احتمال 1/0 درصد معنی دار بود . میانگین عملكرد تولید شیرابه در روشهای تیغ زنی عرضی ( شاهد ) , دو طرفه , یكطرفه, طولی و تلفیقی به ترتیب 94/62 , 64/59 , 08/39 ,66/19 و38/42 گرم در هر بوته بود و درصد سبز شدن ( بقا ) گیاهان نیز به ترتیب 12, 86 , 94, 76, 96 درصد بود . از آنجایی كه روش تیغ زنی دو طرفه از نظر عملكرد تولید شیرابه (64/59 گرم در بوته) با روش تیغ زنی عرضی ( شاهد ) (94/62 گرم در بوته) تفاوت معنی داری نشان نداد و از طرف دیگر بقای گیاهان در روش دوطرفه (86 درصد) تفاوت معنی داری (درسطح احتمال 1/0درصد) با روش تیغ زنی عرضی(12درصد) داشت, لذا روش دوطرفه جهت بهره برداری ازگیاه آنغوزه توصیه می شود.
واژگان كلیدی : آنغوزه , Ferula assa-foetida L, تیغ زنی , بهره برداری , گیاه دارویی , عملكرد , شیرابه, بقا
مقدمه 
آنغوزه با نام علمی .Ferula assa-foetida L از گیاهان دارویی مهم تیره چتریان(1) می باشد. این گیاه علفی, چند ساله و مونوكارپیك2 است به طوریكه در طول رویش فقط یكبار به گل می رود (سال پنجم یا ششم رویش ) و سپس دوره رویشی آن خاتمه می یابد. ارتفاع این گیاه متفاوت و بین 2 تا 5/2 متر است. در انتهای ساقه های اصلی و فرعی گلهای زرد رنگ و مجتمع به صورت گل آذین چتر مركب پدیدار می شود. برگهای قاعده ساقه این گیاه عموما گوشتدار, به طول متوسط 50 تا 60 سانتی متر و فاقد دمبرگ و منقسم به قطعاتی با تقسیمات فرعی دندانه دار یا لوبدار است ( 3و4 ). این گیاه بومی استپ های ایران و قسمتهایی از افغانستان می باشد . در ایران این گیاه در استانهای فارس , كرمان , خراسان , یزد , سمنان , هرمزگان , سیستان و بلوچستان , اصفهان , لرستان, كهكیلویه و بویر احمد و بوشهررویش دارد (2). قطر ریشه آنغوزه بین 10 تا 12 سانتی متر و طول آن 30 تا 40 سانتی متر می باشد(3). صمغ استخراج شده از این گیاه كه با انجام عمل تیغ زنی راس طوقه انجام می گیرد, خاصیت دارویی دارد و منبع درآمد با ارزشی برای تعداد قابل توجهی از روستائیان و بهر ه برداران كشورمان می باشد . تقریبا تمام این صمغ آنغوزه دارای تركیبات دی , تری و تتراسولفید , مشتقات كومارینی فئوتیدین3 , كامولونفرول4 , اپی ساماركاندین5 , آمبلی پرنین وكانفرول6 و ... می باشد(7و10) . محققین در اسانس حاصل از شیرابه آنغوزه چندین تركیب مختلف شناسایی كردند(8و 9و 11).
از بخشهای سبز گیاه نیز به عنوان سبزی خورده می شود(7). شیرابه آنغوزه دارای اثر ضد تشنج , قاعده آور و ضد انگل است . در رفع ییوست افراد مسن نیز كاربرد دارد(4و12) . برای اولین بار شخصی بنام كامفر7در سال 1687 میلادی روش تیغ زنی عرضی را در مراتع آنغوزه لارستان فارس اجرا كرد . سپس بومیان این منطقه این حرفه را آموختند واز آن زمان این روش ( عرضی ) در ایران اجرا گردیده است( 1 ) . بدلیل اینكه در روش تیغ زنی عرضی پس از انجام مرحله پیچاندن و كشتن یك برش عرضی در راس طوقه گیاه زده می شود و جوانه انتهایی كه در این ناحیه وجود دارد, قطع می گردد , لذا این روش تیغ زنی به مرگ گیاه می انجامد . به همین جهت تراكم بوته های آنغوزه در مراتع به شدت پائین آمده و نسل این گیاه مفید در معرض خطر انقراض قرار گرفته است . محمدی و علیها ( 1368) سه روش تیغ زنی گیاه باریجه1 ( گونه نزدیك به آنغوزه ) را مورد بررسی قرار دادند . این سه روش , برش عرضی , برش طولی و نربری ( قطع ساقه گلدهنده ) می باشد. آنها گزارش كردند كه دربرش عرضی بدلیل قطع جوانه انتهایی كه در راس طوقه وجود دارد گیاه درسال بعد از تیغ زنی قادر به ادامه حیات نمی باشد. دربرش طولی چون جوانه انتهایی ازبین نمی رود به ادامه حیات گیاه صدمه ای وارد نمی گردد. در روش نربری چون فقط روی ساقه گل دهنده گیاهانی كه درسال آخر عمر قرار دارند, اجرا می گردد, لذا گیاهان مرتع به مرحله بذر دهی نمی رسند و بدلیل عدم تشكیل بذ ر نسل گیاه در مرتع به مرور منقرض می گردد.
شاد در تحقیق خود(1374) سه روش, دو برشه (یك روش عمود بر محور غده و دومی موازی با محور غده) , روش اریب و روش سنتی (عرضی) را مورد بررسی قرار داد. وی گزارش كرد كه از 20 گیاه تیغ خورده به هر یك از روشهای اول و دوم 12 گیاه باقی ماندند و در سال بعد برگ تولید نمودند و در روش سنتی از 20 گیاه تیغ خورده هیچ كدام قادر به رشد در سال بعد نبودند و همگی خشك شدند. هدف از انجام این تحقیق یافتن روشی صحیح ازتیغ زدن ریشه است به طوری كه نه تنها حداكثر مقدار شیرابه كسب گردد و از نظر اقتصادی مقرون به صرفه باشد بلكه به ادامه حیات گیاهان آنغوزه صدمه ای وارد نگردد.
مواد و روش ها 
منطقه مورد مطالعه
این تحقیق در منطقه ای بنام خمروت در 35 كیلومتری شمال شرق شهرزرند و 100 كیلومتری شمال غرب شهر كرمان انجام شد . این منطقه دارای آب و هوای كوهستانی است و ارتفاع آن از سطح دریا 2100 متر می باشد. حداكثر درجه حرارت مطلق آن5/38 درجه سانتیگراد در تیرماه و حداقل مطلق آن 5/12- درجه سانتیگراد در دیماه می باشد. متوسط سالیانه بارندگی حدود 130 میلیمترمی باشد . 
مراحل بهره برداری 
جهت بهره برداری از گیاه آنغوزه انجام سه مرحله زیر ضروری می باشد :
الف – مرحله پیچاندن : این مرحله از اوایل تا اواخر اردیبهشت ماه وقتی كه برگهای بوته های آنغوزه زرد می شود و حالت شكنندگی خود را از دست می دهند, انجام می گردد برای انجام این مرحله تمام بوته و گاهی یكی از برگهای بوته كه از بقیه بزرگتر می باشد را پیچانده و سنگی به وزن حدود یك كیلوگرم روی آن قرار می گیرد تا به همین صورت خشك گردد . دلیل اصلی انجام این مرحله گم نشدن جای بوته در مراحل بعد می باشد . هر بهره بردارروزانه تقریبا هزار بوته را می پیچاند و این مرحله 5-4 روزطول می كشد .

ب – مرحله كُشتن : در این مرحله بوسیله تیشه مخصوصی چاله ای به عمق حدود 15 سانتیمتر در اطراف ریشه گیا ه حفر می گردد و سپس با دست الیاف اطراف طوقه كه بقایای غلاف برگهای سال قبل می باشند را جدا كرده و دور می اندازند. بعد خاك نرم اطراف گودال را دور ریشه می ریزند هربهره بردار روزانه حدود 200 بوته را می كشد . این مرحله 20 روز به طول می انجامد. 
ج- مرحله تیغ زدن : در این مرحله بوسیله كارد مخصوصی 15 مرتبه و به فاصله زمانی هرچهار روز روش های تیغ زنی مورد مطالعه برروی ریشه گیاهان مورد مطالعه اجرا شد. این مرحله دو ماه به طول می انجامد و در هر بار تیغ زنی ابتدا شیره تراوش شده از تیغ زنی قبل توسط ابزاری بنام كلنت جمع آوری گردید و سپس با كارد عمل تیغ زدن انجام شد.
روش های تیغ زنی مورد مطالعه 
پنج روش تیغ زنی شامل روش عرضی ( سنتی ), یكطرفه , دو طرفه , برش طولی و تلفیقی (تركیبی از یكطرفه و برش طولی) در این تحقیق مورد مطالعه قرار گرفتند (شكل 1). در روش عرضی پس از انجام مراحل پیچاندن و كشتن راس طوقه گیاه 15 مرتبه و به فاصله زمانی چهار روز بصورت عرضی تیغ زده شد . دراین روش جوانه انتهایی راس طوقه قطع شد . در روش یكطرفه نصف مقطع طوقه گیاه را بصورت عرضی برش زده ( یك برش عمود بر محور ریشه و یك برش موازی با محور ریشه ) بنحوی كه جوانه راس طوقه حفظ گردید. در روش دو طرفه جوانه انتهایی حفظ شده و دو برش به شكل نیم دایره بصورت عرضی دردو طرف جوانه ایجاد گردید بدین ترتیب كه روش تیغ زنی یكطرفه در دو طرف جوانه اجرا شد یعنی سطح برش دو برابر روش یكطرفه بود . در روش طولی راس طوقه در طول مدت تیغ زنی دست نخورده باقی ماند و چند سانتی متر پائین تر از آن یك برش بصورت طولی در یكطرف طوقه ایجاد گردید . روش تلفیقی نیز تركیبی ازروشهای یكطرفه و طولی بود بدین ترتیب كه این دو روش هر دو همزمان بر روی یك بوته اجرا شدند.
طرح آماری و نمونه گیری 
پنج روش تیغ زنی ( تیمار) شامل برش عرضی , یكطرفه , دو طرفه, طولی و تلفیقی در پنج تكرار و در قالب طرح كاملا تصادفی مورد بررسی قرار گرفتند . بدین ترتیب كه قسمتی از مرتع كه از لحاظ ارتفاع از سطح دریا تمام نقاط آن وضعیت یكسانی داشتند و از نظر سایر شرایط محیطی از قبیل خاك , تراكم بوته و ... شرایط یكنواختی در قسمتهای مختلف آن حكمفرما بود, انتخاب گردید . این قطعه به پنج قسمت تقسیم شد ( تكرارها ) و در هر قسمت 10 گیاه با هر روش ( تیمار ) بصورت تصادفی تیغ زده شد و شیره این 10 گیاه نیز در طول 15 مرتبه تیغ زنی در یك 
ظرف جداگانه جمع آوری گردید . بدین ترتیب در هر یك از پنج قطعه 50 گیاه و جمعا 250 گیاه ( تعداد كل نمونه ها ) تیغ زده شد . كلا 25 ظرف جمع آوری شیرابه وجود داشت . شیرابه جمع آوری شده در هر ظرف در پایان دوره بهره برداری توزین و در پایان مرحله تیغ زدن گیاهان تیغ خورده خاك داده شده و در بهار سال بعد تعداد گیاهان سبز شده شمارش شدند . داده ها پس از آزمون نرمالیته تجزیه آماری شدند. این عمل با استفاده از نرم افزار Minitabو MSTATC انجام شد. مقایسه میانگین ها با استفاده از آزمون چند دامنه ای دانكن انجام گرفت.
نتایج
اثر روشهای تیغ زنی بر عملكرد شیره
نتایج تجزیه واریانس تیمارها نشان میدهد كه روشهای تیغ زنی ریشه آنغوزه بر عملكرد تولید شیرابه در سطح احتمال 1/0 درصد تفاوت معنی داری دارد. بر اساس مقایسه میانگینها  میزان عملكرد تولید شیرابه در روشهای عرضی ( شاهد ) , دو طرفه , یكطرفه , طولی و تلفیقی به ترتیب برابر با 94/62 , 64/59, 08/39 , 66/19و 38/42 گرم در هر بوته بود. روش تیغ زنی عرضی ( شاهد ) كه در حال حاضر در ایران اجرا می شود با روش دو طرفه از نظر میزان عملكرد تولید شیرابه ( به ترتیب 94/62 و 64/59 گرم شیره) در سطح احتمال 1/0 درصد اختلاف معنی داری نداشت . روشهای تلفیقی و یكطرفه نیز از این نظر اختلاف معنی داری با یكدیگر نشان ندادند. روش طولی كه همان روش مورد استفاده در تیغ زنی گیاه باریجه است در مورد آنغوزه مناسب تشخیص داده نشد, زیرا شیره دهی پس از چند بار تیغ زدن به شدت كاهش می یابد و محل تیغ خورده خشك می شود بطوریكه این روش با اختلاف معنی داری در كلاس آخر قرار گرفت و كمترین تولید را داشت .
اثر روشهای تیغ زنی بربقای گیاه
بر اساس نتایج تجزیه واریانس اثر روشهای تیغ زنی بر بقای گیاهان در سال بعد نیز در سطح احتمال 1/0 درصد تفاوت معنی داری داشت. بطوریكه از 50 گیاه تیغ خورده به هر روش,6, 43, 47, 48و 38 گیاه (12, 86, 94, 96, 76, درصد) به ترتیب در روشهای عرضی , دوطرفه , یكطرفه , طولی و تلفیقی باقی ماندند و در سال بعد مجددا سبز شدند و تولید پیكر رویشی كردند  . 
از آنجایی كه در چهار روش دو طرفه, یكطرفه,طولی و تلفیقی جوانه انتهایی كه در راس ریشه قرار دارد, قطع نمیگردد, لذا در این روش درصد بیشتری از گیاهان نسبت به روش عرضی (شاهد) كه جوانه انتهایی به كلی قطع می شود, قادر به ادامه حیات در سال بعد می باشند. در این رابطه شاد در سال 1374 گزارش كرد كه از 20 گیاه آنغوزه كه به روش عرضی بهره برداری شدند هیچ كدام در سال بعد سبز نشدند. در حالیكه وی گزارش كرد 60 درصد گیاهان تیغ زده شده به روش اریب قادر به ادامه حیات در سال بعد بودند .
 تجزیه واریانس اثر روشهای تیغ زنی بر عملكرد تولید شیره و بقای گیاه آنغوزه

 میانگین درصد زنده ماندن گیاهان آنغوزه تیغ خورده با هر یك از روشهای تیغ زنی ریشه در سال بعد از بهره برداری
mailto: romidbaigi@yahoo.comآدرس ایمیل جهت جلوگیری از رباتهای هرزنامه محافظت شده اند، جهت مشاهده آنها شما نیاز به فعال ساختن جاوا اسكریپت دارید 
گیاهشناسی
گیاهی است پایا، پرشاخه و پرپشت به ارتفاع 30 تا 80 سانتی متر که به حالت وحشی در نواحی جنوبی ومرکزی اروپا، اسپانیا تا قفقاز و در آسیای صغیر و ایران می روید. دارای ریشه کوچک وا ستوانه ای شکل، سخت ونسبتا" منشعب است. برگها كرك دار، متقابل، بیضوی، به شکل قلب ودندانه دار است. طول برگهای آن 5 تا 8 و پهنای آن 4 تا 5 سانتی متر است. در سطح پهنک برگ، رگبرگهای متعددی، به شكل مشبك دیده می شود. رنگ برگهای آن در سطح فوقانی پهنک، سبز تیره ولی در سطح تحتانی آن سبز روشن است. گلهای آن که در خرداد تا اواسط مرداد ظاهر می شود، رنگ سفید یا قرمز دارند و به تعداد 6 تا 12 تایی در محور برگها ظاهر می شوند. کاسه وجام آن دارای دو لب است که لب فوقانی شامل دو لوب و لب تحتانی مرکب از 3 لوب است. میوه چهار فندقه و قهوه ای رنگ است.
خواص دارویی و موارد مصرف: 
نیرودهنده و ضد تشنج است. به علاوه مقوی معده، بادشکن، تسهیل کننده عمل هضم بوده و اسانس آن دارای خاصیت ضد تشنج و آرام کننده با اثر قاطع است. در طب سنتی جهت درمان بی خوابی، ضعف قلب و استرس و خستگیهای روحی نیز مصرف می شود. 
پراکنش
در مناطق آفتابگیر، گرم تا کمی خنک به خوبی رشد می کند، خاک باید رسی و یا شنی لومی با pH 6 تا 5/7 بوده و غنی از عناصر غذایی و مرطوب باشد. نسبت به سرما تا حدودی مقاوم است ولی در مناطق خیلی سرد نیاز به کشت در داخل گلخانه دارد. این گیاه به مقادیر خیلی زیاد یا خیلی کم رطوبت خاک حساس است.
داروهای موجود در بازار :
هم اکنون پمادی در بازار دارویی ایران به نام «ملیسان» وجود دارد که برای رفع تبخال استفاده شده و از فرآورده های همین گیاه می بابررسی روشهای مختلف تیغ زنی بر عملكرد و بقای گیاه دارویی آنغوزه 
(Ferula assa-foetida L.)