گیاهان دارویی

كنجد یكی از قدیمی ترین گیاهان زراعی روغنی جهان است و از زمان های قدیم در ایران كشت می شود و زمانی از صادرات مهم كشور به شمار می رفت. كشت كنجد در مناطق گرمسیری كشور مانند استان های خوزستان، سیستان و بلوچستان، جیرفت و فارس متداول است و در استان مازندران هم به دلیل تنوع كشت، كنجد به صورت زراعت اصلی در بهار و یا به صورت كشت مخلوط همراه با پنبه در بهار و همچنین به عنوان كشت دوم بعد از برداشت غلات بسیار مورد توجه كشاورزان منطقه می باشد و از سوی دیگر كاربرد روزافزون روغن استحصالی از این گیاه در صنعت موجب افزایش تقاضا جهت افزایش سطح زیركشت آن می باشد.
مصرف اصلی دانه كنجد در تهیه ی حلوا و شیرینی پزی است. روغن كنجد برای طبخ مواد خوراكی مختلف، در تهیه ی عطرها و به عنوان حلال در داروسازی مصرف می شود.
كنجد گیاهی گرمادوست و روز كوتاه است و به هوای گرم و نور فراوان احتیاج داشته و به حرارت پایین حساس است. با این حال، هوای بسیار گرم بیش از 40 درجه سانتی گراد موجب نقصان تشكیل كپسول ها می شود و در واقع حرارت مطلوب رشد كنجد حدود 27 درجه سانتی گراد است. تولید كنجد در نواحی با حداقل 150 روز بدون یخبندان امكان پذیر است. این گیاه اساسا یك محصول خاص مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری تلقی می شود. كنجد معمولا در مناطقی با ارتفاع كمتر از 1000 متر از سطح دریا می روید، هر چند كه برخی از انواع آن ممكن است در ارتفاعات بالاتر نیز قادر به رشد باشند. كنجد به عنوان یك محصول مقاوم به خشكی و گرما شناخته شده است و لیكن برای تولید و عملكرد بالا به رطوبت احتیاج دارد. به زیادی رطوبت خاك و عدم تهویه نسبتا حساس است و به همین جهت كنترل آبیاری كنجد ضرورت دارد. كنجد مقاوم به خشكی است. در انواع خاك ها رشد می كند مشروط بر آنكه از نظر تهویه و زهكشی محدودیتی وجود نداشته باشد. با این حال خاك های دارای بافت متوسط را ترجیح می دهد. كنجد به شوری خاك غیرمقاوم است و اسیدیته خنثی را ترجیح می دهد.
عملیات مربوط به شخم و آماده نمودن زمین و اجرای دیسك جهت خرد كردن كلوخ با توجه به وضعیت آب و هوایی منطقه در اوایل فروردین توصیه می گردد. مقادیر كودهای موردنیاز هم شامل 50 كیلوگرم اوره، 100 كیلوگرم فسفات در هكتار قبل از كاشت و 25 كیلوگرم اوره بر هر هكتار به صورت كود سرك در زمانی كه ارتفاع گیاه به 20 سانتی متر رسیده است، قابل مصرف می باشد. همچنین در صورت نیاز می توان كود پتاسه را به مقدار لازم به خاك افزود. با اجرای دیسك دوم در اواخر فروردین كه بعد از پاشیدن كود انجام می یابد، زمین مربوطه برای كاشت آماده می گردد.
بذور را بایستی قبل از كاشت با یكی از قارچ كش های موجود و رایج بر طبق توصیه ی فنی كارشناسان و مروجین ضدعفونی نمود. از سموم علفكش با توجه به نوع علف و قبل از كاشت طبق نظر كارشناسان ذیربط استفاده كرد. میزان بذر مصرفی برای زراعت كنجد 6 تا 7 كیلوگرم بذر برای یك هكتار توصیه می گردد و زمان مناسب بذر پاشی نیز بر اساس شرایط آب و هوایی منطقه قابل پیش بینی می باشد.
برای كشت كنجد فواصل بین خطوط كاشت حدود 50 الی 60 سانتی متر و فاصله ی بوته روی خطوط 5 سانتی متر مناسب می باشد. عمق كاشت به نوع خاك بستگی دارد و حداكثر تا 5/2 سانتی متر كافی به نظر می رسد. میزان اسیدیته خاك جهت كاشت این گیاه باید بین 5/6 تا 5/7 باشد و به علت حساسیت گیاه كنجد به خاك های شور، كشت این گیاه در زمین های شور مناسب نمی باشد. به هر حال بذرهای كنجد در زمین هایی كه دارای كلوخ باشد یا عمق كاشت به دقت تنظیم نگردد و یا زمین سله بسته باشد، به خوبی و به طور یكنواخت سبز نمی گردد.
در تعیین تاریخ كاشت كنجد رعایت سه نكته ی اساسی ضروری است، اول درجه حرارت مناسب جهت سبز كردن، دوم پایداری دمای هوا به منظور اینكه پس از سبز كردن افت حرارت پدید نیاید، سوم زمان گلدهی مصادف با گرمای بیش از حد نگردد زیرا منجر به عدم باروری گلها شده و تعداد كپسول های تشكیل شده كاهش می یابد. حداقل حرارت خاك برای جوانه زدن و سبز شدن كنجد حدود 20 درجه ی سانتی گراد است. در این حرارت كنجد 4 تا 7 روزه سبز می شود. كاشت می تواند هنگامی انجام شود كه میانگین شبانه روزی حرارت هوا به 20 تا 25 درجه ی سانتی گراد رسیده باشد. با توجه به شرایط جوی مناطق كشت كنجد و نیازهای این گیاه، كنجد یكی از آخرین زراعت های بهاره است كه كشت می گردد. در مناطق گرمسیر كشت كنجد اغلب بعد از برداشت گندم و جو انجام می شود. در مناطق پنبه كاری می توان یك تا دو هفته پس از پایان كشت پنبه به كشت كنجد اقدام نمود. در مناطقی كه ذرت و سویا كشت می گردد باید حداقل 20 روز پس از سویا این گیاه را كاشت.
چون رشد اولیه ی گیاهچه ی كنجد كمتر از علف های هرز سریع الرشد منطقه می باشد، بنابراین ایجاد یك بستر مناسب و عاری از علف های هرز برای برخورداری كنجد از رشد مناسب و مطلوب اهمیت فراوان دارد. ریشه های گیاه كنجد نازك و فیبری شكل می باشد و به آسانی آسیب پذیر است. به همین دلیل زیر و رو كردن خاك های اطراف گیاهچه ی این گیاه دشوار است. برای مبارزه علف های هرز می توان از روش های مكانیكی، شیمیایی و یا توام استفاده نمود. اگر كشت به صورت سنتی و در هم انجام گرفته باشد، بایستی به وسیله كارگر و با دست، اقدام به وجین علف های هرز نمود. در كشت به صورت ردیفی نیز می توان از ادوات كشاورزی نظیر كولتیواتور نسبت به از بین بردن علف های هرز موجود بین خطوط اقدام نمود. بدیهی است در این روش برای حذف علف های هرز روی خطوط بایستی از طریق وجین دستی عمل نمود.
هر چند كه گیاه كنجد به عنوان یك گیاه مقاوم به خشكی و گرما شناخته شده می باشد با این وجود برای تولید و عملكرد بیشتر نیازمند رطوبت است، بنابراین در صورت مشاهده تشنگی گیاه باید به نسبت به انجام آبیاری حتی الامكان در هنگام شب اقدام نمود. البته آبیاری بیش از اندازه و پی در پی نیز برای كنجد زیان آور است، به دلیل آن كه موجب شدت یافتن بیماری بوته میری و پوسیدگی ذغالی در این گیاه می گردد.
وجین كاری در صورت نیاز تا دو مرحله ضروری است و هنگامی كه گیاه به ارتفاع بیش از 20 سانتی متر رسیده و بوته ها از استحكام نسبی برخوردار شده باشند این عمل انجام می گیرد. در ضمن عمل خاك دادن پای بوته در صورت نیاز انجام می پذیرد.
آفات رایج گیاه كنجد شامل آگروتیس یا طوقه بر، شته و كرم برگ خوار می باشد كه در مراحل اولیه یا در طول رشد این گیاه ایجاد خسارت می نمایند. در این ارتباط، لازم است با استفاده از تركیب سم سوین با سبوس مبادرت به طعمه پاشی یا با استفاده از سموم مالاتیون، دیازینون مطابق با مقدار توصیه اقدام به محلول پاشی كرد.
از جمله بیماری های مهمی كه گیاه كنجد را در منطقه مورد تهدید و حمله قرار می دهند، می توان به بیماری گل سبز، بوته میری و پوسیدگی ذغالی اشاره نمود. در این خصوص بهترین راه كنترل بیماری پوسیدگی ذغالی و بوته میری، استفاده تناوب زراعی است كه جهت كنترل بیماری های فوق الذكر بایستی حتما رعایت گردد.
در برداشت سنتی بهترین زمان برداشت زمانی است كه رنگ برگ ها و كپسول ها زرد رنگ شده است و با برداشت مناسب می توان تا حد زیادی از ریزش دانه ها جلوگیری نمود. برای این كار ابتدا بوته ها را توسط دست برداشت نموده و پس از دسته بندی، بایستی آن ها را به صورت سروپا (چاتمه) قرار داد تا بعد از گذشت چند روز كاملا خشك شوند. در این حالت با چند تكان تدریجی دانه های گیاه از غلاف ها جدا خواهند شد.
كنجد را هنگامی برداشت می كنند كه دانه ها در كپسول های پایینی رسیده باشند. اگر چه در این مرحله برگ ها ریزش یافته است اما كپسول ها هنوز سبز می باشد. ارقام شكوفا را با دست از خاك بیرون كشیده و یا با داس درو، سپس دسته بندی می نمایند. دسته ها را 2 تا 3 روز در مزرعه به طور ایستاده بر هم تكیه داده تا از رطوبت آن ها كاسته شود. سپس دسته ها را روی برزنت یا پلاستیك به طور وارونه تكان می دهند. دانه هایی كه به این طریق به دست می آید كیفیت بسیار خوبی دارد. پس از این عمل بوته ها را با كمباین یا خرمن كوب و یا ضربات چوب می كوبند تا بقیه ی دانه ها جدا شود.
ارقام ناشكوفا را می توان با دروگر برداشت نمود و سپس همانند ارقام شكوفا عمل كرد و یا بوته ها را موور درو و در مزرعه رها كرد تا خشك شود. پس از آن بوته های خشك شده را با كمباین مجهز به انگشتی های بلند كننده مورد برداشت قرار داد.
وجود تركیبات لزج و مخاطی در ساقه و نیام ها سبب می شود كه دوران خشك شدن طولانی باشد. به همین جهت كمباین كردن مستقیم ارقام ناشكوفا به دلیل طولانی گشتن دوران خشك شدن عملی نیست.



كنجد یكی از قدیمی ترین گیاهان زراعی روغنی جهان است و از زمان های قدیم در ایران كشت می شود و زمانی از صادرات مهم كشور به شمار می رفت. كشت كنجد در مناطق گرمسیری كشور مانند استان های خوزستان، سیستان و بلوچستان، جیرفت و فارس متداول است و در استان مازندران هم به دلیل تنوع كشت، كنجد به صورت زراعت اصلی در بهار و یا به صورت كشت مخلوط همراه با پنبه در بهار و همچنین به عنوان كشت دوم بعد از برداشت غلات بسیار مورد توجه كشاورزان منطقه می باشد و از سوی دیگر كاربرد روزافزون روغن استحصالی از این گیاه در صنعت موجب افزایش تقاضا جهت افزایش سطح زیركشت آن می باشد.
مصرف اصلی دانه كنجد در تهیه ی حلوا و شیرینی پزی است. روغن كنجد برای طبخ مواد خوراكی مختلف، در تهیه ی عطرها و به عنوان حلال در داروسازی مصرف می شود.
كنجد گیاهی گرمادوست و روز كوتاه است و به هوای گرم و نور فراوان احتیاج داشته و به حرارت پایین حساس است. با این حال، هوای بسیار گرم بیش از 40 درجه سانتی گراد موجب نقصان تشكیل كپسول ها می شود و در واقع حرارت مطلوب رشد كنجد حدود 27 درجه سانتی گراد است. تولید كنجد در نواحی با حداقل 150 روز بدون یخبندان امكان پذیر است. این گیاه اساسا یك محصول خاص مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری تلقی می شود. كنجد معمولا در مناطقی با ارتفاع كمتر از 1000 متر از سطح دریا می روید، هر چند كه برخی از انواع آن ممكن است در ارتفاعات بالاتر نیز قادر به رشد باشند. كنجد به عنوان یك محصول مقاوم به خشكی و گرما شناخته شده است و لیكن برای تولید و عملكرد بالا به رطوبت احتیاج دارد. به زیادی رطوبت خاك و عدم تهویه نسبتا حساس است و به همین جهت كنترل آبیاری كنجد ضرورت دارد. كنجد مقاوم به خشكی است. در انواع خاك ها رشد می كند مشروط بر آنكه از نظر تهویه و زهكشی محدودیتی وجود نداشته باشد. با این حال خاك های دارای بافت متوسط را ترجیح می دهد. كنجد به شوری خاك غیرمقاوم است و اسیدیته خنثی را ترجیح می دهد.
عملیات مربوط به شخم و آماده نمودن زمین و اجرای دیسك جهت خرد كردن كلوخ با توجه به وضعیت آب و هوایی منطقه در اوایل فروردین توصیه می گردد. مقادیر كودهای موردنیاز هم شامل 50 كیلوگرم اوره، 100 كیلوگرم فسفات در هكتار قبل از كاشت و 25 كیلوگرم اوره بر هر هكتار به صورت كود سرك در زمانی كه ارتفاع گیاه به 20 سانتی متر رسیده است، قابل مصرف می باشد. همچنین در صورت نیاز می توان كود پتاسه را به مقدار لازم به خاك افزود. با اجرای دیسك دوم در اواخر فروردین كه بعد از پاشیدن كود انجام می یابد، زمین مربوطه برای كاشت آماده می گردد.
بذور را بایستی قبل از كاشت با یكی از قارچ كش های موجود و رایج بر طبق توصیه ی فنی كارشناسان و مروجین ضدعفونی نمود. از سموم علفكش با توجه به نوع علف و قبل از كاشت طبق نظر كارشناسان ذیربط استفاده كرد. میزان بذر مصرفی برای زراعت كنجد 6 تا 7 كیلوگرم بذر برای یك هكتار توصیه می گردد و زمان مناسب بذر پاشی نیز بر اساس شرایط آب و هوایی منطقه قابل پیش بینی می باشد.
برای كشت كنجد فواصل بین خطوط كاشت حدود 50 الی 60 سانتی متر و فاصله ی بوته روی خطوط 5 سانتی متر مناسب می باشد. عمق كاشت به نوع خاك بستگی دارد و حداكثر تا 5/2 سانتی متر كافی به نظر می رسد. میزان اسیدیته خاك جهت كاشت این گیاه باید بین 5/6 تا 5/7 باشد و به علت حساسیت گیاه كنجد به خاك های شور، كشت این گیاه در زمین های شور مناسب نمی باشد. به هر حال بذرهای كنجد در زمین هایی كه دارای كلوخ باشد یا عمق كاشت به دقت تنظیم نگردد و یا زمین سله بسته باشد، به خوبی و به طور یكنواخت سبز نمی گردد.
در تعیین تاریخ كاشت كنجد رعایت سه نكته ی اساسی ضروری است، اول درجه حرارت مناسب جهت سبز كردن، دوم پایداری دمای هوا به منظور اینكه پس از سبز كردن افت حرارت پدید نیاید، سوم زمان گلدهی مصادف با گرمای بیش از حد نگردد زیرا منجر به عدم باروری گلها شده و تعداد كپسول های تشكیل شده كاهش می یابد. حداقل حرارت خاك برای جوانه زدن و سبز شدن كنجد حدود 20 درجه ی سانتی گراد است. در این حرارت كنجد 4 تا 7 روزه سبز می شود. كاشت می تواند هنگامی انجام شود كه میانگین شبانه روزی حرارت هوا به 20 تا 25 درجه ی سانتی گراد رسیده باشد. با توجه به شرایط جوی مناطق كشت كنجد و نیازهای این گیاه، كنجد یكی از آخرین زراعت های بهاره است كه كشت می گردد. در مناطق گرمسیر كشت كنجد اغلب بعد از برداشت گندم و جو انجام می شود. در مناطق پنبه كاری می توان یك تا دو هفته پس از پایان كشت پنبه به كشت كنجد اقدام نمود. در مناطقی كه ذرت و سویا كشت می گردد باید حداقل 20 روز پس از سویا این گیاه را كاشت.
چون رشد اولیه ی گیاهچه ی كنجد كمتر از علف های هرز سریع الرشد منطقه می باشد، بنابراین ایجاد یك بستر مناسب و عاری از علف های هرز برای برخورداری كنجد از رشد مناسب و مطلوب اهمیت فراوان دارد. ریشه های گیاه كنجد نازك و فیبری شكل می باشد و به آسانی آسیب پذیر است. به همین دلیل زیر و رو كردن خاك های اطراف گیاهچه ی این گیاه دشوار است. برای مبارزه علف های هرز می توان از روش های مكانیكی، شیمیایی و یا توام استفاده نمود. اگر كشت به صورت سنتی و در هم انجام گرفته باشد، بایستی به وسیله كارگر و با دست، اقدام به وجین علف های هرز نمود. در كشت به صورت ردیفی نیز می توان از ادوات كشاورزی نظیر كولتیواتور نسبت به از بین بردن علف های هرز موجود بین خطوط اقدام نمود. بدیهی است در این روش برای حذف علف های هرز روی خطوط بایستی از طریق وجین دستی عمل نمود.
هر چند كه گیاه كنجد به عنوان یك گیاه مقاوم به خشكی و گرما شناخته شده می باشد با این وجود برای تولید و عملكرد بیشتر نیازمند رطوبت است، بنابراین در صورت مشاهده تشنگی گیاه باید به نسبت به انجام آبیاری حتی الامكان در هنگام شب اقدام نمود. البته آبیاری بیش از اندازه و پی در پی نیز برای كنجد زیان آور است، به دلیل آن كه موجب شدت یافتن بیماری بوته میری و پوسیدگی ذغالی در این گیاه می گردد.
وجین كاری در صورت نیاز تا دو مرحله ضروری است و هنگامی كه گیاه به ارتفاع بیش از 20 سانتی متر رسیده و بوته ها از استحكام نسبی برخوردار شده باشند این عمل انجام می گیرد. در ضمن عمل خاك دادن پای بوته در صورت نیاز انجام می پذیرد.
آفات رایج گیاه كنجد شامل آگروتیس یا طوقه بر، شته و كرم برگ خوار می باشد كه در مراحل اولیه یا در طول رشد این گیاه ایجاد خسارت می نمایند. در این ارتباط، لازم است با استفاده از تركیب سم سوین با سبوس مبادرت به طعمه پاشی یا با استفاده از سموم مالاتیون، دیازینون مطابق با مقدار توصیه اقدام به محلول پاشی كرد.
از جمله بیماری های مهمی كه گیاه كنجد را در منطقه مورد تهدید و حمله قرار می دهند، می توان به بیماری گل سبز، بوته میری و پوسیدگی ذغالی اشاره نمود. در این خصوص بهترین راه كنترل بیماری پوسیدگی ذغالی و بوته میری، استفاده تناوب زراعی است كه جهت كنترل بیماری های فوق الذكر بایستی حتما رعایت گردد.
در برداشت سنتی بهترین زمان برداشت زمانی است كه رنگ برگ ها و كپسول ها زرد رنگ شده است و با برداشت مناسب می توان تا حد زیادی از ریزش دانه ها جلوگیری نمود. برای این كار ابتدا بوته ها را توسط دست برداشت نموده و پس از دسته بندی، بایستی آن ها را به صورت سروپا (چاتمه) قرار داد تا بعد از گذشت چند روز كاملا خشك شوند. در این حالت با چند تكان تدریجی دانه های گیاه از غلاف ها جدا خواهند شد.
كنجد را هنگامی برداشت می كنند كه دانه ها در كپسول های پایینی رسیده باشند. اگر چه در این مرحله برگ ها ریزش یافته است اما كپسول ها هنوز سبز می باشد. ارقام شكوفا را با دست از خاك بیرون كشیده و یا با داس درو، سپس دسته بندی می نمایند. دسته ها را 2 تا 3 روز در مزرعه به طور ایستاده بر هم تكیه داده تا از رطوبت آن ها كاسته شود. سپس دسته ها را روی برزنت یا پلاستیك به طور وارونه تكان می دهند. دانه هایی كه به این طریق به دست می آید كیفیت بسیار خوبی دارد. پس از این عمل بوته ها را با كمباین یا خرمن كوب و یا ضربات چوب می كوبند تا بقیه ی دانه ها جدا شود.
ارقام ناشكوفا را می توان با دروگر برداشت نمود و سپس همانند ارقام شكوفا عمل كرد و یا بوته ها را موور درو و در مزرعه رها كرد تا خشك شود. پس از آن بوته های خشك شده را با كمباین مجهز به انگشتی های بلند كننده مورد برداشت قرار داد.
وجود تركیبات لزج و مخاطی در ساقه و نیام ها سبب می شود كه دوران خشك شدن طولانی باشد. به همین جهت كمباین كردن مستقیم ارقام ناشكوفا به دلیل طولانی گشتن دوران خشك شدن عملی نیست.

نویسنده: مهندس مهران محمودی عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد آیت الله آملی