اخبار قرآنی 7مرداد91

گروه انديشه: قصص قرآن حامل مفاهيم بنيادی و اعتقادی است و مهم‌ترين تفاوت داستان‌های قرآنی با رمان‌های انسانی و از جمله داستان‌های كوئليو در آن است كه تمام داستان‌های قرآنی واقعی و رئاليستی است؛ برخلاف رمان‌های امروزی كه مهم‌ترين ويژگی‌ آنها استفاده از قدرت تخيل است.

به گزارش خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا)، حجت‌الاسلام والمسلمين دكتر محمدتقی فعالی، مدرس حوزه و دانشگاه و نگارنده 9 جلد كتاب در باب جنبش‌های نوظهور معنوی، در پانزدهمين نشست از سلسله نشست‌های «آسيب‌شناسی عرفان‌های كاذب» كه در سازمان فعاليت‌های قرآنی دانشجويان كشور برگزار شد، به ايراد سخنرانی پرداخت.

وی با تأكيد بر اين‌كه بخش قابل توجهی از قرآن كريم مربوط به قصص است، اظهار كرد: در قرآن حدود 112 قصه آمده است كه 27 مورد آن مربوط به قصص الانبيا بوده و از آن ميان، پنج قصه مربوط به پيامبران اولوالعزم است. وجود 112 داستان در يك كتاب بسيار قابل توجه است. دقت در اين‌كه حدود 112 قصه در قرآن وجود دارد و هر داستان از چند آيه تشكيل شده، نشان‌دهنده اهميت آيات قصص قرآن است (ضمن اين‌كه برخی از داستان‌ها به كرات در قرآن تكرار شده، برای نمونه قصه آدم و حوا در هفت جای مختلف قرآن آمده كه همگی در كنار هم ماجرای خلقت را تشريح می‌كند).

فعالی با اشاره به سوره مباركه يوسف افزود: در سوره مباركه يوسف داستان حضرت يوسف(ع) به‌شكل كامل آمده و از همين روی، قرآن آن را «احسن القصص» ناميده است. تعداد آيات سوره يوسف 110 آيه است كه مربوط به داستان حضرت يوسف(ع) است. اولين نقطه ماجرای يوسف با يك خواب و رؤيا آغاز می‌شود و با تعبير آن خواب پايان می‌يابد.

اين استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: تعداد آيات مربوط به قصص بالغ بر 1800 آيه از كل 6200 آيه قرآن كريم است؛ يعنی يك سوم قرآن را آيات قصص تشكيل داده است. 1800 آيه در كتاب آسمانی قرآن دال بر اهميت اين موضوع است. اهميت بيشتر اين مطلب هنگامی مشخص می‌شود كه دقت كنيم كه تنها 500 آيه از آيات قرآن كريم آيات الاحكام است و مجموع اين آيات به همراه احاديث، شكل دهنده علمی عظيم به نام فقه شده است. بنابراين نسبت آيات قصص به آيات‌الاحكام نسبت 1800 به 500 است.

وی در ادامه با طرح اين سؤال كه چرا در جهان اسلام نسبت به آيات قصص اهتمام نشده است، عنوان كرد: مگر كتاب قرآن كريم، مرجع ما مسلمين نيست؟! وقتی می‌خواهيم در باب معاد صحبت كنيم، می‌گوييم در قرآن 2000 آيه درباره معاد داريم؛ پس بحث معادشناسی بسيار بحث مهمی است؛ حال آيا ما در طول تاريخ به اندازه‌ای كه به علوم ديگر توجه كرده‌ايم، به آيات القصص اعتنا ورزيده‌ايم.

اين محقق و پژوهشگر با اشاره به اين‌كه رشيد رضا در ابتدای تفسير خود موسوم به تفسير «المنار» 700 آيه را به عنوان آيات علمی بيان می‌‌كند، خاطرنشان كرد: وی با طرح اين سؤال توجه می‌دهد كه آيا دانشمندان در دو سده اخير در جهان اسلام به اندازه‌ای كه به علم و آيات علمی توجه كرده‌اند، به آيات القصص كه دو برابر آن است، توجه داشته‌اند؟ آيا مفاهيم علمی در قرآن بيشتر مورد توجه است يا مفاهيم مربوط به داستان برجسته‌تر است؟!

فعالی ادامه داد: اهتمام به قصص در ميان عالمان مسلمان كمتر بوده و به صورت يك سنت در نيامده، اما در محافل ديگر به‌صورت سنت درآمده است. برای نمونه ابن‌سينا كه از بزرگترين نوابغ تاريخ جهان است، در بخش دوم حياتش تمايلات اشراقی پيدا كرده و وقت خود را برای داستان‌سرايی گذاشته است. كتاب «اشارات» او به داستان «حی‌بن‌يقظان» و ماجرای «سلامان و ابسال» اشاره دارد و نيز تأليف «رسالة الطير» كه بديشان منسوب است، از جمله اين گونه نگاه‌ها و بينش‌ها است.

وی افزود: افتخار غزالی اين است كه توانسته هفتاد داستان اصيل را گردآوری كند. همچنين مثنوی شامل حكايات و داستان‌هايی است كه مولانا از آنها استفاده‌های اخلاقی كرده است. نمونه ديگر دو كتاب مشهور «بوستان» و «گلستان» سعدی است. در زمان‌های قديم مادران برای بچه‌های خود هنگام خواب قصه می‌گفتند. فرهنگ ايرانی ـ اسلامی ايرانی سرشار از روايت‌گری، داستان‌ و رمان است و بی‌شك الگو گرفتن از آيات قصص اولين مرجع مسلمين و الهام گرفتن از آن، در اين مطلب جايگاه بسيار برجسته‌ای داشته است.

اين استاد حوزه و دانشگاه خاطرنشان كرد: عصر امروز عصر هنر و مخصوصاً هنر تصويرگری است؛ يعنی اساس فيلم بر فيلم‌نامه است و فيلم‌نامه داستانی بيش نيست. بنياد فيلم‌های هاليودی بر همين داستان‌های بسيار قدرتمندی گذاشته شده كه بسيار نيرومند و پرتكنيك به صحنه می‌آيند و اكنون گران‌ترين و ارزشمندترين عناصر فيلم‌ها، نويسندگان فيلم‌نامه آن فيلم‌ها هستند.

فعالی ادامه داد: اگر داستان‌سرايی و رمان‌نويسی جايگاهی بلند پيدا می‌كرد، اكنون شرايط ما در فيلم‌نامه و فيلم‌نامه‌نويسی به گونه‌ای ديگر بود. اگر اهتمامی كه قرآن نسبت به رمان و قصص و داستان دارد، در ميان دانشمندان ما متجلی شده بود، بی‌شك نه يكی ـ دو، بلكه ده‌ها هاليوود در جهان اسلام شكل گرفته بود؛ خصوصاً با توجه به اين گفته كه از 1800 مورد آيات قصص قرآن كريم، حدود دوسوم مورد از آنها شامل آيات مكی است.

وی بيان كرد: آيات مكی آيات اعتقادی و آيات مدنی آيات احكام است و از آنجا كه اكثر آيات القصص، آيات اعتقادی است، می‌توان نتيجه گرفت كه خداوند به عنوان اولين معلم دين در آخرين كتابش به نام قرآن كريم، آنگاه كه خواسته دين را آموزش دهد و بيان عقايد كند؛ يعنی بگويد من هستم، به من ايمان داشته باشيد، من را بپذيريد، پيامبر من را قبول داشته باشيد، به كتابی كه از سوی من در دست اوست ايمان بياوريد، قيامت و ثواب و عقاب و ابديتی وجود دارد...، از قالب و زبان رمان و داستان استفاده كرده است.

اين محقق و پژوهشگر افزود: خداوند به‌ عنوان اولين معلم دين آنگاه كه می‌خواهد به بشريت پاكدامنی، توكل و اعتماد به خدا را آموزش دهد، می‌گويد يوسف(ع) كودكی در دل چاه بود و در آنجا به من توكل كرد، پس اصلاً ناآرامی به دل خود راه نده، توكل به او در دل چاه در سن هفت يا هشت سالگی همان‌گونه بود كه در اوج عزت بعد از گذشت حدود سی سال... و آنگاه كه می‌خواهد بت‌شكنی و توجه به توحيد را پيش‌روی بشر قرار دهد، ماجرای ابراهيم(ع) را پيش‌رو قرار می‌دهد.

فعالی با بيان اين‌كه قصص در قرآن حامل مفاهيم بنيادی و اعتقادی است، خاطرنشان كرد: داستان‌های قرآن حامل حياتی‌ترين و سرنوشت سازترين مفاهيمی است كه انسان‌ها بدان محتاج هستند. البته اين مطلب به اين معنی نيست كه خداوند در قرآن از قالب‌های ديگر استفاده نكرده، بلكه قرآن كتابی است چند ساحتی كه از قالب‌های متعدد استفاده كرده است.

وی ادامه داد: بی‌شك يكی از مهم‌ترين زبان‌ها و ابزارها جهت انتقال مفاهيم كليدی، بنيادی و اعتقادی در قرآن، استفاده از زبان رمان، تمثيل، حكايات و روايت‌گری است. البته رمان‌ها و داستان‌های قرآنی با رمان‌های انسانی و داستان‌های كوئليو تفاوت بسيار دارد. به ده نمونه از اين داستان‌ها در كتابی كه در باب كوئليو نوشته‌ام اشاره كرده‌ام و از جمله اين‌كه تمام داستان‌های قرآنی واقعی و رئاليستی است.

اين محقق و پژوهشگر تأكيد كرد: از جمله ويژگی‌های رمان‌های امروزی استفاده از تخيل و قدرت تخيل‌پردازی است؛ يعنی هرچه دروغ بزرگتر باشد، احتمال پذيرش آن از سوی مخاطبين بيشتر است! اين شعار رمان‌ها و داستان‌های امروزی است و تفاوت فاحشی بين داستان‌های قرآن و داستان‌های امروزی وجود دارد.

فعالی با تأكيد بر اين‌كه اهتمام قرآن به داستان بی‌شك بيشتر از علم است، عنوان كرد: همچنين اهتمام آيات الهی به رمان و داستان بی‌شك به مراتب بيش از اهتمام آيات به شريعت و احكام است. عقايد در وزن‌كشی نسبت به احكام جايگاهی بس بالاتر دارند و از همين روی است كه برای نمونه به عقايد، «فقه اكبر» و به احكام «فقه اصغر» می‌گفته‌اند.