يك مسأله بسيار مهم.

آيا پدر و جد پدري در خصوص ازدواج، بر دختري كه هنوز شوهر نكرده است ولايت دارند، يا ندارند.
بديهي است كه طرح سؤال فوق، صرفاً، در محدوده ازدواج است اما در مسائل اقتصادي و ديگر جنبه هاي زندگى، بدون هيچ ترديدى، پدر وجد پدري ولايت ندارند، همچنان كه آنها بر دختر بيوه خود نيز هيچ گونه ولايتي ندارند.
درحقيقت، سؤال اين است كه: آيا پدر و جد پدرى، هيچ گونه ولايتي بر دختري كه به حد بلوغ و رشد رسيده و هنوز ازدواج نكرده است ندارند يا اين كه ولايت آنها در مورد ازدواج او ثابت و محفوظ است.
پاسخ اين سؤال از نظر روايات و فتاواي فقها دشوار است.
صاحب شرايع كه يكي از فقهاي بزرگ مذهب ماست مي گويد:.
ظاهرترين روايات، دلالت دارد بر اين كه پدر و جد پدري بر دختر باكره رشيده، در عقد دائم و عقد منقطع، ولايت ندارند. بنابراين، اگر يكي از آنها او را عقد كند، عقد صحيح نيست، مگر اين كه دختر راضي شود.(7).
شيخ الفقها و امام المحققين، مرحوم شيخ محمد حسن نجفى، صاحب كتاب جواهر الكلام، پس از نقل رواياتي كه مؤيد نظريه صاحب شرايع است، مي گويد:.
بنابراين، استدلال به اين نصوص، بر آنچه مورد نظر است، تمام است و جمع ميان روايات مخالف و موافق، از راه فرق گذاشتن ميان عقد دائم و عقد منقطع و اعتقاد به اين كه در اولي ولايت هست و در دومي ولايت نيست، قابل قبول نيست. چنان كه عكس آن هم درست نيست، زيرا اين فرق ها تنها از راه يك نوع ملاحظه واعتباري است كه نمي تواند مدرك حكم شرعي باشد.(8).
در مجموع، اقوال و فتاوايي كه در اين مسأله وجود دارد، به قرار زير است:.
1. اختيار او فقط به دست پدر يا جد پدري است.
2. اختيارش فقط به دست خودش است.
3. در عقد دائم اختيارش به دست خودش و در عقد منقطع، اختيارش به دست پدر يا جد پدري است.
4. درعقد منقطع اختيارش به دست خودش و در عقد دائم اختيارش به دست آنهاست.
5. هيچ يك استقلال ندارند؛ بنابراين، ازدواج او در صورتي صحيح است كه هم خودش راضي باشد و هم پدر يا جد پدرى.
معمولاً مراجع فتوا در عصرما بنا را بر احتياط مي گذارند و توصيه مي كنند كه براي رعايت احتياط، به قول اخير عمل بشود.
آية اللّه سيد محمد كاظم يزدي صاحب عروة الوثقي - رضوان الله عليه - مي گويد:.
نبايد احتياط ترك شود و بايد ازدواج هم به اجازه دختر و هم به اجازه ولي باشد.
بديهي است كه اجازه گرفتن از پدر يا جد پدري براي دختري كه تجربه ندارد و ممكن است گرفتار احساسات و عواطف تند بشود و زرق و برق ظاهري او رافريفته گرداند، بهتر است.
در حقيقت، يك عقل آزموده در اين جا به كمك دختر مي آيد و ضمن اين كه به خواست و رضاي او احترام مي گذارد، با راهنمايي و ارشاد، او را از سقوط در ورطه بدبختي و دربه دري حفظ مي كند؛ مخصوصاً كه پدر يا جد پدرى، جز خير و سعادت فرزند دلبند خود چيزي نمي خواهند و به همين جهت است كه: اگر او را از ازدواج با مردي كه مورد علاقه و كفو اوست، منع كنند و مرد ديگري به همان شرايط براي ازدواج با دختر، موجود نباشد، ولايت آنها - بدون هيچ ترديدي - ساقط مي شود.
براي اين كه دوشيزگان متعهد و مكتبى، بيشتر به جنبه اخلاقي اين موضوع توجه كنند، روايت زير را در اين جا مي آوريم:.
دختري پيش پيامبر آمد و عرض كرد: پدرم مرا به عقد برادرزاده خود درآورده و از اين راه خواسته، جبران خساست و پستي وي كند و من نمي پسندم. پيامبر فرمود: آنچه پدرت انجام داده، اجازه ده. گفت: اجازه نمي دهم؛ زيرا رغبتي به آن ندارم، فرمود: برو و با هر كه مي خواهي ازدواج كن. دختر گفت: رغبتي به آنچه پدرم انجام داده، ندارم، ليكن مي خواستم اعلام كنم كه پدرها هيچ اختياري درمورد دختران خود ندارند.(9).
پدرها و اجداد پدري هم توجه داشته باشند كه: ازدواج تحميلي موجب سعادت و خوشبختي فرزندانشان نخواهد شد، بلكه ممكن است در آغاز يا نيمه راه زندگى، مجبور به متاركه وجدايي شوند.

حقوق والدين.

درباره وظايف پدر و مادر و حقوقي كه فرزند بر آنها دارد، بسيار سخن گفتيم. اكنون به جا و مناسب است كه درباره وظايف فرزندان هم بحثي داشته باشيم.
بالاترين حقي كه والدين بر فرزندان خود دارند، حق اطاعت است. اميرمؤمنان على(ع) مي فرمايد:.
حَقُّ الوالِدِ عَلَي الوَلَدِ أنْ يُطيعَهُ فِى كُلِّ شَى‏ءٍ إى فِى مَعْصِيَةِ اللّهِ؛(10).
حق پدر بر فرزند اين است كه: در هر چيزي جز در معصيت خداوند، او را اطاعت كند.
در اين جا فرقي ميان پدر و مادر نيست و بنابراين، همان گونه كه اطاعت پدر بر فرزند واجب است، اطاعت مادر نيز واجب است.
اين طاعت، يا بايد در راستاي اطاعت خداوند باشد، يا اين كه مخالفتي با اطاعت خداوند نداشته باشد.
اگر پدر و مادر دستوري بدهند كه مطابق دستور خداوند است، مانند: دستور به نماز و روزه و جهاد و حج و...، در اين صورت، اطاعت والدين در راستاي اطاعت خداوند است و در حقيقت، فرزندهم امر خدا را اطاعت كرده و هم امر والدين را.
با اين حال، اطاعت او از والدين به خاطر اطاعت خداوند است و نه به عكس و نه اين كه هر دو را درعرض هم قرار دهد؛ زيرا اگر چنين باشد، اطاعت او اطاعت كافرانه و مشركانه خواهد بود.
اما اگر به چيزي دستور بدهند كه خداوند درباره آن حكم ايجابي يا تحريمي ندارد، در اين صورت، اطاعت والدين مخالفتي با اطاعت خداوند ندارد، بلكه لزوم اين اطاعت، به دستور خداست و در حقيقت، اطاعت خداوند است.
اصولاً فرد مسلماني كه مكتبش مكتب توحيد خالص است، همان گونه كه تنها خدا را عبادت مي كند، تنها خدا را اطاعت مي كند. فرقي كه ميان عبادت و اطاعت اوست، از اين لحاظ است كه در عبادت، بدون هيچ واسطه اي خدا را مي پرستد و در اطاعت، يا بدون واسطه خدا را فرمان مي برد يا با واسطه.
اگر او اطاعت پيامبر و اولي الامر و فقيه جامع الشرايط و شوهر و پدر و مادر مي كند، به دستور خداست و با واسطه، اطاعت او اطاعت خداست.
قرآن كريم مي فرمايد:.
وَإنْ جاهَداكَ عَلي أنْ تُشْرِكَ بي ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْم فَلاتُطِعْهُما وَصاحِبْهُما فِي الدُّنيا مَعْرُوفاً؛(11).
اگر پدر و مادر از تو بخواهند كه چيزي را شريك من قرار دهي كه تو را به آن علمي نيست، آنها را اطاعت مكن و در دنيا با آنها به نيكي مصاحبت كن.
در اين دستور ارشادي قرآن، دو نكته مهم وجود دارد:.
يكي اين كه؛ اگر اطاعت والدين، در راستاي اطاعت خدا نيست، بلكه با آن منافات داردو مستلزم شرك و عصيان است، بايد از آن به طور جدي خودداري كرد و نبايد انسان به خاطر اطاعت والدين، گرفتار معصيت و نافرماني خداوند بشود.
ديگري اين كه: عدم اطاعت والدين، مستلزم بدخلقي و تندخويي و چيزهايي از اين قبيل نيست.
در حقيقت، ما از آيه فوق چنين مي فهميم كه: وجوب اطاعت والدين، مطلق نيست، ولي حسن خُلق در برابر آنها مطلق است.
وجوب اطاعت والدين، مشروط به اين است كه مستلزم زير پا گذاشتن فرمان خداوند نباشد، اما حسن خلق و نيكي مصاحبت آنها مشروط به هيچ شرطي نيست.
فرزند، به هر حال وظيفه دارد كه به آنها نيكي و محبت كند و در برابر آنها متواضع و مهربان باشد و در چهره و رفتار و گفتار، چيزي كه موجب آزردگي خاطر آنها و افسردگي روح آنان بشود، ظاهر نسازد.