اخبار قرآنی (1391/03/22)

علی‌اكبر بابايی:
تفسير مأثور معتبرترين منبع برای استخراج و كشف بطون قرآن است

گروه انديشه: بحث از بطون قرآن، بيشتر در تفاسير مأثور و تفاسير روايی مطرح شده است و منبع معتبر ما برای استخراج و كشف بطون قرآن، روايات معصومين(ع) است؛ در تفاسير عرفانی نيز معانی پنهان و معانيی كه عرف از ظاهر آيه نمی‌فهمد، در تفسير آيات قرآن كريم به وفور بيان شده است كه اشاره به بطون قرآنی دارد.

حجت‌الاسلام علی‌اكبر بابايی، عضو هيئت علمی گروه قرآن‏‌پژوهی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، در گفت‌وگو با خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا) به واكاوی مباحث مربوط به بطون قرآنی پرداخت و گفت: عمده استناد ما در راستای كشف بطون قرآنی، استناد به روايات ائمه معصومين(ع) است.

وی دليل وجود بطون قرآنی را رواياتی دانست كه معانی متعدد برای يك آيه بيان كرده است و اين معانی را نمی‌توان از ظاهر آيه به دست آورد و افزود: بايد بگوييم كه آيات قرآن رمز و راز ويژه‌ای دارند و با فهم فوق عرفی می‌توان به آن دلالت رسيد و اگر چنين باشد، بايد ببينيم كه در روايات چه بطونی برای آيه بيان شده است.

عضو هيئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ادامه داد: علامه طباطبايی در مورد آيه شريفه «... وَلاَ تُشْرِكُواْ بِهِ شَیْئًا...؛ چيزى را با او شريك مگردانيد»(نساء/36)، می‌گويد: اين آيه در نگاه اول، به معنای آن است كه بت‌ها را نپرستيد. بعد با تحليل و دقت بيشتر می‌فهميم كه مفهوم اين آيه اختصاص به نهی از پرستش بت ندارد، بلكه معنای آن نهی از پرستش غير از خداست، ولو اينكه بت هم نباشد و به عنوان مثال انسان ديگری باشد يا ... .

وی افزود: علامه طباطبايی در توصيف معانی متعددی كه در نگاه اول به ذهن نمی‌آيد و در عين حال معنايی مرتبط با هم دارند و نوعی درجه‌بندی ميان آنها قابل طرح است، آنها را بطون طولی آيات قرآن ذكر می‌كند. به اين ترتيب، طوليت آيات قرآن وابسته به فهم افراد است كه هرچه فهم بيشتری وجود داشته باشد، لايه‌های معنايی بيشتری كشف می‌شود.

بابايی با بيان اين‌كه اگر كسی دو معنای طولی و عرضی برای قرآن مطرح كند و اين دو معنا متعارض باشند، قطعاً يكی از اين دو معنا غلط است، گفت: هرگز امكان ندارد كه خداوند دو معنای متعارض را از يك آيه واحد ايراد كرده باشد و در صورتی كه دو معنای متضاد از يك آيه بيان شود، قطعاً خطايی در معنا رخ داده است.

وی با بيان اين كه طرح طوليت قرآن را در كلام مفسر ديگری غير از علامه طباطبايی سراغ ندارد، افزود: البته بعضی از شاگردان علامه طباطبايی نظير آيت الله مصباح يزدی به طوليت بطون قرآنی معتقد هستند.

اين پژوهشگر با بيان اين‌كه بحث از بطون قرآن، بيشتر در تفاسير مأثور و تفاسير روايی مطرح شده است و منبع معتبر ما برای استخراج و كشف بطون قرآن، روايات معصومين(ع) است كه با عنوان تفسير مأثور از آن ياد می‌شود، افزود: در تفاسير عرفانی نيز معانی پنهان و معانی‌ای كه عرف از ظاهر آيه نمی‌فهمد، در تفسير آيات قرآن كريم به وفور بيان شده است كه اشاره به بطون قرآنی دارد.

وی با تأكيد بر اين‌كه تفاسير عرفانی چندان قابل اعتماد نيست، افزود: اين عدم اعتماد به اين دليل است كه عرفا بر مبنای ديدگاه‌های خود، حدس زده‌اند كه بطن آيه می‌تواند چنين و چنان باشد، اما هيچ دليل محكمی در دست نداريم كه بپذيريم معنای مورد نظر آنان، معنايی است كه خداوند متعال اراده فرموده است.

بابايی ادامه داد: براين اساس می توان گفت كه كشف بطون در دو گونه تفسير مأثور و عرفانی ديده می‌شود، اما تفاسير مأثور، پس از بررسی سند روايات مورد بحث، قابل اتكاء خواهد بود و واجد اعتبار است، اما دليل معتبری نداريم كه تفاسير عرفانی را مصداقی از بطون آيات قرآن بدانيم و معنای ذكر شده از سوی آنان را بپذيريم.

وی با تأكيد بر اين‌كه در تفسير عقلی رويكردهای مختلفی وجود دارد، به ذكر مثالی در اين خصوص پرداخت و گفت: به عنوان مثال، می‌توانيم باطن قرآن را به معانی پنهانی عرفی و پنهانی فراعرفی تعريف كنيم و دو مرتبه معنايی و بطنی برای قرآن در نظر بگيريم. دلالت اشاره‌ای را می‌توان يكی از معانی پنهانی عرفی برشمرد كه در مقابل دلالت مطابقی به معنای فهم اوليه از آيات است.

اين پژوهشگر ادامه داد: در اين صورت، معانی پنهان عرفی را می‌توان با استفاده از عقل، كشف و بيان كرد و به لوازم آن معنا پی برد، اما اگر معانی عرفی پنهانی برای قرآن قائل نباشيم و بطون قرآن را به حقايق فراعرفی محدود بدانيم، روش تفسير عقلی نمی‌تواند هيچ كمكی در راستای شناساندن بطون قرآنی به ما بكند.

وی با اشاره به اين‌كه در تفسير قرآن به قرآن هم گاهی ممكن است برخی معانی پنهان قرآن مورد استخراج قرار گيرد، افزود: به عنوان مثال در روايات به زنی اشاره شده است كه پس از گذشت شش ماه از ازدواج، صاحب فرزند شد. مردم او را متهم به زنا كردند و می‌خواستند بر او حدّ جاری كنند. زن اين اتهام را رد كرد و به نزد اميرالمؤمنين رفت تا ايشان مسئله را حل كند.

بابايی ادامه داد: در روايت آمده است كه اميرالمؤمنين با استناد به دو آيه شريفه « وَالْوَالِدَاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاَدَهُنَّ حَوْلَیْنِ كَامِلَیْنِ...؛ مادران [بايد] فرزندان خود را دو سال تمام شير دهند»(بقره/233) و ديگری «...وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا...؛ باربرداشتن و از شيرگرفتن او سى ماه است»(احقاف/15)، فرمود: با توجه به اين دو آيه می‌توان گفت كه حداقل دوران بارداری يك زن، می‌تواند شش ماه باشد.

وی با بيان اين‌كه اميرالمؤمنين با كنار هم قرار دادن آيات قرآن و نوعی روش قرآن به قرآن به كشف بطنی از بطون قرآن پرداخته است، افزود: بنابراين ما می توانيم بگوييم كه در روش عقلی و قرآن به قرآن می توان به بطونی از قرآن ست پيدا كرد، اما عمده استناد ما در اين زمينه به روايات رسيده از ائمه معصومين(ع) است.