اخبار قرآنی (1391/03/02)

گروه انديشه: كتاب «علم التصوف» با تصحيح نصرالله پورجوادی و محمد سوری، از سوی انتشارات مؤسسه پژوهشی حكمت و فلسفه ايران منتشر شد.

به گزارش خبرگزاری قرآنی (ايكنا)، كتاب «علم التصوف» در حدود سال 400 هجری قمری توسط نويسنده‌ای ناشناخته به نگارش درآمده و اكنون به همت مؤسسه پژوهشی حكمت و فلسفه ايران و با همكاری واحد تحقيقاتی تاريخ فرهنگ عقلی جهان اسلام دانشگاه آزاد برلين آلمان، توسط نصرالله پورجوادی و محمد سوری تصحيح شده است.

بنابر اين گزارش، كتاب «علم التصوف» در 57 باب به نگارش در آمده است: الفتوه (كه از نسخه اصلی محذوف است)، لبس الصوف و المرقعات، القرب، الفراق، الانس، النيه، الاخلاص، صفه الاولياء، الاستقامه، المشاهده، الاشارات، الانابه، الصدق، الحكمه، الاعتصام، اليقين، التقوی، معرفة النفس و مخالفتها، ذكر القلوب و التوبه از جمله باب‌های اين كتاب هستند.

الخوف، الرجاء، الوفاء، الرضا، الزهد، الفرق بين الزاهد و العارف، المراقبه، الحياء، التوكل، التفكر، التواضع، الورع، المروءه، ادب النفس، حسن الخلق، الحلم، المداراه، القناعه، ذكر الجوع، ذكر الفقراء، العافيه، البلاء للكافرين، الصبر، الشكر، العبوديه، المحبه، الشوق، التصوف، المعرفه، التوحيد، حقايق الاحوالريال القبض و البسط، الجمع و التفرقه، الفناء و البقاء، السخاء، السماع و الوجد عناوين ديگر باب‌های اين كتاب محسوب می‌شوند.

پورجوادی مقدمه‌ای مفصل بر «علم التصوف» نگاشته و در آن آورده است كه تنها نسخه خطی موجود اين كتاب متعلق به مجلس شورای اسلامی است و محمدتقی دانش‌پژوه ميكرو فيلمی از اين نسخه را در كتابخانه مركزی دانشگاه تهران با نام «مناقب الأولياء» ثبت كرده است.

روش مؤلف اين است كه در ابتدای هر باب مطلبی تحت عنوان «قول أصحاب اللسان» می‌آورد و پس از قول اصحاب لسان، گاه آيه‌ای از قرآن و حديثی نقل می‌كند و سپس تعريف‌های آن موضوع تحت عنوان «اختلاف در عبارت» را می‌آورد؛ اين تعريف‌ها در واقع عبارات مختلفی است كه مشايخ صوفی درباره آن موضوع گفته‌اند.

كتاب «علم التصوف» اساساً گردآوری اقوال صوفيه متقدم درباره موضوعات مختلف صوفيانه و گاه اخلاقی است، ولی مؤلف در چند جا آراء يا ديدگاه‌های خود را نيز مطرح كرده است. يكی در اقوال اصحاب اللسان است كه احتمالاً برخی از آن ها انشاء نويسنده است و ديگری جملات وعظی و خطابی است كه گاه نويسنده در پايان يك باب يا پس از نقل قول بلند آورده و با آن، خواننده خود را به خير و صلاح دعوت كرده است.

پورجوادی درباره مؤلف و نام دقيق كتاب تصريح كرده است كه متأسفانه صفحه يا صفحاتی از اول و آخر آن افتاده است؛ لذا نه نام نويسنده و اين اثر برای ما معلوم است و نه عنوان آن، ولی از محتوای اثر، مقايسه آن با كتاب‌های ديگری كه در معرفی علم تصوف نوشته شده است و نيز از روی قرائن ديگر می توان حدس زد كه اين كتاب حدوداً در اواخر قرن چهارم و يا اوايل قرن پنجم به قلم نويسنده‌ای ايرانی و پارسی‌زبان، احتمالاً خراسانی و بسا نيشاپوری، نوشته شده است.

نويسنده اين كتاب گويا در هنگام جوانی در اواسط قرن چهارم سفرهايی به بين‌النهرين داشته است و با صوفيان آنجا صحبت داشته و گزارش‌هايی از ايشان شنيده، از جمله از يكی از اصحاب علی بن عبدالرحيم قناد، و سرانجام به خراسان بازگشته و كتاب خود را در اواخر همين قرن يا اوايل قرن پنجم تأليف كرده است.

وی از هرچند پيرو اهل سنت بوده، ولی به اهل بيت(ع) و امامان شيعه(ع) علاقه‌مند بوده و با وجود نيشاپوری بودن توجه چندانی به ملامتيان نيشاپور نشان نداده است؛ چنانچه فقط يك بار نام حمدون قصار (گازر) را آورده و از ملامتيان ديگر يادی نكرده است.

در تصحيح اين كتاب، بخش مفصلی به يادادشت‌ها اختصاص داده شده است كه در آن هر باب علاوه بر ثبت قرائت تهذيب و يا گاه متون ديگر (مانند رساله قشريه و حقايق التفسير)، گاهی ترجمه پارسی قولی را كه در گزيده در اخلاق و تصوف يا متون كهن پارسی ديگر بوده، آورده شده است.

در قسمت يادداشت‌ها همه احاديث را از متون حديثی مختلف استخراج شده و اقوال را نيز تا حد امكان در منابع ديگر يافته و استناد شده است و منابع مورد استناد به ترتيب تاريخ مرتب شده‌اند؛ گاه در باره انتساب قولی با بيت شعری به كسی يا اشتباهی كه در اين خصوص در آثار دگير رخ داده با مشابهات ميان اقوال به مناسبت توضيح مفصل‌تری ارائه شده است.

در بخش «معرفی اجمالی اعلام كتاب» نيز به اختصار هر يك از كسانی كه نامشان در متن كتاب آمده است (به جز نام پيامبران(ع) و امامان(ع) و افراد پيش از اسلام مانند لقمان حكيم و فرعون كه نياز به توضيح ندارند) در حد يكی دو سطر توضيحی آمده و سعی بر آن شده كه اين توضيحات بيشتر درباره كسانی باشد كه معروفيت كم‌تری دارند.

يادآور می‌شود، كتاب «علم التصوف» با تصحيح نصرالله پورجوادی و محمد سوری، در 500 نسخه و به بهای 100000 ريال به همت انتشارات مؤسسه پژوهشی حكمت و فلسفه ايران منتشر شده است.