بانک مقالات جغرافیا

طي دهه‌هاي اخير به دليل توسعه سريع شهرنشيني و صنعتي شدن، تغييرات قابل ملاحظه‌اي در كميت‌هاي هواشناختي و كاربري سطح زمين در شهرهاي بزرگ به وجود آمده است. ميزان اين تغييرات به عوامل بسياري از جمله مقدار انرژي آزاد شده، جمعيت، عرض ‌جغرافيايي و شرايط تخليه هوا بستگي دارد. بارزترين اثر تغيير كاربري زمين در شهرها، تغيير بودجه تابشي به دليل جذب انرژي خورشيدي بيشتر توسط سطح پوشيده از آسفالت مي‌باشد. به منظور بررسي اثرات توسعة شهري و تغيير كاربري زمين روي برخي از كميت‌هاي هواشناختي در كلان شهر تهران، مقايسه‌اي بين روندهاي دما و باد در تهران و ورامين طي يك دوره چهل ساله انجام شد. اين مقايسه نشان دهندة روند فزاينده دماهاي كمينه تهران نسبت به ورامين مي‌باشد. آهنگ افزايش ميانگين سالانة دماي كمينه در تهران چهار برابر ورامين است (?Cyr^-1065/0 در مقابل ?Cyr^-1016/0). نتايج حاصله از مطالعة روندهاي ميانگين ماهانة دماي كمينه نشان مي‌دهد كه روند افزايشي در همة ماه‌ها و دهه‌ها يكسان نيست. بيشترين روند افزايشي ميانگين ماهانة دماي كمينه تهران و ورامين به ترتيب 116/0 و ?Cyr^-1053/0 در ماه نوامبر و كمترين آنها به ترتيب 030/0 و ?Cyr^-1008/0-  در ماه فوريه رخ داده است. محاسبة اختلاف ميانگين‌هاي ده سالة آخر دوره (1995-1986) با ده سالة اول دوره (1965-1956) براي دماهاي كمينه و بيشينه تهران و ورامين نيز بيانگر آهنگ افزايشي بسيار زياد دماي كمينه تهران به ويژه در ماه نوامبر است. همچنين نتايج نشان مي‌دهد كه روند پنجاه سالة (2000-1951) سري‌هاي زماني ركورد‌هاي هواشناسي تهران بيانگر افزايش‌ قابل ملاحظة دماهاي كمينه در مقايسه با دماهاي بيشينه است. به طور كلي ميانگين دماي تهران طي اين دوره افزايش يافته است، ولي آهنگ رشد افزايشي در كل دوره يكسان نبوده است. آهنگ رشد افزايشي دماي تهران طي دورة بيست ‌و پنج ساله دوم (2000-1976) كه هم‌زمان با توسعة شهرنشيني و صنعتي‌ شدن است، شتاب صعودي بيشتري نسبت به دوره اول (75-1951) داشته‌ ‌است. در نتيجه ارتباط معني‌داري بين افزايش دما با توسعة شهرنشيني و صنعتي شدن به نظر مي‌رسد. اين روند افزايش قابل ملاحظة دماي تهران به ويژه دماي كمينه نسبت به حومه كه ناشي از اثرات توسعة شهري و تغيير كاربري زمين است، مي‌تواند اثرات مخرب زيست محيطي و تغيير اقليم محلي را در پي داشته باشد.

باد با انتقال ذرات معلق و گازهاي موجود در جو شهري سبب كاهش اثرات گلخانه‌اي شده و در نتيجه از افزايش دماي كمينه در كلان شهرها جلوگيري مي‌كند. لذا باد مهمترين عاملي است كه سبب كاهش اختلاف دماي بين شهر و حومه مي‌گردد. كلان شهر تهران در اكثر زمان‌ها تحت تأثير بادهاي محلي كوه به دشت و دشت به كوه قرار دارد. نقش اين بادها در انتقال آلودگي هوا و ذرات معلق بسيار حايز اهميت مي‌باشد، از طرفي ميدان باد، به ويژه بادهاي محلي بشدت تحت تأثير اثرات شهري قرار مي‌گيرد. بنابراين هرگونه كاهش در سرعت باد مي‌تواند اثرات جبران‌ناپذيري را به وجود آورد. نتايج حاصل از مطالعة روند سري‌هاي زماني پنجاه ساله (2000-1951) ميدان باد تهران بيانگر كاهش سرعت بادهاي شبانه است. با توجه به موقعيت خاص جغرافيايي تهران و قرار گرفتن آن در نزديكي رشته‌ كوه‌هاي البرز، تخليه هوا از نواحي شمالي و شرقي آن كمتر صورت مي‌گيرد، لذا با كاهش بادهاي شمالي تخليه هوا و فرارفت ذرات معلق از شمال به جنوب نيز كاهش مي‌يابد، در نتيجه شرايط مناسبي جهت سكون هوا در روي شهر و افزايش دماي كمينه فراهم مي‌گردد. همچنين ارتباط بين روند كاهشي سرعت باد‌هاي شبانه تهران با توسعه شهري و گسترش ساخت و ساز منطقي به نظر مي‌رسد. لذا توسعة بيشتر شهر، روند كاهشي بادهاي كوه به دشت را تشديد نموده و در نتيجه آهنگ افزايش دماي كمينه و آلودگي هوا در تهران،  شتاب صعودي بيشتري خواهد گرفت.