بانک مقالات جغرافیا

منطقه تخت سليمان در بين عرض جغرافيايي 36 درجه و 30 دقيقه تا 36 درجه و 42 دقيقه 30 ثانيه شمالي و طول 47 درجه 5 دقيقه تا 47 درجه و 21 دقيقه شرقي در شمال شرق شهر تکاب، در قسمت جنوبي استان آذربايجان غربي در ايران قرار گرفته است. ويژگي‌هاي زمين‌شناسي و اقليمي منطقه تخت سليمان شرايط مناسبي را براي پيدايش اشکال کارست فراهم ساخته است. تراورتن از سنگهاي عمده کربناته منطقه است که از سنگهاي آهکي و دولوميتي دوره کرتاسه تشکيل شده است. چشمه‌هايي که در قسمت‌هاي مختلف منطقه وجود دارند به وسيله انحلال سنگهاي کربناته، سنگهاي تراورتن را به وجود آورده‌اند. فعاليت‌هاي تکتونيکي در زمان‌هاي مختلف زمين‌شناسي بيش از 85 گسل را در اين منطقه به وجود آورده‌اند. اين گسل‌ها همراه با شکاف‌ها و درزه‌ها عامل مهمي براي پيدايش اشکال کارست به خصوص کارنها در منطقه مي‌باشند. شرايط اقليمي مانند بارش و رطوبت نسبي نيز در پيدايش کارنها مهم مي‌باشند. انحلال اوليه و سطحي سنگهاي تراورتن اين کارنها را به وجود آورده است. عوامل دروني و بيروني موجب پيدايش کارنهاي متنوعي شده‌اند که در اين رابطه بارش عامل بيروني و ويژگي سنگها عامل دروني محسوب مي‌شوند.

از لحاظ مورفولوژي کارنهاي منطقه به انواع مختلفي دسته‌بندي مي‌شوند:

1.    اشکال دايره‌اي کارنها مانند: کارنهاي باراني يا چاله‌هاي باراني، پن‌ها، و کارنهاي پله‌اي.

2.    اشکال خطي کارنها مانند: کارنهاي موازي، آبروهاي انحلالي، شکاف‌هاي آهکي يا گريک‌ها.

3.    کارنهاي پلي‌ژنتيک.

چاله‌هاي باراني به وسيله قطرات باران در روي سنگهاي برهنه ايجاد شده‌اند. در منطقه تخت سليمان اين اشکال ريز بر روي دامنه‌هاي ملايم بيشتر از دامنه‌هاي پر شيب شکل گرفته و به صورت بي‌نظم و فرسايش يافته‌اي به هم پيوسته‌اند. نمونه‌هايي از اين اشکال در اطراف دولين چال تپه مشاهده مي‌شوند. پن‌ها هم شبيه چاله‌هاي باراني اما بزرگتر از آنها مي‌باشند. اين نوع کارنها در اطراف درياچه تخت سليمان به چشم مي‌خورند. کارنهاي پله­اي بيشتر در قسمت شمالي برجک دريا به وجود آمده­اند اين نوع  کارنها داراي ديواره‌هاي انتهايي قوسي شکل و کف مسطح مي‌باشند که به سمت پايين دامنه‌هاي خود گسترده شده‌اند. جريان‌هاي آبي در دامنه‌هاي پرشيب شيارهايي را به نام کارنهاي باراني ايجاد کرده‌اند. از تمرکز جريان‌هاي آبي شکاف‌هاي آهکي يا گريک به وجود آمده است. به طور کلي در منطقه نيمه خشک تخت سليمان اشکال کارستي کمتر در معرض تغييرات و فرسودگي شديد قرار مي‌گيرند.

کارنها نقش مهمي در برنامه­ريزي محيطي دارند. کارنها به وسيله ايجاد شيارها و چاله‌ها، شرايط مساعدي را براي کاهش مقاومت سنگهاي تراورتن در برابر عوامل مورفوژنز فراهم ساخته که در نهايت موجب تخريب و فرسايش آنها مي‌شوند. کارنها جريان‌هاي آبي را کنترل نموده و با تمرکز و نفوذ آنها، در چرخه هيدرولوژي و تغذيه سفره آبهاي زيرزميني تأثير مي‌گذارند. اين فرآيندها منابع آب کارستي را فراهم مي‌سازند. توليد و جابجايي خاک و پيدايش واريزه‌هاي بلوکي از ديگر نتايج گسترش کارنها مي‌باشد که روي مورفولوژي منطقه و فعاليت‌هاي انساني تأثير گذاشته­اند. در مجموع کارنها داراي چشم‌اندازهاي طبيعي جذابي هستند که گروه‌هاي هنري و جهانگردي را به خود جلب مي‌کنند.