بانک مقالات جغرافیا

در دهه هاي اخير که اغلب شهرهاي بزرگ کشور با گسترش افقي روبه رو بوده اند، ضميمه شدن روستاهاي پيرامون شهرها به شهر امري معمول بوده است. برخي از اين روستاها، که اغلب بر سر مالکيت آنها، تعارض وجود داشته و داراي ريشه هاي عميق اجتماعي و تاريخي مي باشند، به آساني خود را با بافت جديد شهر تطبيق نداده اند. اين محدوده ها که در گذشته روستاهايي فعال و پر جمعيت بوده اند و اکنون در درون متن اصلي شهر قرار گرفته اند. بعضا به نمونه هايي خاص از اسکان غير رسمي تبديل گشته اند که با نوع رايج اسکان غير رسمي که اغلب در حاشيه شهرها، رشد مي کند تفاوت هاي زيادي دارد. در جمع بندي مطالعات نظري، رشد اين سکونتگاه ها در درون شهرها (نه در حاشيه آن)، و به دليل عدم توانايي برنامه ريزي و مديريت شهري در پيش نگري و عرضه زمين کافي براي اقشار کم درآمد بوده است. مهمترين ويژگي هاي عمومي اغلب اين سکونگاه ها، همزماني رشد آنها با اعمال ضوابط طرح هاي شهري، عدم وجود تصرف عدواني در آنها و اين که برخي از ساکنين آنها، قبلا در بافت رسمي شهر ساکن بوده اند، مي باشد.
در اين مقاله، بافت قلعه آبکوه مشهد که در گذشته روستايي در حاشيه شهر مشهد بوده است، به صورت موردي بررسي شد. منشا شکل گيري هسته اوليه اين روستا، احتمالا به حدود سال 1100 شمسي باز مي گردد. در حال حاضر، روستاهاي متصل به هم سعدآباد و آبکوه مجموعه سکونتگاهي يکپارچه اي را معروف به محله قلعه آبکوه با بافتي ارگانيک، نسبتا فرسوده و بسيار متراکم در مرکز جغرافيايي شهر مشهد شکل داده اند.
سابقه سکونت ساکنين فعلي قلعه آبکوه، به طور متوسط حدود 22 سال مي باشد. تعداد زيادي از ساکنين نيز از بدو تولد در اين محله بوده اند. روابط خويشاوندي مستحکمي بين اغلب ساکنين وجود دارد، به طوري که 56 درصد ساکنين بيش از 4 خويشاوند در قلعه آبکوه دارند. تمايل به ادامه سکونت در اين محله نيز زياد مي باشد و بيش از 72 درصد علاقمند به ادامه سکونت در اين محله هستند.
طرحي که در اين محدوده ملاک عمل شهرداري بوده و بر مبناي آن براي معدود قطعاتي که داراي سند هستند، پروانه صادر مي شود، طرح تفصيلي سال 1354 مشهد معروف به طرح خازني است. اين طرح به دليل آن که اغلب قطعات قلعه آبکوه فاقد سند بوده و قادر به گرفتن پروانه نمي باشند، عملا اجرا نشده است. لذا ساختار کالبدي اين محدوده همان الگوي ارگانيک روستايي خود را حفظ کرده است. مهمترين عللي که مي توان براي عدم اجراي طرح هاي شهري در اين محدوده بر شمرد، ديدگاه مالکين رسمي اين محدوده (سازمان اوقاف و به ويژه آستان قدس) و شهرداري مشهد مبني بر انتقال ساکنين فعلي به نقطه اي ديگر و استفاده از زمين مرغوب اين محل براي استفاده اقتصادي است. در اين ميان مهاجرت افراد غير بومي به اين محله و عدم وجود طرحي ويژه براي اين بافت به نحوي که منافع تمام ساکنين در آن لحاظ گردد، از عوامل ديگر ساماندهي نشدن اين محدوده و تبديل آن به سکونتگاهي غير رسمي و خودرو است.

 نسخه قابل چاپ