بانک مقالات دفاع مقدس

عنوان : در آستانه اقتدار وضعيت جنگ تا فتح خرمشهر
موضوعات مقالات :درباره خرمشهر
آغاز جنگ عليه جمهوري اسلامي ايران و حمله به دولتي كه هنوز كاملاًمستقر نشده و ساختار جديد آن به طور كامل سمت و سوي خود را بازنيافته فشار بسيار زيادي به جمهوري اسلامي وارد ساخت. در اين ميان، مهم ترين مسأله در هم ريختگي نيروهاي مسلح سنتي و عدم انسجام نيروهاي نظامي انقلابي (سپاه و بسيج) بود كه اين امكان را براي دشمن فراهم كرد تا به فكر حمله به كشورمان بيفتد. با اين ، وجود دو عامل اساسي مانع از آسيب ديدن نظام جمهوري اسلامي شد: نخست، انگيزه انقلابي مردم و دوم، رهبري مقتدر و شايسته حضرت امام خميني رضوان الله تعالي عليه.اين عوامل علاوه بر غلبه بر وضع انفعالي و آزادسازي مناطق اشغالي، در دوره تنبيه متجاوز و همچنين تا پايان جنگ در مهار بحران ها و حوادث بزرگ كارساز بودند.
در حالي كه بخش هاي وسيعي از سرزمين ايران بويژه مناطق نفت خيز كه شاهرگ اقتصادي كشور به شمار مي رفتند در اشغال دشمن قرار داشتند، نظام انقلابي براي حفظ و تثبيت خود و نيز حفظ مشروعيت انقلابي، بايد كارآمدي خود را در اداره و حل جنگ نشان مي داد. در غير اين صورت و نيز چنانچه قادر به آزادسازي سرزمين ها نمي بود، بايد در سازش ديپلماتيك علاوه بر تن دادن به شروط دشمن، خود نيز قدرت را واگذار كرده و از آرمان هاي انقلابي عدول مي كرد.
در اين راستا، عدم تطابق هدف هاي رئيس جمهوري مخلوع وقت (بني صدر) با افكار عمومي برتري نظامي در صحنه جنگ را با مشكل جدي مواجه ساخته بود. با وجود اين وضع روانه شدن نيروهاي مردمي به جبهه، در ابتدا توانست از پيشروي بيشتر عراقي ها جلوگيري كند. كارآمدي اين نيروها به اندازه اي بود كه توانست دشمن را تا ۳۵ روز، از دستيابي به خرمشهر ناكام بگذارد و از تسلط كامل ارتش عراق بر آبادان جلوگيري كند.
بحران هاي داخلي
پس از شكست عمليات كلاسيك به رهبري بني صدر، رئيس جمهور وقت جنگ را از جبهه ها به داخل كشور كشاند. اتحاد وي با گروهك تروريستي منافقين، موجب تشديد درگيري منافقين عليه مردم و سران نظام اسلامي شد كه شهادت بسياري از مردم كوچه و بازار و همچنين شماري از برجسته ترين نيروهاي انقلابي همچون آيت الله بهشتي، حجت الاسلام والمسلمين باهنر و شهيد رجايي را در پي داشت. در اين وضع، جبهه هاي جنگ دومين هدف ملي به شمار مي رفت، نظام سياسي كه موجوديت خود را از ناحيه دشمن بيروني در خطر مي ديد، نخست بايد خود را از تعرض دشمن داخلي نجات داده و حفظ مي كرد. بنابراين، با عزل بني صدر از قدرت بحران فروكش كرد و امكان رويكرد مجدد به مسأله جنگ فراهم شد. با اين تفاوت كه اين بار، با يكپارچگي و امكان نيروهاي انقلابي براي ايفاي نقش در صحنه نبرد، زمينه بيرون راندن ارتش عراق بيش از پيش فراهم شد.
شروع سلسله عمليات موفق موسوم به «طرح كربلا»
در شرايط جديد، سپاه و بسيج در كانون تصميم گيري و اقدام حضور يافتند و با بهره مندي از توان ارتش، دور جديدي از عمليات نظامي را طراحي كردند و قرارگاه مشترك ارتش و سپاه، سلسله عمليات «طرح كربلا» را به اجرا گذاشت. هنوز۳ ماه از ماجراي خرداد ۱۳۶۰ (بحران داخلي) نگذشته بود كه عمليات ثامن الائمه (ع) در ۵ مهر ۱۳۶۰ در محور آبادان و با هدف شكستن محاصره اين شهر، با موفقيت كامل انجام شد. اين پيروزي كه بيش از هر چيز، مرهون روش جديد در جنگ بود و با اتكا به روش هاي مردمي انجام شده بود و همچنين وحدت و همدلي نيروهاي مسلح در آن نقش داشت،زنگ خطر جدي براي ارتش عراق به شمار مي رفت. پس از اين عمليات نيروهاي خودي بدون از دست دادن زمان و با جمع كردن نيرو و تجهيزات، عمليات دوم را با نام «طريق القدس» در محور بستان و در ۸ آذر ۱۳۶۰ انجام دادند. مهم ترين ويژگي اين عمليات، گذاشتن فلش حمله از زمين هاي رملي بود كه دشمن براساس روش كلاسيك، امكان حمله از اين محور را منتفي مي دانست اما چنين شد و با آزاد شدن شهر بستان، پيروزي بزرگ ديگري به دست آمد. اين موفقيت، فرماندهان ارتش و سپاه را بر آن داشت كه به اجراي عمليات ادامه دهند و از شوك وارد شده به دشمن به گونه اي شايسته بهره برداري كنند. از اين رو، در ۳ ماه، سپاه تلاش زيادي براي افزايش تيپ ها و لشكرهاي خود به كار بست تا نبرد بعدي، بزرگ تر از عمليات گذشته طراحي و اجرا شود. بويژه آن كه پيروزي هاي قبلي، موجب افزايش روحيه و تجربه نيروها شده بود. بدين سان، فرماندهان مصمم شدند در اسفندماه ،۱۳۶۰ عمليات ديگري را آغاز كنند؛ اما پيشدستي عراق و حمله به «چزابه» موجب به تعويق افتادن زمان عمليات شد. حمله عراق چنان سنگين و ادامه دار بود كه احتمال لغو عمليات نيز مي رفت. اما استقامت نيروها و فرماندهان موجب شد، حمله عراق مهار شود و بدين ترتيب، عمليات فتح المبين در فروردين ۱۳۶۱ و همزمان با نخستين روزهاي عيد نوروز آغاز شد. عمليات فتح المبين در مقايسه با عمليات قبلي (طريق القدس) از وسعت بيشتر و هدف هاي مهم تري برخوردار بود. همچنين، براي اين عمليات نيرو و امكانات بسيار بيشتري فراهم شده بود. در مجموع، رزمندگان اسلام پس از هشت روز نبرد، با دستيابي به هدف هاي مورد نظر، به بزرگ ترين پيروزي جنگ دست يافتند. شوق و شور ناشي از اين فتح بزرگ نظامي، تمام كشور را فرا گرفت و امام خميني (ره) اين حماسه بزرگ را «فتح الفتوح» ناميدند و متواضعانه فرمودند:
«من بر دست و بازوي رزمندگان بوسه مي زنم و بر اين بوسه افتخار مي كنم»
فتح الفتوح مقدمه آزادي خرمشهر
پس از عمليات فتح المبين، يك گام ديگر تا آزادسازي كامل مناطق استراتژيك ايران باقي مانده بود و آن، آزادي خرمشهر به عنوان نماد توازن سياسي ـ نظامي بود كه بدين ترتيب، استراتژي عراق و متحدان بين المللي و منطقه اي آن به طور كامل به شكست مي انجاميد و اراده ديني و ملي ملت ايران در سخت ترين شرايط تاريخي (كه در دوران معاصر نظير نداشت) تحقق مي يافت. بدين ترتيب، عمليات بيت المقدس با هدف آزادسازي خرمشهر در ۱۰ ارديبهشت ۱۳۶۱ تنها ۴۰ روز پس از عمليات فتح المبين آغاز شد. اما حساسيت و اهميت هدف هاي ايران و عراق در اين منطقه موجب شد كه عمليات به مدت ۲۵ روز به درازا بكشد. ولي در نهايت رزمندگان اسلام، در حالي كه در شرايط بسيار دشوار آب و هوايي (گرماي سخت جنوب) مي جنگيدند، در اوج اقتدار، خرمشهر را آزاد كردند. عمليات بيت المقدس از نظر توان ارتش عراق، وسعت منطقه درگيري و نيز موانع بسيار، چنان بزرگ و شگفت انگيز بود كه امام خميني (ره) هشتم خرداد ۱۳۶۱ فرمودند:
«فتح خرمشهر يك مسأله عادي نبود، اين كه ۱۵ تا ۲۰ هزار نفر به صف براي اسارت بيايند و تسليم شوند مسأله عادي نيست، بلكه مافوق طبيعت است.»
تغيير موازنه به نفع جمهوري اسلامي ايران
پيروزي هاي دوران آزادسازي كه در چهار عمليات و در مدت ۹ ماه تحقق يافت، موازنه نظامي ـ سياسي را به نفع ايران تغيير داد. مهم تر از آن چند عمليات اين دوره، يكي پس از ديگري از جنبه نيروي انساني و يگان هاي درگير و همچنين گستره جغرافيايي، دامنه وسيع تري يافت و نتايج هر كدام از آنها، ضمن آن كه هدف هاي ديگري را تكميل مي كرد، به طور مستقل، نيز از اهميت ويژه اي برخوردار بود. همچنين، تسلسل عمليات موسوم به «كربلا» به گونه اي طراحي شد كه هدف هاي اساسي و كلان را دنبال كند. عمده ترين اين هدف ها عبارتند از: آزادسازي مناطق اشغالي و انهدام ارتش عراق؛ كه پس از پايان دوره آزادسازي تقريباً به طور كامل تحقق يافت. سرزمين هاي اشغالي جنوب كشور كه مهم ترين برگ برنده عراق به شمار مي رفت، كاملاً آزاد شد. در عمليات فتح المبين و بيت المقدس ۲۴ هزارتن از نيروهاي عراق به اسارت رزمندگان اسلام درآمدند. همچنين، تنها در عمليات بيت المقدس ۱۶ هزار تن از آنها كشته شدند. علاوه بر اين، در اين دو عمليات، ۵۱۱ دستگاه تانك و نفربر، ۳۸ فروند هواپيما و ۸۰ قبضه توپ از ارتش عراق منهدم شد و شماري بيش از اين (به جز هواپيما) به غنيمت درآمد. بدين ترتيب دوره اول با ناكامي دشمنان دربرابر اراده خدا و ملت به پايان رسيد.

تهيه و تدوين: روابط عمومي مركز مطالعات و تحقيقات