بانک مقالات دفاع مقدس

عنوان : ارتش در انقلاب
موضوعات مقالات :انقلاب اسلامي
در حالي كه با گذشت كمتر از سه دهه از انقلاب اسلامي، هنوز هم بيشتر حماسه سازان انقلاب ياد و خاطره ي آن حماسه بزرگ را از ياد نبرده اند . يكي از گروه ها و ارگان هايي كه در اين ميان نقش بسزايي داشته اند ارتش و نيروهاي مسلح بوده اند. نيروي عظيمي كه شاه و سردمداران خارجي اش بيشترين سرمايه را صرف آن كرده بودند تا در روزهاي بحراني حافظ منافع و امنيت آنان باشد. اين مقاله به بررسي وضعيت ارتش در آستانه انقلاب اسلامي مي پردازد.
پس از گذشت ۲۷ سال از انقلاب شكوهمند اسلامي ايران و چاپ آثار بسياري در بررسي و تحليل پيروزي انقلاب اما به نظر مي رسد كه هنوز هم بعي از ابعاد اين پيروزي بزرگ آن طور كه بايد و شايد مورد توجه قرار نگرفته و نيازمند مطالعه و پژوهش بيشتري است. همچنين در تحقيقات و پژوهش هاي صورت گرفته به تاريخ شفاهي كمتر توجه شده است. در حالي كه با گذشت كمتر از سه دهه از انقلاب اسلامي، هنوز هم بيشتر حماسه سازان انقلاب ياد و خاطره ي آن حماسه بزرگ را از ياد نبرده اند . يكي از گروه ها و ارگان هايي كه در اين ميان نقش بسزايي داشته اند ارتش و نيروهاي مسلح بوده اند. نيروي عظيمي كه شاه و سردمداران خارجي اش بيشترين سرمايه را صرف آن كرده بودند تا در روزهاي بحراني حافظ منافع و امنيت آنان باشد،۱ و از نظر مردم انقلابي نيز بزرگترين سر پيروزي انقلاب به شمار مي رفت. به راستي چه شد كه اين «پنجمين نيروي بزرگ نظامي جهان»۲ به رغم صرف بخش عظيمي از دارايي هاي كشور براي تقويت و گسترش آن۳ در حساس ترين مرحله ي تاريخي كه رژيم به كمك آن نياز داشت در بحبوحه ي يك بحران عمومي، آرام به گوشه يي خزيد و جسارت هر گونه واكنش را در برابر قيام مردم به يكي از دست داد.
پاسخ به اين پرسش از زبان كساني كه خود روزي جزيي از بدنه ي ارتش بودند مي تواند از مهم ترين و خواندني ترين موضوعات تاريخ شفاهي انقلاب اسلامي باشد. به عوامل زيادي در خنثي سازي و ناكارآمدي ارتش پهلوي در برابر انقلاب مردمي سال ۱۳۵۷ مي توان اشاره كرد كه در اين مقال جاي پرداختن به همه آن عوامل نيست . لذا سعي مي شود به طور مختصر و تيتروار به موارد مهم اشاره شود. ۱ـ مهمرين مسائل تأثيرگذار بر نيروهاي مسلح در گرايش به انقلاب و پيوستن به مردم نارضايتي اكثر نظاميان از موقعيت اقتصادي خود و مسأله تبعيض بين بدنه ي ارتش با افسران و نظاميان رده بالا بود. به قول سرهنگ نوروزي: «اعلي حضرت مي گفتند مي خواهم كه افسران من مثل شواليه ها باشد»۴ البته مسأله تبعيض بين سطح زندگي مستشاران آمريكايي و نظاميان ايران نيز از عوامل اصلي اين نارضايتي بود.۵
۲ـ شاه از بدنه ي ارتش و نيروهاي مسلح غافل بود. « بخش اعظم بدنه ي ارتش چون از خود مردم بودند در وقايع نقش منفي نداشتند، ارتباط مردم با توده ارتش برقرار بود. چون اينها از آحاد مردم بودند و با مردم ارتباط تنگاتنگ داشتند لذا مي بينم زماني كه حكومت نظامي در كشور بر قرار بود به ندرت اتفاق مي افتاد كه سربازي روي مردم آتش بكند».۶
۳ـ موضوع ارتش در قبال وقايع مهم سال هاي ۵۶ و ۱۳۵۷
تيمسار احمد ريسمانچيان معتقد است كه موضع نيروهاي مسلح در قبال رويدادهاي انقلاب و مردم موضع كج دار و مريز و صرفا جهت رفع تكليف بوده است. وي در ادامه مي گويد:
«من عامل اصلي اين تحولات را در اشتراك اعتقادات ديني و باورها يمذهبي بين پرسنل نيروهاي مسلح و آحاد جامعه مي بينم».۷
۴ـ مرور فتواي امام در مورد شكستن سوگندي كه نظاميان در آغاز ورود به ارتش براي حفظ تاج و تخت سلطنتي ياد كرده بودند. تيمسار رامتين در اين خصوص چنين مي گويد:
«در سال ۵۶ و پس از كشتار فاجعه آميز ۱۹ دي ماه سال ۵۶ اينجاست كه مسئله استفاء گروهي از افراد نيروهاي مسلح از حضرت امام در مورد متن سوگندنامه مطرح مي شود كه امام فرمودند قسم براي حفظ قدرت طاغوتي صحيح نيست و سوگند خوردگان خلاف آن عمل كنند».۸
۵ـ اعلام حكومت نظامي در ۱۷ شهريور ۱۳۵۷، در تهران و ۱۲ شهر بزرگ كشور منجر به كشاندن ارتش به خيابان ها شد و بنا به گفته ي سرهنگ محممهدي كتيبه شاه به خيال اينكه با بوجود آوردن واقعه ۱۷ شهريور (جمعه سياه) مي تواند مانند ۱۵ خرداد سال ۱۳۴۲ مردم را سركوب و مرعوب كند دست به عمل نابخردانه اي زد و كشتار ميدان ژاله را رقم زد اما:
«اين كشت و كشتار و حمله وحشيانه و وسيعي كه اويسي كرد، در ۱۷ شهريور به نتيجه نرسيد و تقريبا آتش قيام را شعله ورتر كرد و آن ها نتيجه عكس گرفتند».۹
۶ـ روي كار آمدن دولت نظامي ازهاري نيز كه در واقع «وجهه ارتش را خراب كرد»۱۰ كاري از پيش نبرد و به دنبال آن وقوع حادثه تيراندازي در پادگان لويزان و گارد شاهنشاهي بيش از پيش روحيه نظاميان را متزلزل كرده و آخرين اميدهاي شاه را نيز به تنها پايگاه خود بعضي گارد جاويدان به يأس مبدل كرد.۱۱
۷ـ با خروج شاه از كشور كه بلافاصله منجر به فرار بسياري از سران نظامي ارشد،۱۲ ارتش روحيه ي خود را از دست داد و بدنه ي آن در انقلاب مستحيل شد و سران آن در سردرگمي كامل غرق شدند. « در واقع با فرار شاه ارتش يك موجود بي صاحب و بي مسئوليت شد اين در به ثمر رسيدن انقلاب و خنثي كردن نيروهاي مخربي كه در ارتش بودند خيلي مؤثر افتاد».۱۳
۱ـ از عوامل مؤثر ديگر در خنثي سازي ارتش پهلوي استراتژي هاي كارآمدي بود كه از سوي مردم و رهبران انقلاب به كار گرفته شد. تاكتيك هايي چون گسترش تظاهرات و اعتصابات دادن شعارهاي حماسي و احساسي ، دادن گل و شيريني به نظاميان ، بخش شايعه و اعلاميه بين نظامي ها ، دامن زدن به روحيه شهادت طلبي و هديد و ترور عناصر شناخته شده ي رژيم موجب درماندگي شاه و سران نظامي او شده و روز به روز بر همبستگي نظاميان با مردم انقلابي مي افزود .۱۴ در اين ميان نبايد از پيام ها و اعلاميه هاي به موقع مراجع تقليد و روحانيون و مخصوصا امام خميني (ره) غافل بود. به گفته ي تيمسار ريسمانچيان :«قطعا فعاليت تبليغاتي مراجع عظام تقليد كه از طريق جرايد انتشار مي يافت يا به صورت شبنامه ها منتشر مي شد يا از طريق راديو هاي خارجي مثل راديو بي.بي.سي كه آن زمان شنونده ي زيادي داشت به اطلاع عموم مي رسيد، بسيار مؤثر بود و طيف نيروهاي مسلح و به طور كل نيروهاي امنيتي را تحت تأثير قرار مي داد».۱۵
تيمسار رامتين در تحليل شخصيت امام خميني (ره) از سال ۴۲ تا پيروزي انقلاب شاخصه ها و خصوصيات ايشان را شخصيت جذاب ، راهنما بودن ، آگاهي دهنده ، ساناد جنگ رواني ، صاحب نظر و قاطع ، برانگيزاننده و آگاه سياسي ارزيابي كرده و معتقد است كه امام با اين ويژگي ها بود كه توانست ارتش و نيروهاي مسلح را جذب انقلاب كند.۱۶
۹ـ خطاي استراتژيك شاه در كشاندن ارتش به خيابان ها ، فرار سربازان وظيفه و پرسنل كادر از محل خدمت۱۷ ، پيوستن همافران نيروي هوايي در ۱۹ بهمن به انقلاب ۱۸ ، و ورود حضرت امام (ره) به ميهن در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ ۱۹ ارتش را در سراشيبي سقوط قرار داد و با اعلام بي طرفي ارتش در صبح روز ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ ارتش پهلوي از پاي درآمد و انقلاب اسلامي مردم ايران به پيروزي رسيد. بلافاصله پس از پيروزي انقلاب با تشكيل خود جوش كميته هاي انقلابي و انجمن هاي اسلامي۲۰ در نيروهاي مسلح و كار پاكسازي و بازسازي ارتش شروع شد و تا پايان ۱۳۵۹ ش تقريبا عمليات پاكسازي در ارتش با موفقيت دنبال شد و با انتصاب افراد جوان با اعتقادهاي مذهبي در مقام فرماندهي و همكاري و همگرايي ارتش حرفه اي و سپاه پاسداران از مهمترين عوامل شكل گيري ارتش نوپاي انقلاب اسلامي ايران شد.

پژوهشگر: حشمت الله عزيزي
پانوشت:
۱ـ لطفيان ، سعيده ، ارتش و انقلاب اسلامي ايران ، مركز اسناد انقلاب اسلامي ، تهران ، ۱۳۸۰، ص ۹۹
۲ـ آبراهاميان ، ايراني بين دو انقلاب ، ترجمه احمد گل محمدي و محمد ابراهيم فتاحي ، نشر ني ، تهران ، چاپ دوم ، ۱۳۷۰ ، ص ۵۳۶
۳ـ مارگارت ، لانيك ، مصاحبه با شاه ، ترجمه اردشير روشنگر ، البرز ، تهران ، ۱۳۷۱ ، ص ۲۸۳
۴ـ آرشيو مركز اسناد انقلاب اسلامي ، مصاحبه با سرهنگ احمد نوروزي فرسنگي ، شماره بازيابي ۹ـ۱۴۱۲۷
۵ـ عباس قره باغي ، اعترافات ژنرال (خاطرات ارتشبد عباس قره باغي ) ، تهران ، نشر ني ، چاپ دهم ، ۱۳۶۸ ، ص ۹۹
۶ـ آرشيو مركز اسناد انقلاب اسلامي ، مصاحبه با تيمسار شهرام رامتين ، شماره بازيابي ۶ـ۱۴۱۲۵
۷ـ آرشيو مركز اسناد انقلاب اسلامي ، مصاحبه با تيمسار احمد ريسمانچيان ، شماره بازيابي ۳۱ـ۱۴۱۳۰
۸ـ مصاحبه با تيمسار شهرام رامتين ، پيشين
۹ـ آرشيو مركز اسناد انقلاب اسلامي ، مصاحبه با سرهنگ محمدمهدي كتيبه ، شماره بازيابي ۱۴۱۳۳
۱۰ـ مصاحبه با احمد ريسمانچيان ، پيشين
۱۱ـ آرشيو مركز اسناد انقلاب اسلامي ، مصاحبه با سروان حسين دجاني ، شماره بازيابي ۹ـ۱۴۱۲۷
۱۲ـ رارت هايزر ، خاطرات ژنرال هايزر ، ترجمه ع. رشيدي ، اطلاعات ، تهران ، ۱۳۶۵ ، ص ۳۰۷
۱۳ـ مصاحبه با سرهگ محمد مهدي كتيبه ، پيشين
۱۴ـ مثل برف آب خواهيم شد ، (مذاكرات شوراي فرماندههان ارتش دي ـ بهمن ۱۳۷۰) نشر ني ، تهران ۱۳۶۶، ص ۵۷
۱۵ـ مصاحبه با تيمسار شهرام رامتين ، پيشين
۱۶ـ مصاحبه با سرهنگ احمد نوروزي فرسنگي ، پيشين
۱۷ـ آرشيو مركز اسناد انقلاب اسلامي ، مصاحبه با تيمسار مظفر رضوي ، شماره بازيابي ۱۴۱۳۴
۱۸ـ آرشيو مركز اسناد انقلاب اسلامي ، مصاحبه با تيمسار عبدالله نجفي ، شماره بازيابي ۰۲۰۴۲
۱۹ـ مصاحبه با ا حمد ريسمانچيان ، پيشين
۲۰ـ كيهان ، ۲۲/۱۱/۱۳۵۷ ، ص ۲