بانک مقالات دفاع مقدس

عنوان : زمينه هاي انقلاب
موضوعات مقالات :انقلاب اسلامي
به جز ده ساله اول حكومت شاه كه هنوز سيطره كامل به امور كشور پيدا نكرده بود، تمام دوران حكومت او همراه با ديكتاتوري و خفقان بود. پس از كودتاي ۲۸ مرداد كه شاه آن را قيام ملت خواند، مجددا حكومت استبدادي تمام عيار بر ايران حاكم شد و شاه تصميم گيرنده در تمام امور مملكت شد.
در طول تاريخ هر كشوري وقايع گوناگوني رخ مي دهد كه كشور ما هم از اين امر مستثنا نيست . اما آنچه كه مهم به نظر مي رسد اين است كه برخي از وقايع و حوادث تاريخي نقطه عطفي در تاريخ ملت ها است . انقلاب اسلامي ايران گرچه در چارچوب كشور ايران و با رهبري حضرت امام خميني (ره) به پيروزي رسيد به دليل ماهيت حكومت سلطنتي و وابستگي آن به يك قطب حاكم بر جهان از مرزهاي ايران فراتر رفت و آثار خود را در كشورهاي اسلامي و به گونه يي بر ساير كشورها به جاي گذارد.
انقلاب اسلامي ، ايران را كه جزيره ثباتي براي امريكا و ساير كشورهاي غربي بود، به دژ محكمي براي مقابله با اين قطب حاكم بر جهان تبديل كرد و مسلمانان را بويژه در كشورهايي همچون فلسطين ، لبنان ، شمال آفريقا و... تا آنجا آگاهي بخشيد كه هر كدام از آنها اقدامات قابل توجهي را در جهت كسب منافع خود كه در تضاد با منافع امريكا بود به عمل آوردند. حوزه و قلمروي مطالعه محققين در باب انقلاب ها گوناگون است و هر محقق از حوزه يي خاص به يك انقلاب مي نگرد و آن را در همان چارچوب خاص مورد بررسي قرار مي دهد. در اينجا سعي مي شود به اوضاع و شرايط سياسي اجتماعي و اقتصادي قبل از انقلاب اشاره شود.
● شرايط اقتصادي
بنيان اقتصادي ايران تا ۱۵ سال قبل از پيروزي انقلاب بر اقتصاد كشاورزي قرار داشت ولي با اين وجود حدود ۱۱درصد از مساحت كشور به زير كشت مي رفت و حاصلخيزترين زمين ها نيز در شمال ايران قرار داشت كه در دوره حكومت رضاخان اكثر اين اراضي به اجبار توسط دربار و دولت تصاحب شده بود. در سال ۱۳۴۱ رژيم شاه به توصيه دولت امريكا و براي جلوگيري از وقوع انقلاب اقدام به ظاهر اصلاحي با نام انقلاب سفيد را شروع كرد كه اهم آنها اصلاحات ارضي بود. مهم ترين نتيجه يي كه از اصلاحات ارضي به جاي ماند اين بود كه ايران در سال ۱۳۴۸ در زمينه اقلام عمده كشاورزي يك واردكننده كامل شد. زيرا رشد توليدات كشاورزي معادل ۷/۱درصد بود، در حالي كه رشد جمعيت به ۲/۲ درصد رسيده بود. در حقيقت ده سال بعد از انقلاب سفيد شاه ، ايران براي اولين مرتبه واردكننده كامل گوشت و غلات شد.
در كنار اين مطلب وجود بي شمار كشاورزاني بود كه امكانات مالي كافي براي سرمايه گذاري و كشت بر روي زمين هاي واگذار شده را نداشتند به همين دليل روستا را ترك كرده وبراي گذراندن زندگي به شهرها روي آوردند. افزايش قيمت نفت در سال هاي پاياني رژيم شاه قدرت مانور و سرمايه گذاري را افزايش داد ولي به دليل صرف اين درآمدها در مجاري غلط ، كمكي به اقتصاد كشور نكرد. درآمد نفت در سال ۱۳۴۲، ۴۵۰ ميليون دلار و در سال ۱۳۵۲ به ۴/۴ ميليارد دلار و در سال ۱۳۵۶ به ۲۲ ميليارد دلار رسيد. اين افزايش درآمد صرف نظر از هزينه هاي محدودي كه خرج عمران كشور شد، در اين پنج زمينه به كار رفت . خريدهاي بي سابقه تسليحاتي ، ورود كالاهاي مصرفي بويژه مواد غذايي و كشاورزي ، ايجاد صنايع مونتاژ در شهرها، پرداخت وام هاي كلان به كشورهاي جهان سوم و غرب به منظور كسب حمايت بين المللي ، افزايش حقوق و دستمزد كاركنان دولت بويژه ساواك و ارتش . اين موضوع در حالي بود كه افزايش سريع قيمت نفت مي توانست اقتصاد ايران را در جهت قطع وابستگي به نفت و خودكفايي پيش ببرد ولي آرزوهاي شاه براي رسيدن به دروازه تمدن بزرگ باعث مصرف مبالغ هنگفتي در پروژه هاي غيرضروري و در عين حال غيرسودده
شود. نتيجه اين عملكرد وجود يك اقليت مرفه وابسته به دربار و يك اكثريت بي نصيب از سرمايه هاي كشور بود كه اختلاف طبقاتي را به حداكثر رسانده بود.
● شرايط سياسي
به جز ده ساله اول حكومت شاه كه هنوز سيطره كامل به امور كشور پيدا نكرده بود، تمام دوران حكومت او همراه با ديكتاتوري و خفقان بود. پس از كودتاي ۲۸ مرداد كه شاه آن را قيام ملت خواند، مجددا حكومت استبدادي تمام عيار بر ايران حاكم شد و شاه تصميم گيرنده در تمام امور مملكت شد. از اين زمان به بعد آزادي و مشاركت مردم در امور حكومتي براي هميشه پايان يافت و انتخابات ، احزاب سياسي و مطبوعاتي جز بازيچه يي در دست شاه نبودند. ساواك به مرور زمان قدرت مطلقه كشور شد و بر تمام شون مملكتي حاكم شد. برخورد اين دستگاه امنيتي با مردم ، دانشجويان ، روحانيون و بويژه مبارزين به گونه يي بود كه گويا افراد اين دستگاه ايراني نيستند و با ايرانيان به مثابه عنصر خارجي برخورد مي كردند وحشت حاصل از عملكرد ساواك در ميان مردم به گونه يي بود كه همگان باور كرده بودند در هر جمع چندنفره حتما يكي از عوامل اين دستگاه حضور دارد. در بعد سياست خارجي ، حكومت به معناي كامل كلمه وابسته بود.
شاه در اين مورد هيچ اقدامي را بدون نظر امريكا و انگليس انجام نمي داد و حتي در مورد اجراي نظرات آنها نيز از آنان كسب تكليف مي كرد. از نكات بارز اين نحوه عملكرد تصميم شاه در مورد تشكيل دولت نظامي در ۱۵ آبان ماه ۱۳۵۷ است . در آن زمان شاه به اين نتيجه مي رسد كه تعويض دولت ها به صورت عادي كارساز نيست و براي كنترل امور و جلوگيري از پيشرفت انقلاب نياز به دولت نظامي دارد. در اين مورد ابتدا با برژينسكي مشاور امنيت ملي كاخ سفيد تلفني صحبت مي كند و پس از دريافت نظر مثبت او سفراي امريكا و انگليس را فرا مي خواندو بمدت دو ساعت با آنان به گفت وگو مي پردازد. او پس از اين مشورت ها و كسب اطمينان از اينكه اين دو كشور از تشكيل دولت نظامي حمايت مي كنند،ارتشبد ازهاري را به عنوان نخست وزير دولت نظامي منصوب مي كند.
● شرايط فرهنگي
مهم ترين مشخصه فرهنگي قبل از انقلاب در ايران مقابله با فرهنگ اسلامي بود. برنامه هاي راديو و تلويزيون و بويژه اقداماتي نظير جشن هنر شيراز، تشويق سينماي مستهجن فارسي نمونه بارز اين سياست فرهنگي بود. در كنار اين مقولات ، فساد و رشوه خواري مقامات كشور كه اكثر آنها ريشه در دربار و خانواده سلطنتي داشتند، رواج فوق العاده يي يافته بود. مواد مخدر كه جوانان ايران را نشانه گرفته بود بيداد مي كرد و بطور جدي گفته مي شود كه اشرف خواهر شاه در توزيع آن دخالت داشته است . فرهنگ مصرف و رفاه طلبي و رقابت براي كسب هر چه بيشتر منافع و به هر قيمت از خصوصيات ديگر فرهنگي اين دوران بود.
● شرايط بين المللي
كشور ايران به دليل موقعيت حساس و راهبردي همواره مورد توجه كشورهاي ديگر بوده است . اين كشور تا آنجا اهميت دارد كه در هر دو جنگ جهاني توسط قواي متفق اشغال نظامي شد و به عنوان پل پيروزي معروف شد. حكومت شاه كه تا قبل از كودتاي ۳۲ وابسته به انگلستان و بعد از آن وابسته به امريكا بود به طور كامل مورد حمايت بلوك غرب قرار گرفت .
از جانب ديگر به دليل همسايگي با شوروي و الزامات ناشي از اين همسايگي در سال ۱۳۴۱ سياست همزيستي مسالمت آميز را اتخاذ كرده و بر مبناي همين سياست روابط سياسي و اقتصادي مناسبي را با اين كشور برقرار كرده بود. با توجه به اين سياست شاه و همچنين با توجه به دوقطبي بودن جهان و احترام هر قطب به منطقه نفوذ قطب ديگر،شوروي و بلوك شرق نيز از شاه حمايت مي كردند. پس از افزايش قيمت نفت كه عامل كمك ها و وام هاي شاه به كشورهاي جهان شد موقعيت بين المللي او، از گذشته نيز بهتر شد. در نتيجه رژيم شاه تنها در كسب وجاهت بين المللي موفق بوده و مشكل حادي در اين زمينه نداشته است . البته به دليل ماهيت استبدادي حكومت حتي در اين بعد نيز مواجه با مسائلي بوده كه گاهي در رسانه هاي غربي انعكاس داشته است . در همين رابطه مي توان به مصاحبه هاي شاه با خبرنگاران خارجي اشاره كرد.
در اين مصاحبه ها معمولا از عدم آزادي در ايران ، تعداد زندانيان سياسي ، شكنجه مخالفين ، عدم وجود احزاب سياسي سوال مي شد كه شاه را با عصبانيت بي حد مواجه مي ساخت شاه علي رغم كسب حمايت هاي بين المللي به دليل دادن امتياز به دو قطب حاكم بر جهان ، شاه با معضلات جدي داخلي مواجه بود كه قدرت و توان حل هيچ يك از آنها را نداشت ، مجموعه اين شرايط باعث جدايي كامل رژيم از مردم شد.

روزنامه اعتماد