بانک مقالات دفاع مقدس

عنوان : آسيب­شناسي انقلاب اسلامي در حوزه فرهنگ
موضوعات مقالات :انقلاب اسلامي
هويت، كيان و قوام هر قوم، وابسته به فرهنگ و تمدن اوست و ابراز وجود نمودن مقتدرانه هر ملت در عرصه جهاني و بين­المللي، در گرو استقلال، بالندگي و غناي فرهنگي او قرار دارد. فرهنگ ملت ايران عليرغم غنا و ريشه دار بودن...

● طرح مسئله
از موضوعاتي كه همواره داراي اهميّت فراوان بوده و هست، نگاه مجدِّد به انقلاب اسلامي است؛ بدين معنا كه انقلاب اسلامي براي رسيدن به چه اهدافي ايجاد شد و آيا پس از پيروزي انقلاب اسلامي، همه اهداف مورد نظر و ايده­هاي مطلوب، حاصل شد يا خير؟ گفتني است، بحث­هاي اينگونه شناخت ما را نسبت به بنيان و اساس انقلاب اسلامي افزايش داده و مي­كوشد با طرح آسيب­ها، موانع و خطرات وضعيّت آينده و وظايف ما را نسبت به آن ترسيم نمايد. عده­اي معتقدند كه انقلاب اسلامي در شعارها و آرمانهاي خود مخصوصاً در حوزه فرهنگ نتوانسته است دستاوردهايي داشته باشد. بعبارت ديگر؛ عليرغم اينكه آرمانهايي در حوزه فرهنگ داشته است اما در مرحله عمل تا كنون نتوانسته نسبت به گذشته و نسبت به شعارها و ادعاهايي كه سرداده، دستاوردهايي داشته باشد و فرهنگ در جمهوري اسلامي همان فرهنگ غربي و شاهنشاهي گذشته است. با توجه به اينكه مفاهيم و واژه­هايي همچون «آرمان»، «دست­آوردها» و «آسيب­شناسي» بحث­شان گذشت. ما به اصل مسئله مي­پردازيم.[۱]
● فرهنگ و ساحت فرهنگي:
هويت، كيان و قوام هر قوم، وابسته به فرهنگ و تمدن اوست و ابراز وجود نمودن مقتدرانه هر ملت در عرصه جهاني و بين­المللي، در گرو استقلال، بالندگي و غناي فرهنگي او قرار دارد. فرهنگ ملت ايران عليرغم غنا و ريشه­دار بودن آن، در نيم قرن پيش از پيروزي انقلاب اسلامي و در نتيجه وابستگي دولتها به بيگانگان و غرب زدگي شديد و خود باختگي دولتمردان، آسيبهاي جدي ديد. وضعيتي كه اگر خيزش انقلابي و نهضت اسلامي به آن پايان نمي­داد، فرهنگ ايراني را با خطر اضمحلال و بي­هويتي كامل مواجه مي­ساخت. پس از پيروزي انقلاب اسلامي. فرهنگ ايراني، جهاتي تازه يافت و از نابسامانيهاي آن تا حدود زيادي كاسته گرديد.
● تعريف فرهنگ:
راجع به فرهنگ تعريف­هاي زيادي ارائه شده است. نكته قابل توجه در تعريف «فرهنگ» اولاً؛ تعداد زياد آن است. ثانياً؛ تعدد تعريف باعث اختلاف در تعريف و بعضاً تعارض و تناقض در تعريف «فرهنگ» است. امّا تعريف مورد نظر ما همان تعريفي است كه؛ شوراي عالي انقلاب فرهنگي، مفهوم فرهنگ را به معناي «بينش و منش هويت دهنده انسان در حوزه زندگي اجتماعي تعريف مي­كند و از آن به عنوان فر­آورده عالي ذهن و فرآيند پيچيده و پيشرفته فكر آدمي تحت تأثير علل و عوامل دروني و بيروني كه در تمامي كاركردها و مظاهر مادي و معنوي حيات وي تجلي مي­يابد و كليت هم تافته و به هم پيوسته و از باورها و فضايل و ارزش­ها، آرمان­ها، دانش­ها، هنرها و فنون، آداب و اعمال جامعه»[۲] سخن مي­گويد.
بخش فرهنگ دامنه شمول وسيعي از فعاليت­ها را در بر مي­گيرد به صورتي كه مي­توان آن را به ۶ بخش عمده فرهنگ و هنر، تربيت­­بدني، اطلاعات و ارتباطات جمعي، جهانگردي، جوانان و زنان تقسيم كرد. در عين حال دو بخش اخير جوانان و زنان كاركردي فرا بخشي نيز دارند. مجموعه فعاليت­هايي كه اين بخش را شكل مي­دهد شامل اموري مانند: كتاب و كتابخواني، اداره كتابخانه­هاي عمومي و مراكز فرهنگي و هنري، ميراث فرهنگي، توريسم، سينما، موسيقي، تئاتر، رسانه­هاي جمعي، فعاليت­هاي ديني، برگزاري اردوهاي ورزشي و مسابقات داخلي و خارجي و ... است.
● آرمانهاي فرهنگي:
مهم­ترين آرمان­هاي فرهنگي كه مردم ايران از طريق انقلاب اسلامي به دنبال آن بودند عبارتند از:
۱) ايجاد محيط مساعد براي رشد فضايل اخلاقي براساس ايمان و تقوا و احياء ارزش­هاي ديني، اخلاقي، معنوي و ايماني، و مبارزه با مظاهر فساد و تباهي؛
۲) به كمال رسيدن قواي خلاّقه و شايسته وجود آدمي در همه شئون و به فعاليت در آمدن استعدادات خدادادي و استحصال دفاين عقول و ذخائر وجود انسان.
۳) آموزش و پرورش و تربيت­بدني رايگان براي همه در تمام سطوح و تسهيل و تعميم آموزش عالي تا سر حد خود كفايي كشور؛
۴) ايجاد فرهنگ صحيح نظام اداري و حذف تشكيلات غير ضروري و دست­پاگير از طريق فرهنگ اسلامي.
● دستاوردهاي فرهنگي:
زيباترين تجلي انقلاب اسلامي، امواج فرهنگي آن بوده است كه ريشه در اعماق باورها و ارزش­هاي اين مردم داشت كه شعار و آرمان­ اصلي آنان نيز «بازگشت به خويشتن» بوده است. كه از آن به عنوان دستاورد ملموس فرهنگي انقلاب اسلامي نيز مي­توان اشاره كرد. با توجه به اصالت انقلاب اسلامي كه داراي هويت و ماهيت فرهنگي و ارزشي است، به بعضي از عناوين دستاوردهاي انقلاب اسلامي اشاره مي­گردد.
۱) به وجود آمدن محيط مناسب جهت رشد و تعالي كمالات اخلاقي و انساني: يكي از دستاوردهاي كه انقلاب اسلامي به آن دست يافت، مسئله ايجاد محيط مناسب جهت رشد و تعالي كمالات اخلاقي و انساني بوده است. و اين از طريق تغيير ارزشهايي در ابعاد مختلف زندگي صورت گرفته است. تبديل برخي از ارزشهاي قبل از انقلاب به ضد ارزش و يا تعديل برخي از آنها و همچنين افزوده شدن ارزشهاي جديد در نظر مردم، از تحولات و دستاوردهاي مهم انقلاب محسوب مي­شود.

لا مذهبي و بي ديني، بي­حجابي زنان و بي­غيرتي مردان در پوشش لباسهاي مستهجن و ضد اخلاقي، روابط بي­بندوبار زنان و مردان، شركت در مجالس رقص و آواز و لهو و لعب و موسيقي­هاي مطربي و غربي، اختلاط زن و مرد و برهنگي در كنار دريا و اماكن­ها كه به صورت يك اپيدمي و فراگير در جوامع قبل انقلاب رونق داشت، باعث شد كه با وقوع انقلاب اسلامي ديدگاه مردم دگرگون شده و ارزشهاي دوران طاغوت نيز بكل از نظر مردم مومن و انقلابي كشور مطرود كشته و به ضد ارزش تبديل شود. و حال اينكه اين گونه مظاهر در زمان قبل انقلاب اسلامي يك ارزش محسوب مي­شده.
۲) پيدايش و رشد چشمگير مؤسسات پژوهشي و مراكز تحقيقاتي و دانشگاهي و آموزشي عمومي: توسعه و تقويت آموزش در ابعاد مختلف، از ديگر دستاوردهاي انقلاب اسلامي محسوب مي­شود. توسعه مقاطع تحصيلي، توسعه مدارس فني و حرفه­اي، افزايش نرخ پوشش تحصيلي، ارتقاء نرخ گذار تحصيلي، افزايش نرخ قبولي دانش آموزان، افزايش فضاهاي آموزشي و كاهش تراكم دانش آموزان در كلاس، توسعه موسسات پژوهشي و ... از جمله موارد دستاوردها محسوب خواهد شد. مثلا در توسعه دانشگاه­ها و دانشكده­ها مي­توان گفت طي سالهاي ۱۳۶۷ تا ۱۳۷۴ يعني در طي ۷ سال تعداد دانشگاهها از ۴۷ واحد به ۱۱۹ واحد رسيده است. و به عبارت ديگر حدود ۵/۲ برابر شده است.
۳) تصحيح جلوه حضور زن در جامع هنري و فرهنگي:
يكي از دستاوردهاي انقلاب اسلامي ايران، احياء­ شأن و منزلت معنوي زنان و دختران است. در حالي كه زنان در دوران رژيم پهلوي از اين شأن برخوردار نبودند. چرا كه نگرش رژيم پهلوي به زنان و دختران نگرش مادي، منفعت طلبانه و لذت جويانه بوده و دليل بر اين ادعا سياست استفاده ابزاري رژيم از زن و وسيله قرار دادن او براي شهوتراني مردان عياش بود. و همچنين زن وسيله­اي براي كسب پول و ثروت تلقي مي­شد. در واقع عملاً زن موجودي درجه دوم و فرعي و صرفاً براي مرد بود. «در دوران محمد رضا دعوت از زنان زيبا به مجالس ميهماني مرسوم بود و در محافل ديپلماتيك تهران، هميشه زنان زيبا بلوند در راس ليست مدعوين سفارتخانه­ها و ميهمانيهاي سفرا جا داشت.» [۳] بنابراين با وقوع انقلاب اسلامي، ايجاد روحيه شجاعت، فداكاري، شهيد پروري و ... در بين زنان اين مرز و بوم گسترده شد. و آنان را از موجود ضعيف و ترسو و گرفتار ظاهر و لباس و آرايش، به انسانهايي شجاع و فداكار و فعال تبديل كرد، كه امروز ما شاهد افزايش حضور دختران و زنان در مراكز علمي و پژوهشي هستيم. بعنوان مثال تعداد حضور زنان در مقاطع دكتر نسبت به رژيم پهلوي ۵/۶ برابر شده است و در مقطع فوق ليسانس اين تعداد به ۵/۸ برابر مي­رسد. از طرفي جمهوري اسلامي با حمايت ويژه از زنان در امور مختلف فردي، خانوادگي و اجتماعي همانند؛ تساوي با مرد در برابر قانون و تامين حقوق همه جانبه، تساوي با مرد از نظر حمايت قانوني، تضمين حقوق كلي و همه جانبه زن در قانون اساسي، جرم بودن عدم پرداخت نفقه، الزام مردان به ثبت ازدواج و طلاق خود در دفاتر رسمي، استفاده بانوان از معذوريت خدمتي در دوران بارداري، حمايت از زنان و دختران بي­سرپرست، اصلاح مقررات مربوط به طلاق، محاسبه مهريه به نرخ روز و خدمت نيمه وقت بانوان، [۴] توانسته زن را به جايگاه اصلي خود برگرداند.
۴) صدور فرهنگ انقلاب اسلامي به ساير كشورها:
صدور انقلاب و جهاني شدن آن نيز به عنوان يكي ديگر از دستاوردهاي انقلاب اسلامي محسوب مي­شود. اگر چه از ابتداي انقلاب اسلامي، صدور آن به عنوان يكي از اصول سياست خارجي جمهوري اسلامي از سوي رهبر كبير انقلاب و ساير مسئوولين بلند پايه نظام عنوان گرديد. «ما انقلاب را به تمام جهان صادر مي­كنيم. چرا كه انقلاب ما اسلامي است و تا بانگ لااله الاالله و محمد رسول الله بر تمام جهان طنين نيفكنده، مبارزه هست و تا مبارزه در هر كجاي جهان عليه مستكبران هست، ما هستيم»[۵] همچنين رهبر معظم انقلاب اسلامي در تبيين مفهوم و لزوم صدور انقلاب مي­فرمايند: «صدور انقلاب يعني صدور فرهنگ انسان ساز اسلام و صدور صفا و خلوص و تزكيه و اصرار بر ارزشهاي انساني.» [۶] بنابراين آنچه مي­توان در صدور انقلاب گفت؛
۱) صدور انقلاب ريشه در ماهيت انقلاب اسلامي دارد.
۲) آمادگي پذيرش داوطلبانه از سوي مسلمانان و نهضتهاي اسلامي جهان. «انقلاب ايران تنها متعلق به ملت ايران نيست. همچنان كه رهبر انقلاب ايران، تنها رهبر مسلمانان ايران نيست.» [۷]
۳) رفتار همچون ايستادگي در برابر زور گوييهاي استكبار شرق و غرب و مخصوصاً استكبار غرب به سركردگي آمريكا موجب تاثيرات شگرفي در كل جهان گرديد.
از ديگر دستاوردهاي فرهنگي مي­توان به نمونه ذيل اشاره كرد. احداث دانشكده­هاي علوم قرآني و دارالقرآنها، تأسيس راديو قرآن و راديو معارف، توسعه و رشد برنامه­هاي معنوي مانند برگزاري هر ساله مراسم اعتكاف با حضور انبوه جوانان، برگزاري نماز جمعه در شهرهاي بزرگ و كوچك كشور، تحول همه جانبه در كتب درسي، انتشار ده­ها عنوام مجله در عرصه­هاي مختلف علمي و فرهنگي، انتشار روزنامه­هاي متعدد با گرايشهاي گوناگون چاپ و انتشار كتب بسيار ارزشمند ديني و علمي، توسعه و رشد كمّي و كيفي كتابخانه­ها و مراكز فرهنگي، رشد و تقويت باورها و گرايشهاي ديني و معنوي اقشار گوناگون جامعه به ويژه زندان­ها. مثلاً به گفته معاون فرهنگي و تربيتي سازمان زندانها در پاييز ۱۳۸۲ «هم اكنون حدود ۳ هزار نفر از زندانيان كشور حافظ يك تا سي جزء قرآن هستند و تا كنون ۱۶۸ هزار نفر از آنان در كلاسهاي قرآن شركت كرده­اند.» [۸]در باب جوانان نيز بايد گفت؛ براساس نظر سنجي به عمل آمده در تابستان ۱۳۸۲ از سوي مركز ملي مطالعات و سنجش افكار عمومي درباره باورهاي ديني جوانان دانشجو، ۹۱ درصد افراد مورد نظر­سنجي گفته­اند كه در مشكلات خود، همواره به ياد خدا هستند، ۸۹ درصد از آنان، تأكيد كرده­اند در حوادث و مصيبتها، در ابتدا به درگاه الهي روي مي­آورند، ۹۹ درصد از پاسخ­گويان، نماز را موجب آرامش دانسته و تنها يك درصد از آنان نظري مخالف داشته­اند و ۴۲ درصد گفته­اند سعي مي­كنند نماز خود را اول وقت به جا آورند. ۴۳ درصد ديگر چنين تصميمي داشته­اند، ۶۷ درصد گفته­اند ترجيح مي­دهند نماز خود را به صورت جماعت و در مسجد بخوانند، ۸۹ درصد، دينداري را يكي از ملاكهاي انتخاب دوست يا همسر ذكر كرده­اند و ۹۴ درصد گفته­اند كسب مال حلال يكي از مهم­ترين دغدغه هاي آنان است
[۹] همينطور تعداد مطبوعات منتشر شده در تهران طي سالهاي ۱۳۶۵ از ۹۹ عدد، در سال ۱۳۸۱ به ۱۳۵۰ رسيده است و تعداد كتابخانه­هاي عمومي در سال ۱۳۶۵ از ۴۸۱ عدد، در سال ۱۳۸۱ به ۱۵۷۴ رسيده است و اين نشانه رشد و افزايش گرايش به علم است. بنابراين به نظر مي­رسد انقلاب اسلامي توانسته باشد در حوزه فرهنگ به دستاوردهاي عظيمي دست يافته باشد و عليرغم شبهات و مخالفت راجع به عدم پويايي انقلاب اسلامي در حوزه فرهنگ مي­توان بر بطلان بودن اين اعتقادات خط قرمز كشيد.
آسيب­هاي فرهنگي:
از مهمترين موانع و آفاتي كه در عرصه فرهنگ همچون سدي در مقابل اجراي اهداف فرهنگي انقلاب اسلامي گرديده و از رسيدن كامل به اهداف فرهنگي كه همان اهداف اصلي انقلاب اسلامي بوده است، جلوگيري بعمل آمده است را مي­توان اينگونه بيان داشت.
۱) آفت ارتجاع و بازگشت به گذشته: انقلاب اسلامي براساس محوريت فرهنگ اسلام پديد آمده كه با دميدن معنويت به پيكر جامعه حركتي رو به جلو و كمال جو پديد آورد. بنابراين هرگونه خدشه بر ارزش­هاي فرهنگي و بازگشت به ارزش­هاي گذشته آفتي بزرگ از درون بر پيكر انقلاب اسلامي خواهد بود. ميكرب رجعت كه با غفلت از ارزش­هاي و اصول فرهنگي انقلاب و قرار گرفتن در حيطه فرهنگ طاغوتي بروز مي­نمايد و از انقلاب پوسته­اي بدون محتوا و هويت اسلامي باقي خواهد گذاشت.
۲) نفوذ انديشه­هاي بيگانه توسط نيرو­هاي ناآگاه يا وابسته: طي نمودن مسير تكامل در جوامع انقلابي دارا بودن افراد آگاه، بصير، هوشيار و آينده­نگر مي­باشد كه هدايت فرهنگي را برعهده مي­گيرند، اگر در رأس هرم فكري و فرهنگي انقلاب افرادي واقع گردند كه نسبت به فرهنگ خودي بي­تفاوت و در مقابل فرهنگ بيگانه منفعل هستند، زمينه­هاي انحراف و آسيب انقلاب فراهم مي­آيد.
۳) تحجر و عدم پويايي در احكام اسلامي: انقلاب اسلامي براساس مكتب اسلام به پيروزي رسيد و اسلام ناب محمدي (ص) را جايگزين اسلام آمريكايي و ابوسفياني نمود. بنابراين با توجه به تمامي ابعاد، نيازها، كشش احكام اسلامي، توجه به زمان و مكان و اقتضائات ديگر بايد احكام و قوانين اسلام را تبيين نمود و مراكز علمي نيز مي­بايست پاسخ لازم را براي نيازهاي اجتماعي و حكومتي ارائه دهند، در غير اينصورت برداشت­هاي محدونگر، متحجرانه و ... آفتي جدي بر انقلاب و ناكار آمدي آن خواهد بود.
۴) عدم دانش و بينش نسل جوان: يكي از اركان اصلي انقلاب اسلامي كه در پيروزي انقلاب اسلامي و دفاع مقدس و همچنين در تداوم انقلاب اسلامي نقش دارد نسل جوان مي­باشد كه مظهر صفا، پاكي، طهارت و ... مي­باشد. از اين رو سستي در اين امر آسيب جدي را بر انقلاب وارد خواهد نمود. از ديگر آسيب­ها مي­توان به؛ جدايي بين مراكز علمي، دانشگاهي و حاكم نشدن ارزش­هاي اسلامي در تمامي عرصه­ها، گسترش فرهنگ تملق و چاپلوسي، غفلت از تهاجم فرهنگي و ... اشاره كرد.
نكته قابل توجه اينكه از مهمترين عناصري كه مي­تواند جلوي آسيب­شناسي فرهنگي انقلاب اسلامي را بگيرد و مهار كند «ايجاد حس مسئوليت­پذيري همه احاد جامعه جهت نقش­پذيري افراد در پيشگيري از آسيب­هاي جدي است كه انقلاب اسلامي و نظام اسلامي را تهديد مي­كند

(1) اختر شهر، آرمانها، دستاوردهاي و آسيب­شناسي سياسي. حلقه فرهنگ و مطالعات اجتماعي.
آرمان­ها:
هر انقلابي داراي اهداف و آرمان­هايي است. هدف، آن مقصد نهايي است؛ ولي آرمان، آرزوهاي مقدس و متعالي را گويند كه دست يافتني است. بدين ترتيب، اهداف ممكن است مرحله­اي و يا نهايي باشند، امّا آرمان­ها مرحله­اي نيستند، بلكه نهايي­اند. براي نمونه، آرمان­هاي انقلاب اسلامي ايران همان اهداف سلبي و ايجابي است كه مردم به همراه رهبران خود براي دست­يابي به آن­ها، بر ضد نظام سلطنتي پهلوي دست به اعتراض گسترده و همه جانبه زده و تا سقوط كامل آن رژيم از پاي ننشستند.
دست­آوردها:
پس از هر انقلابي، با نگاه به عملكرد آن در مي­يابيم كه اين انقلاب تا چه حد در رسيدن به اهداف و آرمان­هاي خود موفق بوده است. دست آورد بمعني پيدا كردن و بدست آمدن را گويند. وقتي مي­گوييم دستاورد مراد به مجموعه هدف­هايي كه انقلاب به آن دست يافته است. اكنون با نگاهي به عملكرد و دست­آوردهاي انقلاب اسلامي ايران مي­توان دريافت كه با همه موانع و مشكلات داخلي و خارجي كه انقلاب اسلامي با آن روبه­رو بوده، تا چه حد زيادي توانسته به اهداف و آرمان­هاي خود دست يابد. گرچه ياد­آوري اين نكته نيز لازم است كه واقعيت اين است كه هيچ انقلابي نمي­تواند در مدت كوتاهي به همه اهداف و آرمان­هاي خود دست يابد. از اين رو، نبايد انتظار داشت كه انقلاب اسلامي با توجه به امكانات موجود كشور به ويژه پس از پيروزي انقلاب اسلامي، بتواند به همه خواسته­هاي خود برسد.
آسيب­ها؛
به مجموعه آفات و موانعي كه سدي براي روند انقلاب اسلامي در حوزه سياسي ايجاد شود، را مي­گويند.
(2) . گزارش ربع قرن عملكرد نظام جمهوري اسلامي ايران (۱۳۵۶ – ۱۳۸۱) تهران، سازمان مديريت و برنامه­ريزي كشور، ۱۳۸۳.
(3) . حسين فردوست، ظهور و سقوط سلطنت پهلوي، جلد ۱، صفحه ۲۳۷.
(4) . مجموعه قوانين سال ۱۳۶۲، صفحه ۴۳۳ مصوب 10/9/1362 مجلس شوراي اسلامي.
(5) . جستجوي راه از كلام امام، دفتر پانزدهم، صفحه ۳۱۲.
(6) . حديث ولايت (مجموعه رهنمودهاي مقام معظم رهبري) جلد ۱، ص ۲۵۹.
(7) . معاونت فرهنگي سازمان تبليغات اسلامي، انقلاب اسلامي ايران در چشم­انداز ديگران، ص ۸۷.
(8) . مسيح مهاجري، جمهوري اسلامي، 30/7/1382.
(9) . سازمان صدا و سيما، جام جم، 2/9/1382.
جمع آوري شده ازمنابع گون