بانک مقالات دفاع مقدس

عنوان : انقلاب اسلامي و موسيقي ايراني
موضوعات مقالات :انقلاب اسلامي
اگر تاريخ موسيقي را از منظر تحول «فرم»ها بنگريم، نگاهي به تغيير و تحول فرمهاي موسيقايي مي تواند بازتابهاي مستقيم انقلاب اسلامي در موسيقي را در مقايسه با تجربه هاي موسيقيدانان عصر مشروطيت به بعد، پيش روي ما بگشايد.

در موسيقي صد سال گذشته، دو تحول بزرگ اجتماعي سياسي، در دو مقطع، به فاصله هفتاد سال، تاثيرگذار و جريان ساز بوده است: انقلاب مشروطيت در سال ۱۲۸۶ شمسي و انقلاب اسلامي كه از بهمن ۱۳۵۷ شمسي شروع شد.
در اين هفت دهه، ملت ايران و بالطبع موسيقي ايراني ( كه مؤلفه فرهنگي بسيار مهم و از شاخصهاي سنجش تحول افكار و احساسات ملت است)، تغييراتي شگرف كرد. با انقلاب مشروطيت، حيات سنتي مردم ايران، در بسياري از عرصه ها، به نفع جريانهاي مدرنيزاسيون (نوسازي) و شبه مدرنيته و تفكرات لائيك كنار گذاشته شد و تجربه تجدد، بنيانهاي اعتقادي و باورهاي مردم ايران را در بوته آزمايشي دشوار و سهمگين گذاشت.
آزمايشي كه با انقلاب اسلامي نتيجه خود را داد. اگر انقلاب مشروطيت، طليعه ورود به عصر جديد بود، انقلاب اسلامي طلايه دار بازگشت به دنياي قديم، و در سوداي رجعت به فضاهاي معنوي و تاريخي مردم ايران بود.
اگر تاريخ موسيقي را از منظر تحول «فرم»ها بنگريم، نگاهي به تغيير و تحول فرمهاي موسيقايي مي تواند بازتابهاي مستقيم انقلاب اسلامي در موسيقي را در مقايسه با تجربه هاي موسيقيدانان عصر مشروطيت به بعد، پيش روي ما بگشايد. با انقلاب اسلامي ، موسيقي ايراني ( مقصود، موسيقي ايراني در كانونهاي شهرنشيني و مرتبط با نهادهاي رسمي و رسانه هاست)، با عنايت به فرمها و فضاهاي موسيقي پيش از عصر مشروطه، و با عنوان بازگشت به سنن و اصالتها، در جست و جو و احياي فضاهاي معنوي سعي كرد. گو اينكه هرگز نتوانسته خود را از جريانهاي موسيقايي ايران عصر تجدد ( كه بعضي از آنها بسيار ارزشمند نيز هستند) دور نگهدارد.
برخلاف آنچه كه بعضي افراد ساده انديش عنوان مي كنند، بازگشت به موسيقي سنتي ما به معني بازگشت به عصر قاجار نيست. بلكه توجه به فضاهاي معنوي و زيباييهاي متعالي و اجراهاي هنرمندانه اي است كه پيش از نفوذ كامل جلوه هاي غربي در هنر ايران، وجود داشته و با آخرين بارقه هاي آن در عصر ناصري و اواخر قاجاريه بوده است.
بدون اينكه به تفكر سياسي و منش ناپسند قاجاريه ربطي داشته باشد، نه تنها موسيقيدانان بزرگ سنتي، بلكه بسياري از اُدبا و شعرا و فلاسفه اسلامي و علماي بزرگ دين و… نيز پروردهٔ همان دوره هستند. دوره اي كه هنوز ورود غرب ، اصالتهاي ايراني و اسلامي را كمرنگ نكرده بود. محصول مستقيم انقلاب اسلامي در موسيقي، به تصديق دوست و دشمن، پاك كردن و پيراستن فضاي عمومي جامعه از سر و صداهايي بود كه با عناوين مختلف ، ذهن و روان مردم را آلوده كرده بودند.
سياستهاي استعماري از خارج كشور و ندانم كاريهاي رژيم شاهنشاهي در عرصه فرهنگ و هنر نيز به دلزدگي مردم دل آگاه و فرهيختگان از موسيقي، دامن زده بود. زمينه هاي حركت بازگشت به اصالتهاي قديمي از اواسط دهه ۱۳۴۰ شروع شده بود و در دهه ۱۳۵۰ ثمرات نيكو داشت، ولي در آن فضاي ابتذال جامعه نمي توانست كار ساز باشد.
فضا از موسيقيهاي سرگرم كننده اشباع شده بود و جاي خالي موسيقي اي كه با ساحت دروني، فضاهاي معنوي و تفكر تاريخي مردم ايران هماهنگ باشد، محسوس مي نمود. متأسفانه فضاي پيراسته اي كه بعد از انقلاب براي موسيقي درست شده بود، ديري نپاييد. تفكيك درستي بين انواع موسيقي انجام نشد و نوع مبتذل و غير مبتذل در مدت زماني طولاني همه به يك چوب رانده شدند. بسياري از موسيقيدانهاي خوب، جلاي وطن كردند و بعضي ديگر خانه نشين شدند و راه را براي فرصت طلبان كم مايه و كم استعداد باز كردند. از سال ۱۳۷۶ با رسميت بخشيدن به موسيقي شبه پاپ ( كپي برداري شدهٔ ضعيف از مدلهاي پيش از انقلاب ) ، و توسعه بخشيدن آن از سوي صدا و سيما آخرين زمينه ها براي رشد و تعالي موسيقي سنتي و دستگاهي ايران از كف رفت و هرج و مرج موسيقايي شيوع پيدا كرد.
بدين ترتيب بود كه دستاوردهاي انقلاب در زمينهٔ طرح دوبارهٔ سنن اصيل و فرهنگيِ موسيقي ايراني، ناديده و نابود گرديد. به طوري كه نوازنده ساز ايراني براي زندگي و كارخود از جهت مادي و معنوي با مشكل و مخاطره مواجه است. همين افق تيره و تار را نوازندگان و خوانندگان روستاها و ايلات و عشاير و شهرستانهاي دوردست نيز دارند و اكثر آنها در فقري خانمانسوز به سر مي برند. در حالي كه ارزشمندترين موسيقيدانان اين سرزمين، همانها هستند.
سخنان اخير مقام محترم جمهور درباره موسيقي به يژه تذكر به سازمان صدا و سيما، نشانه اي است از اين كه دولت جديد، در پي باز جست ارزشهاي فراموش شده انقلاب، بازگشت به اصالتهاي فرهنگي و پرهيز از موسيقي نوع مصرفي (غربي يا شرقي) است.
● لطفي و شجريان هنرمندان موسيقي انقلاب
بازگشت تار نواز برجسته و آهنگساز موسيقي سنتي ايران از خارج و قصد او براي اقامت، كار و اجراي برنامه در ايران و نيز اجراي بزرگ ترين كنسرت آواز در تالار وزارت كشور بدون هيچ بهانهٔ خيريه، مشخصاً در همين دوره ، نشانه اي نيك و فرخنده فال است. موسيقيدانان ما با بخش درست و فرهنگي موسيقي غرب مشكلي ندارند و انواع موسيقيهاي مصرفي را نيز براي تعادل رفتاري و رواني جامعه لازم مي دانند، اما، آنچه بر آن اصرار دارند اين است كه به بخش اصيل و جدي موسيقي ايراني كه همان سنت دستگاهي تك سرايي و بداهه سرايي است، بي اعتنايي نشود و از موسيقيدانان جدي و مسئول كه عمر و استعداد و جواني شان را در اين راه صرف كرده و خود را از آفت فرصتهاي چشم فريب و مطرب صفتيهاي شايع، دور نگهداشته اند، حمايت نمايد. عالي ترين جلوه هاي تفكر مذهبي و مشرب عرفاني اصيل ايرانيان را در موسيقيهاي دستگاهي و مقامي آنان مي توان شنيد و غفلت از اين سرمايه فرهنگي به مَثابه خُسراني عظيم است. بِمَنّهِ و كَرَمِهِ.


رضا مهدوي
پايگاه رسمي انتشارات سوره مهر