بانک مقالات دفاع مقدس

عنوان : بازتاب انقلاب اسلامي ايران بر جنبش اسلامي در پاكستان
موضوعات مقالات :انقلاب اسلامي
انقلاب اسلامي ايران كشورها و ملتهاي فراواني را تحت تاثير خود قرار داد، كه اين تاثيرات فرصت ها و تهديدهاي فراواني براي ايران به وجود آورد. يكي از كشورهايي كه به شدت از انقلاب اسلامي ايران ملهم گرديد كشور پاكستان بود. مردم پاكستان با آغوش باز از انقلاب اسلامي ايران استقبال نمودند و در اين ميان شيعيان پاكستان بيش از هر گروه ديگري پذيراي انقلاب ايران گرديدند. هدف اصلي اين پژوهش، بررسي تاثير انقلاب اسلامي بر جنبش اسلامي درپاكستان مي باشد.

● مقدمه:
انقلاب اسلامي ايران يكي از بزرگترين حوادث نيمه دوم قرن بيستم مي باشد، هيچ انقلابي در چهارچوب مرزهاي ملي كشور مبدا انقلاب باقي نمي ماند و انقلاب اسلامي ايران نيز از اين قاعده مستثني نبود. انقلاب اسلامي ايران كشورها و ملتهاي فراواني را تحت تاثير خود قرار داد، كه اين تاثيرات فرصت ها و تهديدهاي فراواني براي ايران به وجود آورد. يكي از كشورهايي كه به شدت از انقلاب اسلامي ايران ملهم گرديد كشور پاكستان بود، مردم پاكستان با آغوش باز از انقلاب اسلامي ايران استقبال نمودند و در اين ميان شيعيان پاكستان بيش از هر گروه ديگري پذيراي انقلاب ايران گرديدند. هدف اصلي اين پژوهش ، بررسي تاثير انقلاب اسلامي بر جنبش اسلامي۲ درپاكستان مي باشد.
● نقش فرقه گرايي۳مذهبي(وهابيت) در روابط جمهوري اسلامي و پاكستان
«كشوراسلامي پاكستان از دير باز مهد پرورش جنبشهاي سياسي و اجتماعي اسلامي بوده و در دهه هاي اخير رشد چشمگيري داشته است»۴ ، فرقه گرايي بعنوان يكي از عواملي كه در عدم نيل به شعارها و اهداف جنبش هاي اسلامي پاكستان مطرح است و همچنين در زمينه تاثير گذاري انقلاب اسلامي چالش هايي را به وجود آورده است، كه در اين قسمت به جهت اهميت آن با موضوع مقاله به آن نگاهي گذرا داريم:
جامعه پاكستان به لحاظ سياسي به گروههاي بي شمار خرد و كلان تقسيم مي شود و از جنبه مذهبي نيز علاوه بر فرقه هاي عمده سني و شيعه به مسلك ها و گرايش هاي عديده اي تقسيم مي شود و از جهت طايفه اي و زباني نيز وضعيت بدين شكل است. به اين ترتيب به نظر مي رسد نظريه وحدت گرايي داخلي به حداقل ممكن كاهش يافته و دور نمايي كه از اوضاع فرق و رويارويي مذاهب تصوير شده، جاي كمي براي وحدت نظر در وضعيت فعلي باقي مي گذارد. قوميت گرايي و تعصبات قومي و نژادي كه يكي از مهمترين علل و عوامل تفرقه و ضعف مسلمين محسوب مي شود يكي از عقايد انحرافي و باطلي است كه در جامعه اسلامي رسوخ نمود و ما امروزه با تشديد آن بويژه پس از انقلاب اسلامي در جامعه پاكستان روبرو هستيم و عملكرد آنها را در قالب درگيري هاي فرقه اي بين شيعه و سني و حمله و ترور نسبت به ديپلمات هاي ايراني و نابودي مراكز متعلق به جمهوري اسلامي ايران شاهديم. پس از آنكه مسلمانان از تربيت ديني و تعاليم اصيل اسلامي فاصله گرفتند، بدين طريق تفرقه و تجزيه در ميان مسلمين ايجاد شد. با نگرشي به ساختار سياسي پاكستان اين مطلب واضح است كه پاكستان نقش خنثي و توام با سكوت را در برابر تنش هاي فرقه اي در پيش گرفته. اين مساله بدليل آن است كه پاكستان فاقد اصول نهادينه شده و تعريف مشخص در خصوص مباني و پايه هاي حكومت اسلامي است .۵
نظام حاكم بر پاكستان گرچه نظام سياسي جمهوري اسلامي بيان شده است لكن در عمل تعريف مشخصي و روشني از اسلام كه جامعۀ پاكستان را به سوي نوعي اتفاق نظر برساند و بتواند نوع حكومت را با توجه به اصول ثابت بر گرفته از ايدئولوژي اسلامي تعريف كند وجود ندارد و در واقع كارگزاران حكومتي براي كسب مشروعيت به سمت طيف هاي قدرت در جامعه گرايش پيدا مي كنند كه اين خود موجبات تنش و تحريك گروه هاي ديگر را فراهم نموده است. جامعه پاكستان داراي فرق مختلفي است كه هر يك داراي ايده ها و تعصبات قومي و برداشت هاي مذهبي هستند كه روز به روز بر دامنه شكاف آن افزوده مي شود و اين وضعيت حتي به روابط ايران و پاكستان هم كشيده شده و با وجود اينكه ايران اولين دولتي بود كه جمهوري پاكستان را به رسميت شناخت و حتي حامي پاكستان در جنگ پاكستان و هند بوده است با اين حال از تاثيرات فرقه اي مذهبي در پاكستان در امان نمانده و بارها منافع اش مورد تهديد قرار گرفته است.
به تعبيري انقلاب اسلامي ايران بطور همزمان دو گونه تاثير شگرف را برجاي گذاشت:
سقوط شاه و بر هم خوردن معادلات منطقه اي، واكنش غرب را برانگيخت و در سياست منطقه اي غرب كه تا اين زمان بر پايه استراتژي دو ستوني نيكسون استوار بود و ايران ستون اصلي سياست غرب و حافظ منافع آن در منطقه محسوب مي شد، با سقوط شاه خلاء قدرت جدي بوجود آمد. تسامح دولت پاكستان را نيز مي توان از ابتدا پيروزي انقلاب اسلامي در اين خصوص مشاهده كرد، عليرغم اينكه ضياءالحق اوليّن زمامداري بود كه پيروزي انقلاب اسلامي را تبريك گفت و نظام انقلابي ايران را به رسميت شناخت ، ولي به تبع همين برخوردهاي فرقه اي زمينه گرايش او به صف مخالفين انقلاب اسلامي را هموار نمود. به اين ترتيب دور تازه اي از تشديد برخوردهاي فرقه اي عليه شيعيان آغاز شد كه اين بار برخوردها بسيار شديد و سازمان يافته تر بود. بدين معنا كه اگر تا اين زمان معدود برخوردهاي شيعه و سني فقط در ايام محرم در بين پاره اي افراط و تفريط و برخوردهاي خرافي برخي شيعيان و يا تنگ نظري هاي بعضي فرق اهل سنت صورت مي گرفت، اكنون اين برخوردها به شكل كاملا سازمان يافته صورت مي گيرد و سازماني عريض و طويل و برخوردار از كمك هاي بي دريغ امريكا و عربستان سعودي و دولتهاي محلي به تشكيلات انجمن سپاه صحابه جهت مبارزه با شيعيان و حمله به منافع ج.ا.ايران در پاكستان و صدور همين تفكر ضداسلامي و ضدايراني به جهان منجر شده است.۶
● دولت ضياءالحق و واكنش به انقلاب اسلامي ايران
پاكستان از اولين كشورهايي بود كه جمهوري اسلامي ايران را به رسميت شناخت. پاكستان كه از ابتداي شروع تظاهرات عليه رژيم شاه با دقت تحولات ايران را از نظر داشت با اوج گيري مبارزات مردم در ارتباط با سياست هايش نسبت به ايران تجديد نظر به عمل آورد. در اين تصميم گيري توجه و علاقمندي خاص مردم پاكستان نسبت به حركت مردم ايران تاثيري اساسي داشت. مطبوعات و مردم پاكستان به استقبال از انقلاب اسلامي مي شتافتند و در پي آن نيز حكومت ضياء الحق در اين كار پيشقدم شد و در روز ۲۱بهمن ماه نظام جديد ايران را به رسميت شناخت؛ ولي به دليل روابط نزديك پاكستان با رژيم سابق ايران تلقي عمومي در مورد ايران خوب نبود و اين مطلب در مطبوعات ايران منعكس مي شد گرچه تا مدتي روابط ديپلماتيك بدون هيچ وقفه اي ادامه يافت .
انتقادهاي مطبوعات و رسانه هاي ايران از رژيم نظامي پاكستان، نزديكي كاملا آشكار پاكستان به آمريكا، افزايش حمايت مالي عربستان و امارات متحده عربي از پاكستان و نزديكي نسبي عمان به اين كشور و بالاخره رقابت پاكستان با ايران در زمينه يافتن راه حل براي مسئله افغانستان بتدريج در مطبوعات پاكستان منعكس گرديد و مدتي نيز روابط ديپلماتيك ميان دو كشور را نيز تا حد كاردار تنزل داد.
پيروزي انقلاب اسلامي ايران آثار عميقي در داخل پاكستان به جاي گذاشت و دولت نظامي ضياءالاحق را واداشت تا اقداماتي را كه قبلا به منظور اسلامي كردن اداره امور سياس ي،اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي كشور اعلام نموده بود با شتاب بيشتري دنبال نمايد.
براي اعلام مواضع دوستانه، پاكستان در تحريم اقتصادي از سوي غرب شركت ننمود و در جريان جنگ ايران و عراق نيز موضع نسبتا بيطرفانه اي اتخاذ كرد تا اينكه در سال ۱۹۸۲با مذاكرات دو طرف و تغييرتلقي مطبوعات زمينه تحكيم و توسعه روابط فراهم آمد و مجددا روابط دو كشور به حد مبادله سفير ارتقاء يافت .
پس از حمله عراق به ايران، پاكستان براي آنكه رسيدن انواع كالاها به ايران را در شرايط جنگي تسهيل نمايد، بندر كراچي را براي تخليه بار در اختيار ايران قرار داد. ضياءالحق در سپتامبر ۱۹۸۰ دو بار با ساير سران كشورهاي اسلامي به منظور ميانجيگري به تهران سفرنمود. آقا شاهي وزير امور خارجه پاكستان نيز به همين منظور به ايران سفر كرد. وي در كنفرانس طائف در موافقت با مواضع ايران در جنگ تحميلي اظهاراتي بيان نمود و موضوع احياي مجدد همكاري عمران منطقه اي مطرح شد. ايران نيز در مقابل، مدت اعتبار وامهاي اعطايي پاكستان را تمديد نمود.۷
با وجود آنكه بيش از ۲۵درصد مردم اين كشور را شيعيان تشكيل مي دهند، ولي در دولت ضياالحق نقش سياسي شيعيان كاهش يافت. بعد از وقوع انقلاب اسلامي، بعضي بر اين عقيده بودند كه پاكستان حلقه ي دوم انقلاب اسلامي مي باشد. علت اين امر را شيرين هانتر۸ اين گونه بيان مي كند :
«جاذبه ي ايران براي فعالان اسلامي و حتي آن هايي كه به طور اخص فعاليتي ندارند، ولي مايلند جوامع آنها در راستاي اصول اسلامي حركت كند بدين جهت است كه ايران تنها كشوري است كه در آن اسلام به طور رسمي اساس حكومت قرار گرفته است لذا بسياري از مسلمانان معتقدند كه حمايت از اين كشور وظيفه ي هر مسلماني است.»۹
بطوركلي تاثير انقلاب بر دولت پاكستان را مي توان در دو مورد بيان كرد: يكي نزديك تر شدن ساختارسياسي ايران و پاكستان و ديگري، پر رنگ شدن اسلامي كردن امور عمومي است.
● نقش علماي پاكستان در ترويج انقلاب اسلامي ايران
روحانيت، احزاب و سازمان هاي ديني پاكستان قبل از پيروزي انقلاب اسلامي با شخصيت امام خميني و نهضت ايشان آشنا بود و پاره اي از آن ها ارتباط تنگاتنگي نيز داشتند. در معرفي شخصيت ايشان، روحانيت و طلاب پاكستاني در حوزه هاي علميه ي نجف و داخل پاكستان نقش مهمي ايفا نمودند؛ از جمله افرادي مانند سيد صفدر حسيني نجفي ، سيدمرتضي حسن صدر الافضل، سيد علي موسوي در لاهور، شيخ غلام محمد غروي، سيد ابراهيم رضوي، شيخ علي بوستان و شيخ حسن باروي در حوزه ي قم، از شمار روحانيوني بودند كه مردم را به تقليد از امام خميني دعوت مي نمودند.۱۰" قبل از پيروزي انقلاب اسلامي، علماي شيعه حضور چنداني در صحنه هاي سياسي و اجتماعي نداشتند و بيشتر به اجراي مراسم سنتي، ضيافت و اعياد معصومين و بويژه عزاداري سيدالشهدا(ع)اكتفا مي كردندو در اين امور هم نقش سازنده اي نداشتند، زيرا در خلال اين گونه فعاليت ها به موضوعات اختلاف بين شيعه و سني بيشتر توجه مي شد. بعد از وقوع انقلاب، علماي شيعه در حركت هاي مذهبي و اجتماعي خود مردم را به مشاركت در مسائل سياسي دعوت مي كردند. هم اكنون شيعيان اين كشور نقش عمده اي در سياست پاكستان ايفا مي كنند. كنفرانس قرآن و سنت در سال ۱۹۸۷م به رياست عارف حسين حسيني، نقطه عطفي در آگاهي سياسي شيعيان اين كشور و نقش فعال آنان در صحنه ي سياست دولت بود؛ به طوري كه در انتخابات مجلس ملي و سنا در سال هاي ۱۹۸۸م ،۱۹۹۳و۱۹۹۷م تعدادي از نامزد هاي شيعه بويزه نهضت جعفري به مجلس راه يافتند كه در ميان آن ها مي توان از امان الله سيال، مريد كاظم، سيد جواد هادي و سيد عابد حسن حسيني نام برد. گفتني است كه امان الله سيال در شهر جهنگ، مركز فعاليت سپاه صحابه توانست در يك مبارزه ي انتخاباتي نزديك با اعظم طارق، دبير كل سپاه صحابه، بيشترين راي را كسب كند.۱۱
● جنبش هاي اسلامي پاكستان
"تاثيرانقلاب بر كشورهاي اسلامي ديگر به همان اندازه كه به تلاش هاي خود ايران وابسته بوده، به وضعيت كشور و منطقه مورد نظر نيز بستگي داشته است."۱۲ سياست خارجي جمهوري اسلامي در دفاع از ارزش هاي ديني، نفي سلطه و سلطه پذيري، حفظ استقلال و تماميت ارضي جمهوري اسلامي ايران و اولويت رابطه با كشورهاي همسايه و جهان سوم خلاصه مي شود كه با توجه به اين موضوع كشور پاكستان جايگاه خاصي در روابط با ايران دارد.۱۳ پاكستان درمنطقه آسيا يكي از بارزترين كشورهايي است كه بستر خيزش نهضت هاي ديني بسياري بوده و از تنوع و تكثر كافي برخوردار مي باشند و در مواجهه با موج ايدئولوژيك انقلاب اسلامي ايران تاثيرات آن بخصوص در مورد گروههاي سني مذهب من جمله «جماعت اسلامي» حائز اهميت است.
الف) گروههاي اهل تسنن:
۱) جماعت اسلامي
جماعت اسلامي پاكستان در سال ۱۹۴۱م . توسط عّده اي از علماء اهل تسنن به رهبري سيد ابو الاعلي مودودي تاسيس شد.۱۴ اكثر حاميان جماعت اسلامي به فقه حنفي تعلق دارند و به ندرت از اهل تشيع يا كساني ديگر به اين جماعت مي پيوندند و اين خصيصه اي است كه هيچ حزب يا گروه مذهب پاكستان از آن مستثني نيست. در عين حال جماعت اسلامي داراي ويژگيهايي است كه آن را از ساير احزاب و گروههاي مذهبي ممتاز مي كند.
▪ بين ساير احزاب اسلامي پاكستان جماعت اسلامي شايد تنها حزبي است كه نظام كلي و جامع اسلامي ارائه مي دهد كه در آن اسلام در تمامي ابعاد زندگي نفوذ كرده است. شايد به همين علت نوشته هاي ابوالاعلي مودوي از عموميت خاص برخوردار است و او در نوشته هايش در اكثر مسائل جامعه راي خاصي ارائه داده است. ۱۵
▪ اين حزب از لحاظ تئوريك تنها حزب اسلامي است كه سيستم ترتيبي نيز ارائه داده است.
▪ جماعت اسلامي درتمامي مناطق پاكستان حامياني دارد و به منطقه خاصي محدود نيست. گرچه نتايج انتخاباتي حزب بسيار نااميد كننده است ليكن حاميان آن در تمام حضور دارند.
حمايت و موضع "جماعت اسلامي" پاكستان به عنوان جنبشي سني مذهب از انقلاب اسلامي ايران در فتواي ابوالا علي مودودي۱۶ تجّلي يافت ۱۷كه گفت:
« انقلاب امام خميني يك انقلاب اسلامي است . پيشگامان اين انقلاب جوانان مسلماني هستند كه در ديگر جنبش اسلامي آموزش ديده اند. بنابراين كليه مسلمانان بطور كلي و جنبش هاي آزاديبخش بطور اخص بايد از اين انقلاب كاملا حمايت كرده و در كليه زمينه ها با آن همكاري كنند.»۱۸
همچنين مودودي در پاسخ به سوالي پيرامون انقلاب اسلامي در ايران بيان مي كند كه :
«انقلاب خميني يك انقلاب اسلامي است. كليه ي مسلمانان به طور جنبش آزادي بخش به طور اخص بايد از اين انقلاب در همه ي زمينه ها حمايت كنند.»۱۹

۲) جمعيت علماي پاكستان
«حزب جمعيت علماي پاكستان» را علماي «بريلوي» تشكيل دادند كه مخالف وهابيگري هستند. بريلوي ها در عقايد به مذهب شيعه نزديك ترند و هم چنين«جمعيت علماي پاكستان » بزرگترين سازمان بريلوي ها به شمار مي رود، اما اخيرا به علت اختلافات سليقه اي به دو جناح «نوراني گروپ»و «نيازي گروپ» منشعب شده اند. جناح نوراني به رياست مولانا شاه احمد نوراني فعاليت مي كنند كه در جنگ تحميلي از عراق حمايت كرد؛ اما در مجموع نظر مساعدي نسبت به انقلاب اسلامي دارد. هم چنين اخيرا «سيد حامد سعيد كاظمي » از اعضاي مهم اين حزب و رئيس يكي از مسالك عرفان مولتان در ايالت پنجاب طي مصاحبه اي از امام پشتيباني كرد. ۲۰
۳) سپاه صحابه پاكستان
«سپاه صحابه در پاكستان و طالبان در افغانستان از مصاديق بارز مخالفين تشيع در جهان اسلامند»۲۱ «سپاه صحابه نمونه كامل يك حزب فرقه گرا در پاكستان مي باشد. اين حزب در سال ۱۹۸۵توسط حق نوار جهنگوي در شهر جهنگ از ايالت پنجاب تاسيس شد در سال ۱۹۸۷توسط افرادي ناشناس به قتل رسيد و دنبال آن ايثار الحق قاسمي رهبري حزب را عهده دار شد ليكن در سال۱۹۸۸او نيز كشته شد. به دنبال آن اعظم طارق به رهبري سپاه صحابه دست يافت و هنوز فعاليتهاي وسيعي عليه شيعيان رهبري مي كند . شهرهاي سيالكوت، گوجرانواله، سرگودها، فيصل آباد و جهنگ از مراكز عمده سپاه صحابه به شمار مي روند . قابل ذكر است كه اين مناطق و بخصوص شهر جهنگ از قديم تحت نفوذ شيعه بودند و فئودالهاي سني براي شكست رقبايي تشيع خوداين حزب فرقه گرا را تاسيس نمودند و بدين وسيله توانسته اند قدرت آنان رابشكنند»۲۲
در شعارشان هدف را دفاع از احترام صحابه رسول بيان مي كنند و در واقع محور تبليغات ضد تشيع مي باشد. اين گروه تروريستي در فاصله زماني چند سال بعد از پيروزي انقلاب اسلامي ايران و تاسيس نهضت فقه جعفريه كه خاستگاه هويت هاي متنوع قومي و نژادي بود، شكل گرفت. بنظر مي رسد اين احساس خطر از طرف كشورهاي همسايه از جمله عربستان و ديگر كشورهاي غربي كه نقشي در تاسيس وكمك هاي مالي به سپاه صحابه داشتند نبود و كم كم با گسترش و تاثير گذاري انقلاب اسلامي ايران وتاسيس نهضت جعفريه پاكستان بنظر مي رسد سپاه صحابه نوعي واكنش در برابر قدرت يابي شيعيان و مقابله با تاثيرات انقلاب اسلامي بوده است كه درادامه به آن مي پردازيم:
سپاه صحابه ، در واقع با تلاش عربستان سعودي بود كه منجر به شكل گيري اين گروه افراطي شد . اين تلاش عربستان بيشتر در جهت عقيم نمودن تاثيرات انقلاب اسلامي در سطح منطقه بود و با توجه ويژه به اين كه پاكستان داراي جمعيت شيعي قابل ملاحظه اي بود و همواره از آن جايي كه زمينه ي مساعد براي درگيري ها، شورش ها و كودتاهاي مختلف در طول دوران محدوداستقلال خويش داشته است ، در معرض بيشترين خطراز ناحيه ي صدور انقلاب اسلامي و ارزش هاي اسلامي ملهم از آن بوده است .حال از آن جايي كه افتادن كشور پرجمعيت و قدرتمندي چون پاكستان_ كه از حلقه هاي مهم زنجيره ي استراتژيك غرب است –به ورطه ي انقلاب ، منافع حياتي غرب را بشدت مورد تهديد قرار مي داد ؛ متحدين منطقه اي ايالات متحده نظير عربستان سعودي ، در عين بسط نگرش مذهبي خود و سلطه ي فرهنگي به پاكستان به واسطه ي ايجاد «سپاه صحابه» اقدام به تحديد حدود و نفوذ انقلاب اسلامي در پاكستان نمودند، ليكن از آن جايي كه موج انقلاب و تاثير آن به توده ها به آساني قابل مهار نبود آن ها دست به سياست هاي مقطعي و تكنيكي زدند و با چشم پوشي دولت پاكستان اقدام به فعاليت هاي تروريستي غليه گروه هاي شيعي و به طور اخص عليه كادر فرهنگي خانه ي فرهنگ ايران در پاكستان نمودند كه نمونه ي بارز آن را در ترور شهيد «صادق گنجي»مي توان جست و جو كرد.۲۳
« ترور صادق گنجي مسئول خانه فرهنگ جمهوري اسلامي ايران در لاهور از جمله فعاليتهايي بوده كه سپاه صحابه براي انجام آن از سوي سازمانهاي مخفي هند تشويق شده بود.»۲۴ « ليكن پس از فرو كش نمودن موج اوليه ي انقلاب اين گروه نيز بيشتر بر وهابيگري در پاكستان تاكيد نموده است، در حالي كه هنوز از شاخه ي نظامي توانمند خود در راستاي اهداف سياسي بهره برداري مي نمايد.»۲۵ «سپاه صحابه پاكستان، يكي از بزرگترين نيروهاي فرقه اي، كه پس از ۱۱سپتامبر بخاطر روابط آن با طالبان و القاعده تحريم شد ، به مجلس عمل ملحق نشد.»۲۶
ب)گروههاي شيعي
شيعيان از گروههايي بودند كه بيشترين تاثير را از انقلاب اسلامي ايران پذيرفتند . قابل ذكر است كه شيعيان تا اوائل دهه هشتاد ميلادي تشخص سياسي نداشتند و حزبي يا گروهي سياسي به نام شيعيان وجود نداشت. سعي ضياءالحق مبني بر اجراي فقه حنفي و حوادث فرقه گرايي متعاقب آن شيعيان را متوجه اين مشكل نمود و از آن به بعد شعيان نيز فعاليتهاي را براي بدست آوردن اين هدف آغاز نموده اند .تاثيري پذيري شيعيان از انقلاب شيعي ايران به مراتب بيشتراز گروههاي سني بوده است كه در اينجا به آن مي پردازيم.
۱) نهضت جعفريه پاكستان
انقلاب اسلامي ايران نوعي توجّه و خود باوري را در جهت انسجام دروني و سياسي - تشكيلاتي شدن شيعيان در پاكستان را در دهه اول انقلاب اسلامي بوجود آورد.
تاريخ ۵۰ ساله پاكستان نشان داده كه شيعيان پاكستان به طور كلي به جز در موارد دفاع گرايشي به تشخص سياسي خود به عنوان شيعيان ندارند. لذا علي رغم اينكه شيعيان در نهضت استقلال پاكستان و در ديگر نهضتهاي سياسي پاكستان فعاليت داشتد و به مناصب پر اهميت نيز دست يافتند ليكن اين افراد در اين فعاليتها بيشتر برلياقتها و گرايشهاي غير فرقه منكي بوده و هيچ گاه به عنوان فرقه تشيع شناخت سياسي نداشتند . نهضت جعفريه خود نتيجه يك روند بسيار تدريجي دهها سال است كه مختصري از آن را ذكر مي كنيم. ۲۷
بايد گفت كه يكي از اساسي ترين دستاوردهاي انقلاب در پاكستان تاسيس نهضت اجراي فقه جعفري در ۲۴فروردين ۱۳۵۸ بود اين سازمان مهم ترين تشكيلات شيعي در پاكستان محسوب مي شود كه هدف اوليه ي آن بازيابي حقوق شيعيان است.۲۸ درست ۷۰ روز بعد از استقرارجمهوري اسلامي در روز هاي ۱۲و۱۳آوريل ۱۹۷۹،جمعيتي حدود يكصد هزار نفر از شيعيان سراسر پاكستان در شهر بهگرا واقع در پنجاب كه اكثرا ساكنان آن ها را شيعيان تشكيل مي دهند،تجمع كردند ؛ علت اساسي اين تجمع آن بود كه از كودتاي نظامي ژنرال ضيالحق و شعار اسلام خواهي او تاكيد يراين نكته كه در كشور فقط فقه حنفي اعمال خواهد شد باعث تحريك و اعتراض شيعيان شد . در اين تجمع علاوه برانتخاب رهبري مفتي جعفر حسين ، اولين گام هاي تاسيس تشكيلات در تحريك نفاذ فقه جعفري برداشته شد . آنها در قطعنامه پاياني خود ضمن تبريك پيروزي انقلاب اسلامي ايران به مردم امام را به عنوان رهبر تمامي مسلمانان دانستند.۲۹ به دليل حمايت قاطعانه نهضت جعفريه از شيعيان پاكستان و انقلاب اسلامي ايران اين حزب و حاميان آن همواره هدف اصلي فرقه گرايان و عاملان آن بوده اند.۳۰
۲) سازمان دانشجوئي اماميه ( I.S.O )
در سال۱۳۵۳ "سازمان دانشجويي اماميه" (imam student organization) با راهنمايي علماي پيرو امام خميني تاسيس شد . نخستين رهبران اين سازمان ، محمد علي نقوي ، عليرضا نقوي و زيدي بودند . قبل از تاسيس اين نهاد، شيعيان پاكستان تشكيلات دانشجويي منظمي نداشتند و در عمل سازمان هاي مختلفي با آرمان هاي متعدد و اهداف جدا از هم فعاليت مي كردند واز نظر ايدئولوژي نيز التقاطي، كمونيستي يا سكولار بودند. با پيروزي انقلاب اسلامي ايران، شيعيان پاكستاني به رهبري مفتي جعفر حسين مبارزاتي را براي كسب حقوق خود آغاز كردند. به دنبال تحركات شيعيان، دولت پاكستان، درسال ۱۹۸۰م با رهبر شيعيان وارد مذاكره شد و بر اساس توافقي پذيرفتند كه شيعيان بر اساس فقه جعفري در مورد زكات عمل كنند، اما با وجود اين دولت ضياءالحق تلاش وسيعي براي مقابله با موج طرفداري از انقلاب اسلامي در پيش گرفت. اين بخصوص با تلاش شيعيان براي رسميت بخشيدن به فقه جعفري همراه شد . ساجد علي نقوي از علماي شيعه اظهار داشت كه مردم پاكستان از همان ابتداي استقلال اين كشور خواستار اجراي احكام اسلامي بودند وپس از انقلاب اسلامي ايران اين خواست مردمي به اوج رسيد ،ولي لايحه ي شزيعت جز خواست استعمار خارجي و آمريكا براي مقابله با اسلام نيست.
با وجود آنكه بيش از ۲۵درصد مردم اين كشور را شيعيان تشكيل مي دهند ، ولي در دولت ضياالحق نقش سياسي شيعيان كاهش يافت.۳۱
ج) ديگر گروهها و موسسات اسلامي
يكي از تحولات سياسي كه در عرصه سياسي پاكستان صورت گرفت تشكيل شوراي ايالتي از سوي دولت بي نظير بوتودر سال ۱۳۷۳بود . در مناطق شمالي پاكستان كه اكثرجمعيت آن را شيعيان تشكيل مي دهند ، تعداد اعضاي شوراي ايالتي در اين منطقه كه طرفدار انقلاب اسلامي هستند چشم گيرند . از جمله مي توان به افرادي چون پروفسور غلام حسين سليم، روحاني و استاد دانشگاه كه از مقلدان و مروجان امام و رهبر معظم انقلاب مي باشد و مدتي با مجله ي «شهيد» در ايران هم كاري نموده است، نام برد هم اكنون علماي شيعه ي پاكستان نقش بسيار مهمي در افزايش آگاهي فرهنگي و سياسي جامعه ايفا مي نمايند كه يكي از اين موارد همان گونه كه گفته شد، تاسيس حوزه هاي علميه ي فعال است.
«دار الثقافه الا سلاميه» به رياست «سيد علي شرف الدين موسوي » در كراچي، موسسه ي «صباح القران » در لاهور، موسسه اي انتشاراتي «اماميه كيشنز»، «جامعه ي تبليغاتي اسلامي» در كراچي به رياست «يوسف نفسي» و آكادمي اخوت در اسلام آباد ، از موسساتي هستند كه از انقلاب اسلامي الهام گرفته اند و هم چنين اهداف آنان مقابله با تهاجم فرهنگي غرب مي باشد و تاكنون صدها كتاب از شخصيت هاي انقلابي چون شهيد مطهري، علامه ي طباطبايي، امام خميني (ره)و برخي ديگر، چاپ كرده اند.
فعاليت علماي شيعه در راه تحقق وحدت و همبستگي مسلمانان از جمله تاثيرات مهّم انقلاب اسلامي ايران بر خط مشي و افكار آن هاست،به طوري كه در حال حاضر سازمان هايي مانند «نهضت اخوت اسلامي» به رياست مولانا عنايت علي شاكر ، «جبهه متحد اسلامي» به رياست «ميرزا يوسف حسين»در كراچي در اين زمينه فعاليت مي كنند.۳۲
● نتيجه گيري:
انقلاب اسلامي ايران به لحاظ ماهيّت اسلامي از همان اوايل پيروزي، يكي از شعارها و اهداف اصلي خود را، ياري رساندن به ملل اسلامي و نيز حركت در مسيري براي تحقق امّت واحّده قرارداد كه اين خود در كلام امام (ره)بارها تجّلي پيدا كرد. با در نظر گرفتن اين رسالت و با توجّه به ويژگي هاي خاّص پاكستان از جمله مسلمان بودن دو كشور، شرايط همسايگي، نظام اسلامي حاكم بر دولت پاكستان وضعيت كشور و منطقه مورد نظر، آشنايي تعدادي از علماء پاكستاني با شخّصيت و تفّكر حكومت اسلامي و انقلابي امام خميني (حتي قبل از وقوع انقلاب اسلامي ايران )و...زمينه هر چه بهتر را براي تاثير گذاري انقلاب اسلامي ايران بر پاكستان (بويژه جنبش هاي اسلامي آن) هموار كرد. يكي از گروه هاي شيعي كه كمتر ازدو ماه بعد از پيروزي انقلاب روي كار آمد نهضت جعفريه پاكستان است. انقلاب اسلامي ايران يك نوع انسجام دروني و خود باوري را در شيعيان بوجود آورد كه يكي از نتايج آن همين نهضت جعفريه بود و كم كم مي بينيم با گذر زمان و با نفوذ انديشه هاي انقلابي شيعي در پاكستان، كشورهايي مانند عربستان سعودي با كمك بعضي كشورها به فكر ايجاد گروه تروريستي بنام سپاه صحابه در جهت عدم گسترش و نفوذ هر چه بيشتر انقلاب اسلامي در پاكستان و واكنشي در برابر نهضت جعفريه مي افتند. يكي ديگراز تاثيراتي كه انقلاب اسلامي در پاكستان به عنوان كشوري با نظام شيعي گذاشت تا حدودي سياسي- تشكيلاتي شدن جنبش ها بويژه شيعيان پاكستان بود كه هم اكنون نيز شيعيان نقش عمده اي در سياست پاكستان ايفا مي كنند. بنظر مي رسد از ديگر عواملي كه نه تنها كشورهاي اسلامي بلكه جنبش هاي اسلامي را با توجه به مقوله جهاني سازي تهديد مي كند اختلافات بين گروهها و فرقه هاي اسلامي (فرقه گرايي) است. اختلافات قومي و مذهبي نوعي پراكندگي و گسست را به وجود مي آورد، پاكستان نيز از اين امر مصون نمانده است و فرقه گرايي به شكل كاملا جدي در آنجا مطرح است. حال گرچه اختلافات بين گروهها و فرقه ها (بويژه اختلاف بين شيعه و سني) اين راهكار را تا حدي آرماني منعكس مي كند؛ ولي بنظر مي رسد بالاجبار گروهها و جنبش هاي اسلامي دو راه رادر برابر پروژه جهاني سازي آمريكايي۳۳ در پيش دارند
۱) پراكندگي و حذف شدن
۲) رسيدن به يك نوع اجماع بر سر مشتركات ديني و ايدئولوژيكي و تا حد امكان پرهيز از مسائل و نكات اختلاف انگيز است كه مي طلبد جهان اسلام مسئله وحدت و همبستگي همراه با هوشياري را در برابر چالش هاي ناشي از دنياي غرب را در دستور كار خود قرار دهند و ايجاب مي كند ايران به عنوان كانون تعامل انديشه هاي ديني و طرح بازشناسي گروههاي اسلامي روابط خود را ميان جنبش هاي اسلامي و فكري دو كشور بيش از پيش گسترش دهد.

پژوهشگر: سيد علي فاطمي
پي نوشت ها:
۱-پژوهشگرمسائل جهان اسلام.
۲- -مصاديق روايي مبني بر موافقت اسلام با جنبش اسلامي آيات زيادي وارد شده كه از مهمترين آنها«إن الله لا يغير ما بقوم حتي يغير ما بانفسهم» " رعدآيه۱۱" مي باشد.
۳- sectarianis
۴- عارفي محمد اكرم ،۱۳۷۹،جنبش اسلامي پاكستان ،قابل دسترسي در سايت: www.irandoc.ac.ir
۵- اكبرپور، رضا علي، ۱۳۷۶،نقش فرقه گرائي مذهبي (وهابيت) در روابط جمهوري www.irandoc.ac.ir اسلامي ايران و پاكستان، قابل دسترسي در سايت:
۶- پيشين.
۷- فرزين نيا،زيبا،پاكستان ،( تهران : دفتر مطالعات سياسي و بين المللي وزارت امور خارجه، چاپ اول ۱۳۷۶ )،ص ۲۳۲.
۸-Shireent.Hunte
۹- روزنامه كيهان۲/۵/۶۷،به نقل از حمزه امرايي، انقلاب اسلامي ايران و جنبشهاي اسلامي معاصر،ص۲۵۲.
۱۰- امرايي حمزه،انقلاب اسلامي ايران و جنبشهاي اسلامي معاصر،(تهران :مركز اسناد انقلاب اسلامي،۱۳۸۳)،ص۲۴۹.
۱۱- تاثير انقلاب اسلامي برعلما و سازمان هاي سياسي و فرهنگي پاكستان،فصل نامه ي پژوهش نامه ي انقلاب اسلامي،به نقل از حمزه امرايي، انقلاب اسلامي ايران و جنبشهاي اسلامي معاصر،ص۱۷۷
۱۲- جان.ال.اسپوزيتو،انقلاب ايران و بازتاب جهاني آن،ترجمه محسن مدير شانه چي،(تهران:مركز بازشناسي اسلام و ايران(باز)،چاپ اول،۱۳۸۲)،ص ۳۳.
۱۳- آمري راد داود،۱۳۷۴، روابط ايران و پاكستان بعد از انقلاب اسلامي (۱۳۵۷- www.isu.ac.ir ۱۳۶۷) قابل دسترسي در سايت
۱۴-گيلاني، سيد اسعد، جماعت اسلامي۱۹۴۱تا۱۹۴۷،(لاهور:فيروز سنز،۱۹۹۲)ص۴۷-۲۲.
۱۵-عنايت حميد،انديشه سياسي اسلام در اسلام معاصر،ترجمه بهاءالدين خرمشاهي ،(تهران:انتشارات خوارزمي،۱۳۷۲)،۱۹۶-۱۸۳.
۱۶-مودودي دهها كتب و رساله تاليف كرده است .براي آگاهي رجوع كنيد به:
- Ahmad, Khurshid , Islamic perspectives , studies in honour of sayyid Abul Aala Mawdudi , (Jaddah ,۱۹۷۹
۱۷-امرايي حمزه، پيشين.
۱۸-روزنامه كيهان ،۲/۵/۱۳۶۷.
۱۹-روزنامه كيهان،۲/۵/۱۳۶۷،به نقل از حمزه امرايي.
۲۰-پيشين.
۲۱-فصلنامه حضور،شماره ۳۴،به نقل از :ماهنامه رواق انديشه.
۲۲-حافظ تقي الدين ،پاكستان كي سياسي جماعتين اور تحريكين (احزاب و نهضتهاي سياسي پاكستان)،لاهور،فكشن هاوس،۱۹۹۵،ص ۵۰۳.
۲۳-امرايي ،پيشين .
۲۴-فرزين نيا زيبا ،سياست خارجي پاكستان ،(تهران:دفتر مطالعات سياسي و بين المللي ،چاپ اول،۱۳۸۳)،صفحه ۹۶-۹۷
۲۵-امرايي،پيشين.
۲۶-فرزين نيا زيبا ،سياست خارجي پاكستان،همان.
۲۷-حافظ تقي الدين ، پيشين ،ص ۱۹۷.
۲۸-امرايي حمزه، پيشين.
۲۹-موسسه شهيد الحسين،يادواره ي عارف حسين حسيني ،به نقل از حمزه امرايي، انقلاب اسلامي ايران و جنبشهاي اسلامي معاصر،ص۲۵۱.
۳۰-روزنامه ابرار ،۱۱/۷/۱۳۷۱.
۳۱-امرايي،پيشين.
۳۲-همان.
۳۳- .Globolization
مركز اسناد انقلاب اسلامي