زیارت بقیع یا تماشای بهشت روی زمین
پشت دیوارهای بقیع، نگاه حسرتبار بسیاری تو را بدرقه میكنند. پلهها را دو تا یكی بالا میروی و میرسی به جایی كه «جنتالبقیع» خوانده شده است.
به بهشت وارد شدهای و قرار است در محضر قدسی بهشتیان، هرچه ارادت میورزی در اندیشه و زبانت جاری كنی و با آنها سخن بگویی. اینجا همان خاكی است كه برایش هقهق كردی و ناله سر دادی؛ همان است كه كبوتر دلت را سالها اسیر و سرگشته خود كرده بود و از زبان شاعر خوانده بودی:
چه میشود دل من هم كبوتری باشد
برای من دل پیغامآوری باشد
به بال شوق بگردد در این چمن شاید
نشان مانده قبر صنوبری باشد
چه بوستان غریبی! بعید میدانم
بهشت روی زمین جای دیگری باشد
مدینه كوفهتر از شام بیوفایان است
خدا كند به بیابان به غم دری باشـد
حالا تو هستی و قبر چهار امام معصوم؛ تو هستی و مزار بینشان دختر برترین آفریده خداوند؛ تو هستی و مدفن امالعباس، حضرت امالبنین؛ تو هستی و قبر حمزه، قبر فاطمه بنت اسد، مادر علی بن ابیطالب (ع) و قبور شهدای مسلمین؛ تو هستی و مزار پاك و بیشمع و چراغ كریم اهل بیت (ع) امام حسن مجتبی (ع).
آنچه در سرزمین خود فریاد میزدی، حالا زیرلب آهسته بگو و چشم خود را به باران اشك مهمان كن. اینجا بقیع است. پس یاد آر نگاه حسرتبار كسانی را كه یا در بدرقهات و یا پشت دیوارهای بقیع به تو التماس دعا گفتند.
بقیع درگذر تاریخ
پیشینه تاریخی بقیع، بقیعالغرقد یا جنتالبقیع به دوران قبل از اسلام میرسد، ولی در كتب تاریخی به روشنی قدمت تاریخی آن مشخص نشده است. بعد از هجرت مسلمانان به مدینه، باغ بقیع تنها قبرستان مسلمانان شد و مردم ساكن مدینه، قبل از آمدن مسلمانان به آنجا، اجساد مردگان خود را در دو گورستان «بنیحرام» و «بنیسالم» و گاهی نیز در منازل و خانههایشان دفن میكردند. در واقع، بقیع اولین مدفن و مزاری است كه به دستور پیامبر اسلام توسط مسلمین صدر اسلام به وجود آمده است.
قبرستان بقیع به مرور زمان، مدفن تعداد فراوانی از صحابه و تابعین و نیز همسران و دختران و فرزندان و اهل بیت رسول الله (ص) شد. بقیع را بقیعالغرقد هم نامیدهاند، چون غرقد، نام نوعی درخت است كه خار فراوانی نیز دارد و از آنجا كه در كنار بقیع یا داخل قبرستان چنین درختی میروییده، بقیعالغرقد نیز نام گرفته است.
البته برخی گفتهاند: بقیع، غرقد، نام زمینی است كه نوعی درخت بلند توت آن را پوشانده باشد.
اهتمام پیامبر به حضور در قبرستان بقیع
درباره حضور رسول خدا (ص) در بقیع و دعا و طلب مغفرت آن حضرت نسبت به اهل بقیع كه گاهی روز و گاهی نیز شب هنگام صورت میپذیرفت، در كتب حدیثی و تاریخی مطالب فراوانی نقل شده است. در حدیثی چنین آمده است كه پیامبر گرامی اسلام (ص) در بقیع حضور مییافت و اهل قبور را بدین گونه خطاب میكرد: «السلام علیكم قومٌ مؤَجَّلوُنَ اَتانا و اَتاكم ماتوُعَدوُنَ. الّلهُمَّ اغفِر ِلأهلِ البقیع الغرقد» یعنی «درود بر شما ای كسانی كه اجل شما و آنچه به ما و شما وعده دادهاند، فرا رسید. خدایا اهل بقیع غرقد را بیامرز.»
سپس میفرمود: «إِنّی أُمِرتُ أَن أَدعُو لَهُم» یعنی «همانا به من دستور داده شده كه برایشان دعا كنم»
مدفون شدگان بقیع
الف) قبور ائمه طاهرین: مهمترین دفن شدگان بقیع از دیدگاه شیعیان چهار تن از امامان معصوم (ع) هستند كه در كنار یكدیگر دفن شدهاند؛ امام حسن مجتبی (ع)، امام سجاد (ع)، امام محمد باقر (ع) و امام جعفر صادق (ع) كه در گذشته بر بالای این چهار قبر، قُبِهای ساخته شده بود.
ب) قبر منسوب به حضرت زهرا (س): از محل دقیق قبر آن حضرت فقط وجود مقدس امام زمان (عج) آگاهی دارند و این كه قبرستان بقیع محل دفن حضرت باشد، یكی از چند احتمال است. در احادیث شیعه، محل دفن حضرت را خانه خود حضرت معرفی كردهاند و به خاطر وجود همین روایات، علمای برجسته شیعه مثل شیخ صدوق، شیخ مفید، شیخ طوسی، ابن طاووس و علامه مجلسی محل دفن حضرت را خانه ایشان كه بعداً در مسجد قرار گرفت، میدانند.
ج) دختران رسول خدا: حضرت رقیه، همسر عثمان بن عفان، ام كلثوم كه بعد از درگذشت خواهرش رقیه به همسری عثمان درآمد و زینب كه همسر ابوالعاص بن ربیع بود، همگی در بقیع مدفون شدهاند.
د) همسران رسول خدا: بیشتر همسران آن حضرت در بقیع مدفونند؛ از جمله زینب دختر خزیمه، ریحانه فرزند زبیر، ماریه قبطیه، زینب بنت جحش، ام حبیبه دختر ابوسفیان، سوده، عایشه دختر ابوبكر و تعدادی دیگر.
هـ) ابراهیم، فرزند خردسال رسول خدا (ص): ابراهیم كه از ماریه قبطیه به دنیا آمد، مورد علاقه فراوان پیامبر مكرم اسلام بود و هنوز یك سال از حیات او نگذشته بود كه از دنیا رفت و حضرت رسول را در غم فقدانش به شدت غمگین ساخت.
و) فاطمه بنت اسد، مادر حضرت علی (ع) و عباس بن عبدالمطلب عموی پیامبر نیز در بقیع دفن شدهاند.
