احکام و مسائل وقف

به مناسبت هفته وقف، در یادداشت فقهی این هفته، احکام وقف بیان می‌شود.

شریعت مبین اسلام، ساز و کارهای مختلفی برای کمک‌رسانی به دیگران به خصوص نیازمندان قرار داده است. یکی از این روش‌ها سنت حسنه «وقف» است. در نوشتار این هفته و به مناسبت هفته «وقف» برخی از مسائل این سنّت نیکو بیان می‌شود‌.

*تعریف وقف
وقف آن است که انسان مالى را به صورت مخصوص به موارد و مصارف معیّنى، اختصاص دهد.
مثلاً زمینی را برای ساختن مسجد، بیمارستان، مدرسه و یا محل فرهنگی اختصاص می‌دهند.

*انواع وقف
وقف به دو نوع کلی تقسیم می‌شود.
1.وقف خاص: بدین معنی که واقف (کسی که وقف می‌کند) موقوفه را برای اشخاص خاصی مثلاً برای اولاد خود یا برای خاندان خاصی وقف می‌کند. (البته وقف برای خاندان پیامبر یا سادات از این دسته نیست)
2.وقف عام: در این مورد واقف چیزی را برای مؤمنین یا مسلمانان، اهل شهر یا روستایی خاص، سادات، علما یا طلاب وقف می‌کند.

*آثار وقف
وقتی کسی چیزی را برای افرادی وقف کرد (چه وقف عام و چه وقف خاص) ملکیت آن از دست خودش خارج می‌شود. حتی اگر بر اولاد خود وقف کند، اولادش هم مالک آن نمی‌شوند، بلکه فقط حق استفاده از آن را دارند.
بنابراین اموال و املاک موقوفه ای قابل بخشش یا فروش نیستند و به ارث هم نمی‌رسند.
همچنین اموال وقف شده باید به صورتی مصرف شود که واقف معین نموده است و تغییر و مصرف آن به گونه دیگر جایز نیست.
بر خلاف تصور عمومی، لازم نیست موقوفه فقط زمین یا مسجد یا بیمارستان باشد. بلکه وقف هر چیزی که عین آن با استفاده از بین نمی‌رود صحیح است. برای مثال وقف کردن چند کیلو میوه صحیح نیست چون با خورده شدن از بین می‌رود، اما وقف زمین و باغ برای استفاده از میوه و محصول آن اشکال ندارد.
همچنین وقف خودرو برای استفاده ای خاص بی اشکال است. مثلاً می‌توان اتومبیل را برای کارهای مسجد یا حسینیه یا برای حمل و نقل فقرا یا عموم مسلمانان وقف کرد.
وقف فرش، لامپ، مهر نماز و مانند آن‌ها نیز صحیح است.

*شرایط وقف کردن
علاوه از آنکه شخص وقف کننده باید بالغ و مکلف باشد و بتواند در اموال خود تصرف کند، باید با اختیار خود وقف کند. علاوه از این باید قصد قربت هم داشته باشد.
وقف باید همیشگی باشد، به این معنی که نمی‌توان چیزی را مثلاً برای پنج سال وقف کرد بلکه وقف از هنگام اجرای صیغه وقف یا تحویل آن مال به صاحبان وقف، برای همیشه واقع می‌شود. حتی نمی‌توان ابتدای آن را هم از زمان اجرای صیغه دورتر قرار داد. مثلاً نمی‌تواند بگوید که این مال را وقف کردم که از جمعه آینده وقف باشد بلکه از هنگام اجرای صیغه وقف، آثار وقف بودن بار می‌شود.
مورد استفاده وقف باید از امور مشروع باشد؛ بنابراین نمی‌توان چیزی را برای کار حرام وقف کرد.
وقف بدون ذکر نوع استفاده باطل است. مثلاً نمی‌تواند بگوید زمین خود را وقف کردم و هیچ کاربردی برای آن معین نکند. البته اگر بگوید در راه خدا و برای فقرا یا سادات وقف کردم، می‌توان هر استفاده ای از آن زمین برد و منفعت آن را برای فقرا یا سادات قرار داد. مثلاً امکان دارد آن زمین را اجاره دهند و پول اجاره را به آنان بدهند، یا خانه‌هایی در آن زمین برای فقرا یا سادات احداث کنند.
اگر زمین یا مالی را فی سبیل الله وقف کند، می‌توان هر کاری را که مورد نیاز مسلمانان باشد در مورد آن موقوفه انجام داد.
اگر غیر مسلمانانی که در کشور اسلامی زندگی می‌کنند، چیزی را وقف کنند باید طبق نظر واقف در باره آن عمل شود مگر اینکه برای کار حرامی وقف کرده باشند.

*نکته:
اگر کسی بخواهد مال خود را برای مدتی خاص وقف کند می‌تواند این کار را در ضمن یک عمل دیگر به نام «حَبس» انجام دهد که آثار وقف را ندارد. مثلاً استفاده از فلان زمین یا مال را برای مدت ده سال منحصر در مسجد بودن قرار می‌دهد. در این صورت از این مکان برای مدت ده سال به عنوان مسجد بودن استفاده می‌شود و بعد از ده سال دوباره به ملکیّت شخص حبس کننده برمی گردد. در واقع اصلاً آن زمین مسجد نبوده بلکه استفاده ای مانند مسجد از آن می‌شده است.
زمین یا اموال وقف شده حتماً باید به کسانی که برای آن‌ها وقف شده (موقوف علیهم) تحویل شود تا وقف صحیح باشد.

*صیغه وقف
در وقف حتماً لازم نیست صیغه بخوانند بلکه اگر اموال یا زمین را به قصد وقف بودن به تحویل درآورد کافی است. مثلاً اگر بعد از تحویل زمین به مؤمنین، کسی در آن دو رکعت نماز بخواند، وقف حاصل شده است.
البته اگر بخواهند صیغه هم بخوانند باید به هر زبانی که می‌تواند بگوید که فلان زمین یا مال را برای کار مخصوصی وقف نمودم؛ سپس باید آن را تحویل موقوف علیهم بدهد.

*احکام کسانی که چیزی برای آن‌ها وقف می‌شود
هیچ کس نمی‌تواند چیزی را برای خودش وقف کند. البته اگر چیزی را برای فقرا وقف کند و بعد از مدتی خودش هم فقیر شود، می‌تواند مانند دیگر فقرا از آن مال استفاده کند.
تمام یا بعضی از کسانی که اموال برای آن‌ها وقف می‌شود باید در قید حیات باشند؛ بنابراین نمی‌توان برای کسانی وقف کرد که هیچ کدام از آنان هنوز به دنیا نیامده‌اند. ولی اگر مثلاً برای اولاد خود وقف کند و در حال حاضر هم اولادی داشته باشد، و بعداً هم فرزندان دیگری برای او متولد شود اشکال ندارد و وقف مال همه فرزندان است.

*متولی وقف
کسی اموال یا زمین‌هایی را وقف می‌کند، می‌تواند شخص یا اشخاصی را برای اداره آن موقوفات تعیین کند. مثلاً بگوید که امور این مسجد را فلان شخص بر عهده داشته باشد. چنانچه می‌تواند خودش را به عنوان متولی تعیین کند.
واقف می‌تواند برای بعد از مرگ متولی اول هم متولیان دیگری تعیین کند مثلاً بگوید متولی اول وقف فلان آقا و بعد از مرگ او شخص دیگری باشد. حتی می‌تواند یک نسل از افراد را مثلاً اولاد و نوه و نتیجه های خود را تا ابد متولی قرار دهد.
اگر برای وقف متولی تعیین نکند، حاکم شرع (حکومت اسلامی) برای آن موقوفه متولی تعیین می‌کند.
حدود اختیارات متولی دقیقاً مطابق آن است که واقف اشاره کرده یا منظور نظر او بوده است. متولی همواره باید بر طبق مصلحت موقوفه و صاحبان حق آن، رفتار کند.
اگر متولی خیانت کند، ضامن است و در این صورت حاکم شرع (حکومت اسلامی) شخص امین دیگری را همراه او قرار می‌دهد تا مراقب او باشد و اگر این کار امکان نداشت شخص دیگری را به جای او معین می‌کند.
البته اگر در وقف خاص متولی تعیین نشود، امور آن را همان افرادی بر عهده می‌گیرند که مال برای آن‌ها وقف شده است.
واقف (وقف کننده) می‌تواند مبلغی از عواید موقوفه را به عنوان اجرت برای متولی تعیین کند؛ البته اگر هم اجرتی تعیین نکند متولی می‌تواند به اندازه زحمتی که در آن موقوفه متحمل می‌شود، برای خود اجرت بردارد.
تغییر متولی بدون اینکه خیانت بکند، جایز نیست.
متولی می‌تواند برای اداره امور وقف کسی را وکیل کند یا از دیگران کمک بگیرد.
اگر واقف کسی را برای متولی شدن تعیین کند، آن شخص می‌تواند آن مسئولیت را قبول نکند؛ اما اگر قبول کرد دیگر نمی‌تواند آن را به شخص دیگری واگذار کند یا از مسئولیت وقف کناره گیری کند.

*وظیفه متولی
متولی وظیفه دارد امور موقوفه را طبق نظر واقف انجام دهد و نمی‌تواند کاری انجام دهد که مدّ نظر واقف نبوده است.
تمام کارهای او باید به مصلحت موقوفه و اشخاص صاحب حق باشد.
وظیفه نگهداری و تعمیر اموال وقف شده بر عهده متولی است.
اگر موقوفه خراب شود از وقف بودن خارج نمی‌شود بلکه بعد از تعمیر آن دوباره از آن استفاده می‌شود.
اگر موقوفه ای توسط دولت تملّک شود و برای احداث خیابان و مانند آن استفاده شود، باید پول آن در محل دیگری به همان مصرفی برسد که مورد نظر واقف بوده است. مثلاً اگر مسجد بوده باید با پول آن در محل دیگری مسجد بنا کنند.
اگر اموال وقف شده مثل فرش مسجد به قدری کهنه شود که استفاده از آن ممکن نباشد یا استفاده بیشتر به ضرر آن مال باشد، می‌توان با اجازه متولی آن را فروخت و مبلغ آن را برای فرش مسجد استفاده کرد.
اگر متولی بدون رعایت مصلحت یا در خلاف نظر واقف، کاری و عقدی در مورد موقوفه انجام دهد، آن عقد باطل است. مثلاً اگر موقوفه را به مبلغ ناچیزی اجاره دهد، عقد اجاره باطل است.

*توصیه‌هایی به واقفین عزیز
وقف کردن از جمله کارهای مستحبی و صدقات جاریه است که ثواب آن حتی بعد از مرگ واقف هم به او خواهد رسید. برای آنکه این سنّت حسنه اثرات و فایده های بیشتری داشته باشد، توصیه‌هایی برای واقفین عزیز ذکر می‌شود.
- وقف خود را کاملاً قانونی و تحت نظارت اداره اوقاف انجام دهند.
- قبل از وقف کردن اموال با یک روحانی، درباره احکام و شرایط آن مشورت کنند.
- حتی‌الامکان شرایط وقف را به حدی سخت و پیچیده قرار ندهند که اداره آن با مشکل مواجه شود.
- متولی و حدود اختیار او را کاملاً مشخص کنند تا از اختلافات بعدی پیشگیری شود.
- هر چند وقف کردن قسمت زیادی از اموال و دارایی‌ها صحیح است، اما خوب است که حقوق و مصلحت ورثه هم رعایت شود؛ به این معنی که مقدار وقف به حدی زیاد نباشد که باعث دل آزاری ورثه شود.

نویسنده: حجت‌الاسلام مرتضی کیوانی