جمعيت و بوم شناسي
شنبه 16 مرداد 1389 10:45 AM
جمعيت شناسي
جمعيت شناسي به مطالعه علمي جمعيتها اطلاق مي شود.جمعيت شناس،عمدتاً به مطالعه حجم،تركيب و توزيع جمعيت يك جامعه مي پردازد.وي،همچنين عوامل اجتماعي گوناگوني را كه با تغييرهاي ياد شده ارتباط مي يابند در نظر مي گيرد.جامعه شناساني كه در اين رشته مهم تخصص دارند،تأثير تغييرات جمعيتي را بر جامعه و تأثير جامعه را بر جمعيت بررسي مي كنند
.
مثال 1
اگر قرار باشد كه براي آينده جامعه،به طور مؤثر و جدي برنامه ريزي كنيم،بايد بتوانيم دربارة حجم،توزيع و تركيب جمعيت،پيش بيني هاي دقيقي انجام دهيم،براي ارائه خدمات اساسي،از قبيل خدمات آموزشي و پزشكي،بايد بر طبق تقاضاي جمعيتي بر نامه ريزي كرد.جمعيت شناس،با جمع آوري و مطالعه آمار و روند جمعيتي مي تواند براي آينده پيش بيني هاي نسبتاً دقيقي به عمل آورد
.
خصوصيات اجتماعي و زيستي جمعيت
چندين پديدة زيستي و اجتماعي وجود دارد كه اغلب مطالعات جمعيتي روي آنها متمركز مي شود.توزيع بر حسب جنس،توزيع بر حسب سن و وضع تأهل،نوزيع نژادي،گروهبندي بر حسب درآمد،شغل،حجم خانواده و محل سكونت،جزو متغيرهاي مهمي است كه جمعيت شناس دربارة آنها داده هايي را جمع آوري مي كند.آزمون اين داده ها تصوير كمي دقيقي در مورد جمعيت مورد مطالعه،به جمعيت شناس ارائه خواهد داد
.
مثال 2
بهترين مثال براي مطالعه جمعيت،سرشماري در يك كشور است.معمولاً در هر ده سال يك بار،در كشور سرشماري صورت مي گيرد و علاوه بر اينكه جمعيت شمارش مي شود،به صور مختلفي طبقه بندي نيز مي شود.در سرشماريها خصوصيات مختلف جمعيت،از جمله حجم،تركيب و توزيع جمعيت مشخص مي شود
.
منابع داده هاي جمعيتي
دولتها،در سطوح گوناگون،گردآورندة داده هاي جمعيتي است.سرشماري سراسري و گردآوري آمارهاي حياتي از قبيل شمار مواليد و مرگ ومير،همگي بر ذخيره داده هاي جمعيتي مي افزايند.چنين داده هايي،هنگام برنامه ريزي براي تأمين كالاها و ارائه خدمات لازم به يك جمعيت معين در آينده،به كار مي آيند.هم دولت و هم صنايع خصوصي،هنگام برنامه ريزي از چنين اطلاعاتي بهره مي گيرند
.
مفاهيم اساسي جمعيتي
ميزان ناخالص مواليد:شمار متولدين بر مبناي هر 1000 نفر در سال
.
ميزان ناخالص مرگ و مير:شمار مرگ و مير بر مبناي هر 1000 نفر در سال
.
ميزان هاي سن خاص:به ميزان مواليد يا مرگ و مير افراد،در سطوح خاص سني اطلاق مي شود؛براي مثال،با در نظر گرفتن زناني كه در سن باروري اند،مي توان با شمارش ميزان ناخالص مواليد،جمعيت را بر حسب سن و جنس توزيع كرد
.
ميزان مواليد و مرگ و مير استاندارد شده:ميزانهاي تنظيم شده اي است كه تفاوتهاي اساسي ميان جمعيتهايي را كه ممكن است بر ميزان مواليد و مرگ و مير آنها تأثير بگذارند،در نظر مي گيرند؛براي مثال،در اجتماعي كه عمدتاً از زوجهاي جوان تشكيل شده است،ممكن است ميزان زاد و ولد در مقايسه با ديگر جمعيتها بالا باشد،اما با محاسبةميزان مرگ و مير استاندارد شده-در مقايسه با همان گروه سني جوان در جمعيتهاي ديگر-تصوير واقع گرايانه تري از ظرفيت باروري ارائه خواهد شد
.
اميد زندگي:عبارت است از مدت عمر مورد انتظار يك نوزاد در جامعه
.
پهنه عمر:عبارت است از حداكثر مدت حياط يك انسان
.
نسبت جنسي:عبارت است از نسبت ذكور به اناث،در هنگام تولد يا در هر مقطع سني ديگر،به عبارت ديگر،غالباً به نسبت مردان به زنان،در برابر هر 100 زن در جامعه اطلاق مي شود.معمولاً در هنگام تولد،نسبت مواليد پسر به دختر مساوي
105
است،يعني با تولد 100 دختر،105 پسر متولد مي شود
.
باروري:به ميزان زاد و ولد جامعه اطلاق مي شود و حاكي از تعداد فرزنداني است كه هر زني به طور متوسط به دنيا مي آورد
.
باروري طبيعي(بالقوه):به توانايي بيولوژيكي زنان جامعه براي توليد مثل اطلاق مي شود.هر چند زنان در دوران بيست سالة باروري طبيعي،مي توانند بيش از بيست فرزند به دنيا آورند،اما در عمل،تعداد بچه هايي كه در بيشتر جوامع به دنيا مي آيند،بمراتب كمتر از اين تعداد است
.
تركيب سني جمعيت
تركيب جمعيت جهان،در وضع حاضر،در حال تغيير است.در بخش اعظم جهان،نسبت جمعيت جوان به كل جمعيت بسيار بالاست و تعداد سالخوردگان نيز رو به افزايش است،از اين رو در بيشتر جوامع،شمار نسبي افراد ميانسال پايين است.اگر ميزان مواليد ثابت بماند،تركيب سني جمعيت در چند گروه سني متعادل مي شود
.
تركيب سني جمعيت بر كاركرد جامعه تأثير مي گذارد.براي ايجاد تناسب ميان گروههاي سني جامعه،بايد ميزان مواليد را تحت كنترل قرار داد و محدوديتهايي براي آن قايل شد
.
مثال 3
دولت و بخش خصوصي بايد براي ايجاد و تغييرات مناسب در توزيع سني جمعيت كشور،برنامه هاي لازم را به اجرا درآورند؛براي مثال،هنگامي كه درصد سالخوردگان جمعيت افزايش مي يابد،بر نظام تأمين اجتماعي و صندوقهاي بازنشستگي فشار وارد مي شود.از طرف ديگر،هنگامي كه نسبت جوانان به كل جمعيت افزايش يابد،نظام آموزشي كشور تحت فشار قرار مي گيرد
.
سنجش رشد جمعيت
ميزان رشد سالانه جمعيت يك كشور با فرمول زير تعيين مي شود
:
(
ميزان برونكوچي+ميزان ناخالص مرگ و مير)-(ميزان درونكوچي+ميزان ناخالص مواليد).اگر بخواهيم درصد رشد سالانه جمعيت را به دست آوريم،حاصل اين فرمول را بر كل جمعيت همان جامعه تقسيم مي كنيم.در صورتي كه ميزان ناخالص مواليد به علاوه مهاجران درونكوچي،بيش از ميزان مرگ و مير بعلاوه ميزان برونكوچي باشد،بدون شك شمار جمعيت افزايش مي يابد
.
مثال 4
در دوره اي كه مهاجران اروپايي به ايالتهاي غربي آمريكا هجوم مي بردند و در آنجا ساكن مي شدند،جمعيت اين ايالتها به سرعت افزايش مي يافت.در اين دوره،تعداد بيشماري از خانواده هاي مهاجر به غرب آمريكا كوچ كردند.براي اين افراد،از لحاظ اقتصادي و نيروي كار،داشتن فرزندان بيشتر يك سرمايه به حساب مي آمد.هر چند در اين زمان ميزان مرگ و مير در اين مناطق بالا بود،حجم بيش از حد درونكوچي و رشد خانواده هاي گسترده در اين سرزمينهاي تازه آباد شده،موجب شد كه جمعيت همچنان افزايش يابد
.
مهاجرت
مهاجرت به تحرك جمعيت از يك محل جغرافيايي به محل ديگر اطلاق مي شود.مهاجرت،به دلايل گوناگون،از جمله ناكافي بودن عرضه مواد غذايي در يك منطقه خاص،تعقيب و آزار عقيدتي يا سياسي،جنگ،نفرتها و خصومتهاي قومي و ملي،صورت مي گيرد
.
مثال 5
در دهه هاي اخير،تفاوت سطح زندگي در شهر و روستا از يك سو،و در پايتخت و نقاط ديگر از سوي ديگر،موجب مهاجرت گسترده از مناطق روستايي به مراكز شهري بزرگ،و از استانهاي مختلف به پايتخت شده و در نتيجه باعث رشد بيش از حد جمعيت در شهرهاي بزرگ شده است.يافتن شغل و درآمد بيشتر و استفاده از امكانات آموزشي،بهداشتي و تفريحي بيشتر،جزو انگيزه هاي عمده مهاجرت از روستاها و شهرهاي كوچك به پايتخت و شهرهاي بزرگ است
.
مهاجرت داخلي عبارت است از جابه جايي از يك منطقه در يك كشور به منطقة ديگر در همان كشور؛مهاجرت از روستا به شهر يا مهاجرت از يك استان به استان ديگر
.
مثال 6
ميزان مهاجرت را مي توان از داده هاي سرشماري به دست آورد؛بدين ترتيب كه هر منطقه،در طول يك مدت معين،عده اي مهاجر را از نقاط ديگر پذيرفته است و عده اي مهاجر از آن منطقه به نقاط ديگر كوچ كرده اند.اگر در اين منطقه،تا زمان سرشماري،ميزان درونكوچي بيش از ميزان برونكوچي باشد،ترازنامه اين منطقه از لحاظ مهاجرت مثبت است،و در صورتيكه ميزان برونكوچي بيش از ميزان درونكوچي باشد،داراي ترازنامه مهاجرتي منفي خواهد بود.تعيين ميزان مهاجرت در يك منطقه تا زمان سرشماري،طبق فرمول زير صورت مي گيرد
:
ميزان مهاجرت= ميزان برونكوچي- ميزان درونكوچي
كل جمعيت منطقه
مهاجرت بين المللي يا برونكوچي،به نقل مكان از يك كشور به كشور ديگر اطلاق مي شود.مهاجرت گسترده داخلي و مهاجرت بين المللي،در تركيب جمعيت مهاجر پذير تغييراتي ايجاد مي كند و ممكن است به بروز مشكلات اجتماعي و اقتصادي منجر گردد؛براي مثال،افزايش مهاجرت كارگران به يك كشور ممكن است موجب تورم كارگر در بازار كار آن كشور شود.از طرف ديگر،معمولاً مهاجران براي انطباق خود با آداب نامأنوس محلي و با شيوة مختلف زندگي در آن محل،با مشكلات فراواني روبرو مي گردند
.
مثال 7
مهاجرت بين المللي پديده اي است كه همواره در تاريخ بشر به وقوع مي پيوسته است.انسانها به دلايل طبيعي،اقتصادي و اجتماعي،از نقطه اي به نقطة ديگر كوچ مي كرده اند.مهاجرت سرخپوستان از قاره آسيا به قاره آمريكا،مهاجرت اروپاييان به قاره آمريكا،آفريقا و شرق دور،مهاجرت تاميليها از هند به سريلانكا در اعصار گذشته،مهاجرت آسياييها و آفريقاييها به اروپا در قرن بيستم و مهاجرت ويتناميها به نقاط مختلف جهان،مهاجرت اتباع بنگلادش به هند و سرانجام،مهاجرت افغانيها به ايران و پاكستان در دهه هاي اخير،نمونه هايي از مهاجرت بين المللي به شمار مي روند.مهاجران پيوسته ناگزير بوده اند كه خود را با محيط فرهنگي و شيوة زندگي و آداب جديد منطبق كنند.از طرف ديگر،جوامع مهاجر پذير،ناگزير بوده اند امكانات و خدمات جديدي براي مهاجران فراهم كنند
.
عوامل مؤثر بر افزايش رشد جمعيت
پيشرفتهاي مختلف در حوزه علوم و فنون پزشكي،به طور بي سابقه اي موجب رشد جمعيت در جهان شده است.اين پيشرفتها همچنين به افزايش اميد به زندگي كمك كرده است.پيشرفت فنون پزشكي،به خصوص بر كاهش مرگ و مير در هنگام تولد يا در دوران طفوليت-كه در گذشته بسيار شايع بود-تأثير بسزائي گذاشته است.بعلاوه،اكنون درمان بسياري از امراض كه در گذشته علاج ناپذير بود،كشف شده است.در حاليكه تا زماني نه چندان دور،مبتلايان به اين امراض محكوم به مرگ حتمي بودند
.
مثال 8
تا همين چند دهة اخير،بيماريهايي از قبيل فلج اطفال،مرض قند،سل و بيماريهاي قلبي،تقريباً معناي مرگ حتمي را داشت.اكنون بسياري از اين بيماريها از راه پژوهش و با پيشرفت علوم و فنون پزشكي درمان شود.بعلاوه در گذشته خطر وضع حمل براي مادر وطفل،بسيار بيشتر از وضع كنوني بوده است
.
پايگاه اجتماعي و ميزان باروري
يافته هاي پژوهشي نشان داده اند كه ميان پايگاه اجتماعي فرد و ميزان باروري ارتباط وجود دارد.افراد طبقات پايين بيش از افراد طبقات متوسط و طبقه بالا،به داشتن فرزندان متعدد گرايش دارند.ميزان زاد و ولد بالا،عمدتاً در ميان روستاييان و افرادي كه سطح تحصيلات بالايي ندارند بيشتر است.ميزان زاد و ولد در ميان خانواده هاي شهري تحصيلكرده پايينتر است
.
تكنولوژي،اقتصاد و وجهه نظرها
يكي از عمده ترين عوامل افزايش جمعيت در جهان،پيشرفت تكنولوژي است.پيشرفتهاي فني در كشورهاي صنعتي موجب فراواني مواد غذايي،بهبود سطح مراقبتهاي پزشكي و كلاً،بالا رفتن سطح زندگي كاهش مرگ و مير در اين كشورها شده است.از طرف ديگر،مهاجرت گسترده روستاييان به شهرها نيز باعث كاهش رشد جمعيت شده است.در اقتصاد شهري،بر عكس اقتصاد روستايي،فرزند متعدد در خانواده يك سرمايه محسوب نمي شود،بلكه باعث مشكلات و ضعف اقتصادي براي خانواده مي گردد.همچنين،گرايش روز افزون بسياري از مردم به كنترل مواليد و علاقه فزاينده زنان به اشتغال به كار نيز باعث كاهش رشد جمعيت شده است
.
مشخصات جمعيتي ايالات متحده
برخي اطلاعات جمعيتي كه در زير آمده،ويژگيهاي موجود در جمعيت ايالات متحده را در اواخر دهة 1970 نشان مي دهد
:
1.
جمعيت ايالات متحده 216 ميليون نفر بوده است
.
2. 12%
كل جمعيت را سياهپوستان تشكيل مي داده اند
.
3.
شمار زنان حدود 5/2 درصد،بيشتر از مردان بوده است
.
4.
ميانه سني 28 سال بوده است
.
5.
حدود 75%از آمريكائيان،در مناطق صنعتي شهري زندگي مي كرده اند كه نسبت به دو و نيم قرن گذشته به طور جالب توجهي كاهش يافته است
.
6.
ميزان مواليد 15 درصد در هر هزار زن بوده است كه در مقايسه با ديگر كشورها بسيار پايين بوده است
.
7.
ميزان مرگ و مير 9 در هزار بوده است.اين رقم در مقايسه با كشورهاي ديگر بسيار پايين بوده است.از طرف ديگر،اميد زندگي در سر شماري دهه 1970 بسيار بالا بوده و ميانگين آن 71 سال بوده است.بر اساس اين سرشماري،اميد زندگي75 سال و اميد زندگي مردان25/67سال بوده است
.
عواقب رشدسريع جمعيت
رشد سريع جمعيت موجب بروز مسائل عديده و جدي اجتماعي و بوم شناسي مي گردد.ميزان بالاي بيكاري،كاهش منابع غذايي،و ديگر منابع طبيعي،كمبود مسكن،فشار روحي و تعارضهايي كه سر انجام به مشكلات عاطفي شديدي منجر مي شود،از پيامدهاي رشد سريع جمعيت است
.
مثال 9
جمعيت جهان حدود ده هزار سال پيش نزديك به پنج ميليون نفر بود.دو هزار سال پيش حدود 200 ميليون نفر بود.در سال 1650 ميلادي،به پانصد ميليون نفر رسيد و در سال
1850
،اندكي كمتر از يك ميليارد نفر در كره زمين مي زيستند.در اوايل قرن بيستم،اين جمعيت كمتر از 2 ميليارد نفر بود.داده هاي آماري نشان مي دهند كه تا سال 2000،جمعيت به 8 ميليارد نفر افزايش خواهد يافت.به طوري كه ملاحظه مي شود،جمعيت جهان در مدت دو هزار سال بين عهد قديم و جديد و سپس در طول قرن از 1650 تا 1850 و آنگاه در طول كمتر از يك قرن،از 1850 تا
1940
و سرانجام در طول يك نسل دو برابر شده است.اين افزايش بي روية جمعيت عواقب هولناكي را براي افراد بشر به بار خواهد آورد.گرم شدن زمين كه خشكسالي به بار مي آورد و گياهان و جنگلها را نابود مي كند،باران اسيدي كه از رشد لجام گسيخته صنعت و توسل روز افزون صنايع به تكنولوژيهاي مضر و مخاطره آميز ناشي مي شود،كاهش لايه اوزون بر اثر افزايش گازهاي شيميايي در هوا،آسيب پذيري در برابر بيماريهاي مسري كه بر اثر آلودگي محيط زيست شايع مي شود،فرسايش خاك و كاهش آب جاري شيرين،مناقشه هاي روز افزون بين المللي و افزايش جنايت،همگي از افزايش بي سابقه جمعيت در كره زمين سرچشمه مي گيرند
.
راههاي محدود كردن رشد جمعيت
هر كشور براي ثابت نگه داشتن جمعيتش بايد ميزان رشد جمعيت را به صفر برساند.براي اين منظور،هر پدر و مادر،بايد فقط 1 يا 2 فرزند داشته باشد.يعني تعداد لازم براي جايگزيني پدرها و مادرهاي آينده.مهمترين موانع در برابر برنامه ريزي موفق خانواده،ارزشهاي فرهنگي و اجتماعي حاكم بر خانواده هاست.مؤثرترين راه براي تنظيم خانواده اين است كه پدران و مادران به اين ضرورت پي ببرند كه با فرزند كمتر زندگي بهتر خواهند داشت.در اكثر كشورهاي توسعه نيافته،برنامه هاي اجباري تنظيم خانواده ناموفق بوده است.كنترل مواليد غالباً با دو روش صورت مي گيرد.تشويق به جلوگيري از باروري يا كنترل اجباري آن.با اين حال،هيچيك از اين دو روش به نحو احسن رضايتبخش نبوده است
.
مثال 10
بسياري از كشورها،به كساني كه داوطلبانه نازايي را پذيرفته يا از وسايل ضد آبستني استفاده مي كنند و به مراكز تنظيم خانواده مراجعه مي كنند،به عنوان پاداش پول مي پردازند،اما اگر كنترل اجباري اعمال شود،زن و مرد حق تصميم گيري در مورد داشتن تعداد بيش از حد فرزندان را ندارند.در حادترين شكل كنترل اجباري،دولت براي هر زن و مرد سهم معيني را براي تعداد فرزندان تعيين مي كند و براي آوردن هر نوزاد،يك پروانه صادر مي كند.بنابراين،اگر كساني بيش از سهميه شان صاحب فرزند شوند،ممكن است مجبور به عمل نازايي يا محكوم به زندان شوند
.
نظريه مالتوس
توماس مالتوس انگليسي،در سال 1798،كتاب خود را با عنوان رساله اي دربارة اصول جمعيت منتشر كرد.مالتوس در اين كتاب خاطر نشان كرد كه از يك طرف ،جمعيت به صورت تصاعد هندسي و از طرف ديگر،مواد غذايي و وسايل معيشت بر اساس تصاعد حسابي افزايش مي يابد.اين امر موجب افزايش بيش از حد جمعيت و كمبود مواد غذايي خواهد شد.مالتوس پيش بيني كرد كه ميان جمعيت و مواد غذايي،در نتيجه جنگ،بيماري طاعون و قحطي تعادل برقرار مي شود.با وجود اين،پيش بينيهاي مالتوس،به علت نوآوريهاي تكنولوژي در كشاورزي و استفاده از وسايل ضد بارداري در جوامع پيشرفته به حقيقت نپيوست
.
نظريه مرحله انتقالي جمعيت
در جوامع صنعتي شهري،وجود تعداد زياد فرزندان در خانواده،نه تنها يك سرمايه اقتصادي نيست،بلكه موجب ضعف اقتصادي خانواده مي گردد.نظريه مرحله انتقالي جمعيت عبارت است از اينكه اگر جمعيتي شهري و صنعتي شود،ميزان رشد آن جمعيت ثابت مي ماند،زيرا والدين تعداد فرزنداني مي آورند كه بتوانند مخارجشان را تأمين كنند.روند دورة انتقالي جمعيت در سه مرحله مختلف رخ مي دهد
.
در مرحلة نخست،ميزان زاد و ولد و نيز ميزان مرگ و مير بالاست و جمعيت نسبتاً ثابت است.اين مرحله،عمدتاً خاص مناطق توسعه نيافته است
.
در مرحلة دوم،ميزان زاد و ولد بالا و ميران مرگ و مير پايين است.علت پايين بودن ميزان مرگ و مير در اين مرحله،پيشرفت نوآوريهاي تكنولوژيكي حياتبخش است؛بنابراين در اين مرحله،جمعيت به سرعت رشد مي كند
.
در سومين مرحله،ميزان جمعيت به علت پايين بودن ميزان مواليد و پايين بودن ميزان مرگ و مير،تقريباً ثابت مي ماند.اين مرحله هنگامي رخ مي دهد كه جوامع كاملاً صنعتي مي شوند و خانواده هاي پر جمعيت دستخوش ضعف اقتصادي مي گردند
.
اكولوژي(بوم شناسي
)
بوم شناسي به مطالعه رابطه ميان صور زندگي با محيط طبيعي اطلاق مي شود.بوم شناس تأثير انسان را بر محيط زيست و نيز تأثير محيط زيست را بر انسان بررسي مي كند.هر چند بوم شناسي در علوم طبيعي ريشه دارد،دانشمندان علوم اجتماعي نيز در سدة گذشته،اصول آن را براي مطالعه جمعيتهاي انساني به كار برده اند
.
اكو سيستم(پيوستگي طبيعي محيط زيست
)
اكوسيستم عبارت است از نظام به وجود آمده از رابطه متقابل تمام موجودات زنده با عوامل فيزيكي و شيميايي محيط زيست.اكوسيستم همه شكلهاي حيات در محيط طبيعي را تشكيل مي دهد.همه عناصر موجود در محيط زيست،در اين رشته مورد بررسي قرار مي گيرد.حيات وحش،گياهان،آب و هوا و زمين،همه بخشي از اكوسيستم است
.
مثال 11
اكوسيستم ممكن است در ابعاد مختلفي مورد نظر قرار گيرد.فرضاً يكقطره آب از يك جويبار،يا كل يك جزيره،هر دو اكوسيستم هستند؛زيرا ميان آنها اصل اساسيِ همبستگي متقابل وجود دارد
.
قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانظُرُوا کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ یُنشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللَّهَ عَلَى کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ (بگو در زمین بگردید و بنگرید خداوند چگونه آفرینش را آغاز کرده است، سپس خداوند به همین گونه، جهان را ایجاد می کند خداوند یقیناً بر هر چیز تواناست) /عنکبوت20
