موانع موفقیت

آثار مثبت و منفی استرس
به طرف مقصدمان در حركت بودیم تلفن همراه زنگ می‌زند: كلید منزل ما در ماشین شما جا مانده؟
راه رفته را برمی‌گردیم تا كلید را به دوستم كه به اصطلاح حواسش پرت شده و كلید آپارتمانش را در ماشین ما جا گذاشته، بدهیم و خانواده‌ای را كه با دلهره منتظر بازگشت ما هستند، خرسند سازیم.

مسلماً جاماندن كلید موجب فشارهای روانی دیگری نیز بر آن خانواده شده است. همه ما در زندگی خود با اتفاقاتی نظیر این واقعه روبه‌رو شده‌ایم و بر اثر چنین اتفاقاتی مضطرب یا هراسان شده و واكنش‌هایی نظیر عرق سرد، افزایش ضربان قلب، فشار خون، هول شدن، دستپاچه شدن، داد زدن، خشك شدن دهان، درد و سوزش معده و... داشته‌ایم.

آثار مثبت و منفی استرس
به طرف مقصدمان در حركت بودیم تلفن همراه زنگ می‌زند: كلید منزل ما در ماشین شما جا مانده؟
راه رفته را برمی‌گردیم تا كلید را به دوستم كه به اصطلاح حواسش پرت شده و كلید آپارتمانش را در ماشین ما جا گذاشته، بدهیم و خانواده‌ای را كه با دلهره منتظر بازگشت ما هستند، خرسند سازیم.

مسلماً جاماندن كلید موجب فشارهای روانی دیگری نیز بر آن خانواده شده است. همه ما در زندگی خود با اتفاقاتی نظیر این واقعه روبه‌رو شده‌ایم و بر اثر چنین اتفاقاتی مضطرب یا هراسان شده و واكنش‌هایی نظیر عرق سرد، افزایش ضربان قلب، فشار خون، هول شدن، دستپاچه شدن، داد زدن، خشك شدن دهان، درد و سوزش معده و... داشته‌ایم.

حوادث و موقعیت‌هایی كه پاسخ‌های مربوط به استرس را سبب می‌شوند، ویژگی‌های متفاوتی دارند. بعضی از آنها ناگهانی بروز می‌كنند و بعضی دیگر به تدریج اثر می‌بخشند، ولی ظهور ناگهانی مربوط به فشارهای روانی می‌شود كه عوامل متعددی دارد.

موقعیت‌های فشارآفرین
بعضی از این موقعیت‌ها دوام زیادی دارند. مثل منازعه زن و شوهر و یا حضور در مناطق جنگی و فشارهایی هم هستند كه دوام چندانی ندارند، مثل شركت در یك مسابقه و یا مصاحبه.

شدت ناراحتی تاثیرمستقیمی بر فشارهای روانی (استرس) دارد. اگر بتوانیم وقوع حادثه‌ای را پیش‌بینی كنیم، مسلماً فشار روانی كمتری احساس خواهیم كرد. قربانیان سیل و زلزله و حوادثی از این قبیل چون هیچ نفوذ و كنترلی بر موقعیت ندارند، فشار روانی شدیدی را تحمل می‌كنند.

نداشتن اعتماد به نفس، فشار ناشی از شكست را دوچندان می‌كند. مواجه شدن با یك سانحه ناگهانی سخت‌تر از مواجه‌شدن با بحران بلوغ است كه به تدریج رخ می‌نماید.

استرس
واكنش‌های جسمانی به دنبال یك تحریك درونی یا بیرونی(محیطی) را استرس می‌گویند و به محرك یا عاملی كه استرس را به وجود آورد، عامل «استرس‌زا» گفته می‌شود.

تمام انسان‌ها روزانه در برابر عوامل استرس‌زای بسیار قرار می‌گیرند كه این عوامل با پیشرفت تمدن و صنعتی‌شدن زندگی روند روبه‌رشد می‌گیرند. بسیاری از این محرك‌ها تحت كنترل ما نیستند؛ مثل میهمانی كه بدون قرار قبلی و به اصطلاح سرزده به دیدارمان می‌آید، وقتی وسایل پذیرایی نداریم دچار استرس می‌شویم. همچنین در روبه‌رو شدن با صحنه سرقت، شنیدن خبر فوت اقوام و اعتیاد نزدیكان و....

از آنجایی كه تمام محرك‌های بیرونی قادرند استرس ایجاد كنند، می‌توان دریافت كه تمامی استرس‌ها نمی‌توانند منفی و مضر باشند و فقدان كامل استرس نیز هرگز امكان‌پذیر نیست، چون انسان موجودی است زنده و موجود زنده نیز در معرض انواع محرك‌ها قرار دارد و نمی‌توان محرك‌های بیرونی او را به طور كامل حذف كرد.

 آنچه باید سعی در حذف كردن آن كرد، پیامدهای منفی استرس است. غذایی كه در دهان می‌گذایم بزاقمان را تحریك می‌كند، صدایی كه می‌شنویم حس شنوایی ما را تحریك می‌كند و... این واكنش‌ها بی‌شمارند و جسم ما بنابر طبیعت خود واكنش متناسب را نسبت به آنها نشان می‌دهد؛ واكنش‌هایی كه جنبه مثبت دارند. روان‌شناسان اصولاً علاقه‌مند هستند كه جنبه منفی استرس را بررسی كنند تا از شدت آن بكاهند و از منظر آنان استرس به معنای منفی آن به كار برده می‌شود. در حالی كه استرس می‌تواند جنبه‌های مثبت هم داشته باشد.

آقای ... به تازگی از كار اخراج شده بود كه با خبر وحشتناك اعتیاد پسر نوجوانش در هم ریخت، به طوری كه بر اثر فشار حادثه‌ها دچار وحشت‌زدگی شده بود و وقتی شنید كه مردی به سن و سال او بر اثر حمله قلبی درگذشته است، با وجودی كه او را نمی‌شناخت با خود می‌پنداشت كه او هم مانند آن مرد در خیابان دچار حمله قلبی می‌شود و جان می‌سپارد.

 روان‌شناسان می‌گویند: تركیبی از وقایع فشارآفرین كه به تازگی رخ می‌دهند و عوامل شخصیتی فرد، فشار روانی را افزایش داده و رویدادی به ظاهر كم‌اهمیت موجب اضطراب و وحشت‌زدگی درونی می‌شود.

شواهدی وجود دارد كه نشان می‌دهد اوضاع آشفته اجتماعی و فقر نیز به شدت حوادث فشارزای زندگی را افزایش داده، بر سلامت فرد و رفتار وی تاثیر می‌گذارد.

واكنش نسبت به استرس
دكتر حسین‌آزاد، آسیب‌شناس روانی می‌گوید: حالات هیجانی خاصی با واكنش‌های فرد نسبت به استرس همراهند، بعضاً افسردگی و اندوه و گاه نیز تحریك و هیجان شدید و مهمترین حالت‌های هیجانی بسیار بااهمیت را می‌توان خشم، ترس و اضطراب نامید.

خشم
پاسخ فوری موجود زنده به استرس و ناكامی، معمولاً خشم است كه به تدریج با حسد و كینه آمیخته شده موجب آسیب‌رساندن و نابود ساختن شیء یا فرد منبع ناكامی می‌شود. وقتی به فرهاد خبر دادند كه مادرش در بستر بیماری است با خشم بسیار به طرف اتاق پدرش رفت و لگد محكمی به در اتاق كوبید و به این وسیله پاسخ فوری خود به استرس ناشی از بیماری مادرش را به منبع اصلی تصور خود بیان كرد.

ترس
خطرات به خصوص موجب ظهور ترس می‌شوند، ادراك خطر معمولاً ترس را برمی‌انگیزد. روان‌شناسان معتقدند كه وجود ترس در افراد مختلف واكنش‌های متفاوتی را ظاهر می‌سازد.

 فاطمه خانم پس از شنیدن جواب آزمایش تشخیص سرطان در سینه خود با مراجعه به پزشكان متعدد درصدد معالجه خودبرآمد. در حالی كه آقای زیدآبادی از مراجعه به پزشك خودداری كرد و غزاله علیزاده به كوه‌های مازندران پناه برده و خودكشی كرد. در روبه‌روشدن با خطر فوق‌العاده مانند آتش‌سوزی یا سایر بلاها نیز اشخاص واكنش‌های متفاوتی از خود بروز می‌دهند.

اضطراب
ترس و تشویق در غیاب خطر واقعی و مخصوص اضطراب ممكن است با هیجانات مثبت مانند عشق و محبت با هم بیامیزند و احساسات دوگانه مانند خشم، نفرت، عشق و محبت را موجب شوند.

سازگاری با استرس
زمانی كه میزان استرس از توانایی سازگاری ما با استرس بالاتر رود، سلامت روانی و حتی جسمانی ما به مخاطره می‌افتد.

خانم صولتی می‌گفت: روز بسیار سختی را گذرانیدم، همسرم به ماموریت چند روزه خارج از استان رفته بودم، دخترم امتحان تیزهوشان داشت، پسرم را هم باید نزد مادرم می‌بردم، ساعت را برای 6 و 30 دقیقه صبح كوك كردم.

 وقتی بیدار شدم ساعت 7 و 30 دقیقه بود. صدای زنگ ساعت را نشنیده بودم. به سرعت خودم را بالای سر دخترم رسانده، او را برای رفتن به مدرسه بیدار كردم. سماور را به برق زدم، روی درجه تند كه سریع آب جوش بیاید، به سراغ پسرم رفتم كه در خواب لباس‌های او را بپوشانم.

پسرم مثل كوره از تب می‌سوخت. به طرف تلفن رفتم كه از مادر خواهش كنم به خانه ما بیاید و شماره نگرفت، از شدت دستپاچگی شماره دوم را اشتباه گرفتم دخترم را خطاب كردم كه زودتر حاضر شود؛ او سرآسیمه دنبال جورابش می‌گشت، آشكارا می‌دیدم كه استرس من به او نیز سرایت كرد. طفلك دور خودش می‌چرخید.

 از اداره زنگ زدند و جلسه ساعت 8 صبح را یادآور شدند. چاره‌ای نداشته به آژانس تلفن كردم، گفت: یك ربع صبر كنید، ماشین آماده نداریم. بالاخره ماشین آمد. پسرم را كه به شدت تب داشت در آغوش گرفتم و دخترم صبحانه نخورده سوار شد. ابتدا او را به مدرسه رساندم و سپس پسرم را به مادرم سپردم.

در جلسه با تاخیر حاضر شدم و به یادم آمد كه سماور درحال جوش باقی مانده، میزان استرس خانم صولتی مطمئناً بالاتر از توان سازگاری او با استرس بود و در صورت تكرار این وضعیت سلامت روانی و جسمانی او به مخاطره خواهد افتاد.

دلایل ایجاد استرس
روان‌شناسان علت‌های اصلی استرس را در تغییرات و دگرگونی‌های عمده زندگی، استرس‌های بلندمدت، گرفتاری‌های كم‌اهمیت، ناكامی‌ها و تعارض‌ها می‌دانند.

تغییرات و دگرگونی‌ها
همه تغییرات زندگی از جمله ازدواج یا جدایی به تعریفی دیگر، قله‌ها یا دره‌های زندگی، موقعیت‌های استرس‌زا هستند.

 به طوری كه كارشناسان ارتباطات جمعی جدولی را طراحی كرده‌اند كه در آن 41 موقعیت استرس‌زا به ترتیب اهمیت در آن قرار داده شده است.

 با نمراتی كه به هر موقعیت اختصاص یافته میزان كلی استرس فرد در یك سال گذشته، اندازه‌گیری می‌شود. برخی از موقعیت‌ها عبارتند از: فوت همسر، فوت اعضای خانواده، تغییر در سلامت افراد خانواده، ازدواج، تغییر در وضعیت اقتصادی، شروع یا پایان تحصیلات، تغییر در شرایط كار، بازنشستگی، اختلاف با خانواده همسر و اعتیاد نزدیكان. شایان ذكر است كه اگر میزان استرس از توانایی سازگاری ما فراتر رود، بهداشت روانی به خطر می‌افتد.

همان طوری كه ذكر آن رفت انسان‌ها در ادراك رخدادهای زندگی چه خوب و چه بد، تفاوت‌هایی دارند. یك رویداد معین ممكن است برای یك نفر استرس شدید ایجاد كند، اما برای دیگری چندان استرس‌زا نباشد.

استرس‌های بلندمدت
همه موقعیت‌های استرس‌زا، كوتاه‌مدت نیستند، برخی تا مدت‌ها ادامه می‌یابند و سلامت روان را به شدت تحت تاثیر قرار می‌دهند. ازدواج، شغل نامناسب، طلاق و اعتیاد نزدیكان از این دسته هستند. متاسفانه پیامدهای این موقعیت‌ها، گاه تا آخر عمر گریبانگیر هستند.

استرس‌های بلندمدت معمولاً در محیط كاری وجود دارد و شخص مبتلا به این نوع استرس آن را به افراد خانواده خود منتقل می‌كند و آنان را دائماً تحت فشار قرار می‌دهد.

مادری  می‌گفت: اصغر همیشه در محیط كار خود درگیر است و همیشه نگران حفظ شغل خود و از دست دادن آن است. هر وقت به خانه می‌آید، دائم صحبت‌هایش حول محور تهدید شغل و پست و مقامش است و این امر او را به شدت عصبی می‌كند به طوری كه اغلب با اكبر درگیر می‌شود. از همین‌رو روانشناسان استرس‌های بلندمدت را از مخرب‌ترین انواع استرس معرفی می‌كنند.

گرفتاری‌های كم‌اهمیت
گرفتاری‌های كم‌اهمیت مثل ایستادن در صف‌ها، پیدا نكردن جای پارك و... می‌توانند به منابع مهم استرس تبدیل شوند. این امر معمولاً در گرو گرفتاری‌های بزرگ است. مثلاً طلاق به دنبالش تعویض خانه، جدا شدن از علایق و دلبستگی‌های كوچك و بزرگ ایجاد می‌كند.

ناكامی
ناكامی حالت كسی است كه در راه دنبال كردن یكی از هدف‌های طبیعی خود به مانع برخورد كرده باشد. علت ناكامی می‌تواند درونی یا بیرونی باشد.
شیرین، قادر به مادرشدن نیست. یك ناكامی درونی را نمایش می‌دهد كه باید با این ناكامی كنار بیاید تا آسیبی به جسم و روح او وارد نشود. آرزو به علت سن كم نمی‌تواند وارد سالن سینما شود. ناكامی آرزو بیرونی است.

تعارض‌ها
گفتم كه ناكامی را نباید طولانی كنیم، چون پیامدهای روانی نامناسبی پدید خواهد آمد.
برای برطرف كردن ناكامی یا باید مانع را از سر راه برداشت یا هدف را تغییر داد. عدم تصمیم‌گیری، تعارض را به دنبال خواهد داشت كه هر اندازه تعارض طولانی‌تر باشد، ناكامی بیشتر و آسیب روانی افزون‌تر خواهد بود.

طبقه‌بندی حالت استرس
برای مبارزه با استرس نیاز به ابزار داریم به طوری كه دو دانشمند فرانسوی پترسون و بیچ در بررسی‌های خود به این نتیجه رسیده‌اند كه انسان یك «آمارگر شهودی» است كه در صورت تساوی تمام شرایط، تمایل دارد عملی را انتخاب نماید كه بیشترین احتمال موفقیت در جهت سازگاری با استرس را دربرداشته باشد، چون عامل استرس‌زا موجب تغییرات فیزیولوژیك می‌شود. سلامتی در مبارزه با استرس حرف اول را می‌زند.

زدودن استرس‌های منفی
آرمیدگی یكی از روش‌های اختصاصی علمی كاهش استرس است كه با شل و سفت كردن گره‌های ماهیچه بدن انجام می‌گیرد كه امروزه توسط روان‌شناسان و مشاوران، آموزش داده می‌شود و نقش بسیار مثبتی در كاهش آثار استرس دارد.

امكانات مالی
حمایت از كسانی كه دچار ورشكستگی و یا بیماری‌های گوناگون شده‌اند، از میزان استرس آنان می‌كاهد. حمایت اطرافیان كمك‌های ارزنده‌ای برای روبه‌رو شدن با استرس ارائه می‌دهد.

توان اجتماعی شدن
افرادی كه می‌توانند با اجتماع ارتباط برقرار كنند كمتر در معرض آسیب‌های استرس‌زا قرار می‌گیرند.
به تعریفی دیگر قدرت اجتماعی شدن به ما اجازه می‌دهد راحت‌تر آرزوها و تمایلات خود را انتقال دهیم و به این ترتیب استرس را كاهش دهیم.

كنترل درونی
یكی از مهم‌ترین ابزارهای مبارزه با استرس است. داشتن رژیم غذایی سالم و پرداختن به ورزش و پیشگیری از مبتلاشدن به بیماری می‌تواند عوامل استرس‌زا را از فرد دور سازد.افكار مثبت و نگرش‌های سازنده، خنده، اعتماد به نفس، اراده، امیدواری و نگرش مثبت از دیگر عواملی هستند كه استرس را كاهش می‌دهند.