پاسخ به:ادبيات جهان
چهارشنبه 6 مهر 1390 11:09 PM
كتاب سير و سلوك زائر اثر جان بانيين از شاهكارهاي عرفاني ادبيات انگليس است كه در قالب كنايات و استعارت و تشبيهات بيان شده و نموداري است از تلاش روح انسان در جدال با زندگي، براي عبور از فراز و نشيبهاي دوران حيات، و رسيدن به وادي رستگاري و تقدس، و شرح مخاطرات و مخافات، غمها و شكستها و نااميديها يا موفقيتهايي كه پيش ميآيد؛ اين روح در اين جدال گاه نااميد است و گاه اميدوار.
مطالب كتاب سير و سلوك زائر جنبهي نمادي دارد. در اين نمادهاي عرفاني، نويسنده اشخاص مختلفي را تجسم ميكند. اين اثر مانند برخي از آثار عرفاي اسلامي مانند منطقالطير و قصهالغربهالغربيه داستاني تمثيلي است، با اين تفاوت كه در اثر شيخ عطار ، مرغان نماد سالكانياند كه از واديها ميگذرند اما در اثر جان بانيين ، واديها به صورت شهرها و سرزمينها توصيف شده است. مقصد و هدف مانند داستان قصهالغربهالغربيه شيخ شهابالدين سهروردي همانطور سيناست.
كتاب عرفاني و ديني سير و سلوك زائر، شرح حال روحي عارفي است كه خود را در برابر خداوند بندهاي شرمسار و گناهكار ميداند و باري سنگين از گناه را بر دوش ميكشد. براي رهايي از اين بار گران در انديشهي چارهجويي است. چون خشم و غضب خداوند را عميقاً احساس ميكند خانهي خود را كه در شرف نابودي است و در «ديار ناامني و نيستي» واقع است، ترك ميكند. يعني در حقيقت اولين گام مبارزه با نفس را در جهت قطع پيوندها و علائق مادي برميدارد و قدم در راه ميگذارد. طريق سير و سلوك خود را با ترك تمنيات نفساني و وابستگيهاي دنيوي و همسر و فرزندان، همسايگان و يار و ديار خود آغاز ميكند. در فرهنگ عرفاني اين آغاز راه سالك است. سالك در مقابل درگاه احديت خود را بندهاي گنهكار و عاجز و حقير ميپندارد كه براي رهايي از زندان نفس اماره و تطهير جسم آلوده به گناه و در هم كوبيدن حصارهاي قيود جهان مادي، در جستجوي وادي روحاني به سير و سلوك ميپردازد و براي عبور از جهان مادي پا بر سر دل ميگذارد و در طلب و جستجوي حيات روحاني و ابدي تمرين پرواز ميكند. همانگونه كه در نظر افلاطون هم تنها راه رهايي از بديها پرواز از زمين به سوي آسمان است. چنانكه ميگويد: «به جهت آنكه مرد حكيم با نظام الهي ارتباط يابد و وجودش نظام و الوهيت بپذيرد.» افلاطون از اين تعبير قصدش تشبه به صفات و اخلاق
الوهي است، زيرا خداوند عدالت مطلق است و از ميان مردم آن كس كه عادلترين است بيشتر از ديگران به خداوند نزديك است. به طور كلي مفاهيمي چون سير، سفر و زيارت كه از زبان يك عارف انگليسي در اثر سير و سلوك زائر مطرح شده همواره توجه عرفاي اسلامي بوده است. از آن جمله حكيم سنايي در سيرالعباد اليالمعاد ، سفر را بر دو گونه دانسته است:سفر جسماني و سفر روحاني.
همانگونه كه عالم بر دو گونه است: عالم روحاني و عالم جسماني. سفر روحاني، پرواز انسان به مدد انديشه و تفكر در عالم روحاني است و لازمهي آن پرورش عقل و دستيابي به معرفت است. در حالي كه سفر جسماني حركت جسم است و لازمهي آن دارا بودن دوپاي قوي. همانطور كه در سفر جسماني از منازل، واديها، شهرها، اقليمها و سرزمينها ميگذريم در سفر روحاني، ابتدا بايد جسم را كه تركيبي از غرايز و طبايع است از آلودگيها و پليديها و خودخواهيها و غرورها پاك كرد، زيرا از اين طريق سالك متوجه رذيله خود ميگردد.
در كتاب سير و سلوك زائر اعمال رذيله تشبيه شده است به «جامهي ژنده و ناپاك» و بدين طريق«مسيحي سالك» در كتاب عرفاني سير و سلوك زائر متوجه درد عميق خود شده و خود را در معرض هلاكت ميبيند. لذا توجهش از ذات نفساني، عالم دنيوي و اميال مادي، معطوف به عالم روحاني شده و ميكوشد به ياري خداوند و به مدد نور هدايت كتاب مقدس و با الهام از حضرت عيسي مسيح(ع) سرانجام با توسل به سير و سلوك رستگار گردد. اهل دنيا و نزديكان و خويشان چون حال پريشان او را ميبينند، او را متهم به جنون و اختلال دماغ ميكنند و برايش معالجات و درمانهايي تجويز كرده و سعي در انصراف خاطر وي مينمايند. لكن چون با عزمي راسخ مصمم به حركت در جهت نجات خويش است، گوشهايش را بر احتجاجات اهل عالم ميبندد. وي طالب رهايي است و مباحثات و جدالها بر قلبش بياثر است. شائق به مراجعت نيست، هر اندازه كه لجاجت خويشان، همسايگان و همسر نسبت به منصرف گردانيدن او افزون ميشود، به همان نسبت او سريعتر و قاطعتر گام برميدارد و ميگريزد.
در طريق عرفان و سير و سلوك همواره موانع بازدارنده بيشمار است، لكن آن حالت قليان و جوشش و شور و اشتياق دروني سالك هيچ عذر و بهانهاي را نميپذيرد. اطرافيان به دشمني با وي ميپردازند و تهديد به تركش ميكنند. اهل دنيا همواره مرداني را كه به آن پشت ميكنند، ديوانه ميپندارند. لكن مسيحي سالك تنها با قرائت آيات كتاب مقدس و توبه و زاري و دعا و نيايش به درگاه احديت سرگرم است. و با اخلاص و رياضت ميكوشد تا سرانجام ضمير باطن را به ياري خداوند، شايستهي تابش نور حق سازد و در قلبش جوانهي حيات روحاني برويد و در نتيجه به شادي و سرور و انبساط خاطر ابدي دست يابد.
هر يك از انسانها به نوبهي خود در طي دوران حيات صحنههاي نبرد دارند ولي مانند«جان بانيين» عارف و نويسندهي اثر سير و سلوك زائر، داراي چنان نبوغي نيستند كه اين چنين مراحل عالي عرفاني را ترسيم نمايند. اين اثر ضمن بيان احوال و روحيات عرفاني نويسندهي آن، توانسته است به وضوح و روشني مسائل مذهبي- عرفاني زمان وي را كه عصر مذهب پروتستان و آئين پيورتن است، به وضوح ترسيم كند.
ماخذ: سير و سلوك زائر-جان باني اين-گلناز حامدي-انتشارات مدحت
اللّهمّ عرّفنی نفسک فانّک إن لم تعرّفنی نفسک لم أعرف رسولک اللّهمّ عرّفنی رسولک فانّک ان لم تعرّفنی رسولک لم اعرف حجّتک
حافظ از دست مده دولت این کشتی نوح / ور نه طوفان حوادث ببرد بنیادت
