مهدویت در قرآن

مهدویت در قرآن

منابع مقاله:

پایگاه مركز نشر اعتقادات، ؛

قال رسول‌الله صلی الله علیه و آله : مَن ماتَ وَ لمَ یعرِف اِمامَ زَمانِهِ ماتَ مَیتَةً جاهِلیة[1]

تردیدی نیست كه تمامی مفاهیم و اعتقادات اصیل دینی در اسلام ریشه در قرآن دارد و هیچ باطلی، در این كتاب آسمانی وجود ندارد كه حق تعالی جل جلاله فرموده: ما قرآن را نازل كردیم و آن‌را محافظت می‌نمائیم.[2] و در آن همه چیز بیان گردیده و هیچ تر و خشكی نیست مگر اینكه در قرآن آمده باشد. از بیان هیچ نكته‌ای در آن كوتاهی نشده و تمامی وقایع و اتفاقات را تا زمان قیامت كبری و نفخ صور در بر دارد. قرآنی كه آخرین كتاب آسمانی و معجزه جاوید پیامبر اسلام است و بیانگر تمامی مسائل و مباحث و موضوعات مورد نیاز زندگی بشر است مسلما در باره موضوع مهم انقلاب جهانی حضرت ولی‌عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) و تحول بزرگی كه در دنیا به وسیله امام زمان و حكومت عدل و داد آن حضرت به وجود خواهد آورد، آیات و بیانات متعددی دارد ولی شناختن معارف این كتاب آسمانی و بهره‌گرفتن از سرچشمه‌های زلال و شیرین آن راهی جز این ندارد كه از مترجمان راستین و بازگوكنندگان وحی و خاندان عصمت (علیهم‌السلام) بیاموزیم كه : لا یمسّه الا المطهرون؛ به قرآن جز پاكیزگان (ائمه معصومین علیهم‌السلام) كسی دست نمی‌یابد.[3] و از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده كه فرمودند: به خدا سوگند من كتاب خدا را از اول تا به آخر می‌دانم چنانكه گویی در كف دست من است.[4]

در قرآن خبر آسمان و زمین، گذشته و آینده موجود است كه خدای عزوجل فرموده: وَنَزَّلْنَا عَلَیكَ الْكِتَابَ تِبْیانًا لِّكُلِّ شَیءٍ؛ ما قرآن را بر تو نازل كردیم در حالی‌كه بیان و توضیح همه چیز در آن است.[5]

و نیز امام باقر (علیه‌السلام) فرمودند: هیچ كس جز اوصیای پیامبر (صلی الله علیه و آله) نمی‌تواند ادعا كند كه (علم) تمامی قرآن نزد اوست.[6] با این بیان درمی‌یابیم كه قرآن و اهل بیت (علیهم‌السلام) هیچ گاه از هم جدا نمی‌شوند زیرا كه قرآن بازگوكننده حقانیت و عظمت این خاندان است و مردم را به سوی این حاملان علوم الهی هدایت می‌كند[7] و فقط این چهارده نور پاكند كه حقایق و بطون این معجزه جاوید و این كتاب عظیم آسمانی را می‌دانند اما سنگین‌ترین ضربه‌ای كه پس از رحلت رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) بر پیكر بشریت وارد آمد این بود كه خلافت و جانشینی پیامبر از حاملان وحی و اوصیای واقعی حضرتش غصب گردید و منصب خلافت به دست نااهلان و جاهلان افتاد.

زمانیكه غاصبان بر كرسی جانشینی پیامبر تكیه زدند و امیرالمؤمنین را از حق مسلمش محروم كردند دریافتند كه باید مردم را از دست یابی به سند نورانی حقانیت حضرت امیر و فرزندانش محروم نمایند تا مبادا همه مردم از معارف نورانی قرآن كه همان شناخت معصومین و گنجینه‌داران علوم الهی است بهره‌مند گردند و به عدم حقانیت این ظالمان پی ببرند، لذا قرآنی را كه امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) گردآوری كرده بود و ویژگی‌های زیادی را چون شأن نزول، تأویلات و تطبیقات دربرداشت نپذیرفتند.[8]

و بدین ترتیب مردم را از راه یافتن به چشمه‌های زلال وحی بازداشتند و در عوض ظواهری از دین را به قصد فریب خلق الله رواج دادند  از سوی دیگر پول‌های گزافی می‌دادند تا عالم نمایانی از خدا بی‌خبر و مزدور، دروغ‌هایی را به عنوان حدیث در زمینه‌های مختلف از جمله تفسیر و تأویل قرآن جعل می‌كنند و اذهان مردم را از رسیدن به حقایق دور سازند.

در طول تاریخ پیوسته دشمنان حق از انتشار معارف قرآن و آشكار شدن حقایق و اسرار این كتاب آسمانی به روش‌های مختلف جلوگیری كرد تا آنجا كه عده زیادی از اصحاب و شاگردان مكتب اهل بیت كه مفسر و مبین حقایق قرآن بوده‌اند را به شهادت رساندند و یاران و اصحاب پیامبر را از بازگو كردن حقایق قرآن و احادیثی كه خود مستقیماً از آن حضرت شنیده بودند ممنوع كردند.[9] از این رو شیعیان با وجود آن همه مشكلات و موانع علی رغم سخت‌گیری‌های زیاد مخالفان در جهت فراگیری علوم و معارف از ائمه معصومین (علیهم‌السلام) سخت تلاش كرده‌اند و به روایت و تدوین و نشر احادیث مربوط به آن اهتمام ورزیده‌اند كه خوشبختانه مجموعه‌های ارزنده‌ای در این زمینه امروز در دسترس ما قرار دارد كه هر كدام از آن‌ها برای رهیابی به معارف ناب قرآن از اهمیت والایی برخوردار است. با بررسی و تحقیق این مجموعه‌های روایی و احادیث موجود به نكته شگفت انگیزی پی می‌بریم و آن اینكه مسئله مهدویت و حكومت جهانی آن حضرت از چنان اهمیت والایی برخوردار است كه خداوند از تمامی پیامبرانش درباره او و پدران بزرگوارش پیمان گرفت. آنان‌ كه در این عهد و پیمان استوار بودند در زمره پیامبران اولوالعزم قرار گرفتند و آنان كه در این پیمان اراده نا استوار داشتند از بهشت رانده شدند[10] و  خداوند توبه ایشان را به وسیله تمسك به همین ذوات مقدسه قبول فرمودند و مقام قرب را به ایشان بازگرداند.[11] بنابراین موضوع مهدویت از ابتدای هبوط حضرت آدم تا پایان نبوت حضرت خاتم (صلی الله علیه و آله) در لسان تمامی پیامبران الهی و در تمام كتب آسمانی به چشم می‌خورد و بشارت دادن به حكومت جهانی آن حضرت و استیلای صالحان بر زمین و پادشاهی عدل و داد جزء اصلی متن كتاب‌های آسمانی و برنامه‌های پیامبران بوده و كتب آسمانی همچون قرآن، تورات، انجیل، زبور و ... آكنده از این بشارات است كه انبیاء الهی به امت‌هایشان بیان فرموده‌اند.

البته در تعیین مصداق آن مصلح، عبارت‌ها مختلف و الفاظ متفاوت است ولی اصل ظهور یك مصلح واقعی و تشكیل حكومتی واحد كه از مرز عدالت بیرون نرود، مورد قبول تمام ملل و ادیان آسمانی و غیر آسمانی عالم است همچنین قرآن كریم نیز در بیش از یكصد و سی آیه به این معنا اشاره فرموده و اعلام داشته كه اراده و خواست خداوند متعال بر این است كه دوران حكومت‌های ظالم و ستمگر به پایان رسد و بساط پیروان آن‌ها را برچیده شود و حتما بندگان صالح خویش را در سراسر دنیا حكومت دهد.[12] تا قوانین اسلام را به طور كامل و همه جانبه در این كره خاكی اجرا سازند و سعادت بشر را تضمین و تأمین نمایند.

به امید روزی كه حضرت ولی‌عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) از زندان غیبت به در آید و عالم به نورش روشن شود.

بخش اوّل: آیات قرآن پیرامون عصر غیبت حضرت مهدی (علیه‌السلام)

فصل اول:  ویژگی‌های منتظران واقعی در عصر غیبت

الف) مقام و منزلت:

الم ذَلِكَ الْكِتَابُ لاَ رَیبَ فِیهِ هُدًى لِّلْمُتَّقِینَ الَّذِینَ یؤْمِنُونَ بِالْغَیبِ وَیقِیمُونَ الصَّلاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ ینفِقُونَ ؛

این كتاب كه هیچ تردیدی در آن نیست روشن گر راه پرهیزكاران است. آنان كه به غیب ایمان آورند و نماز را برپای دارند و از آنچه به ایشان روزی دادیم انفاق می‌كنند.[13]

جابر بن عبدالله انصاری پیرامون تفسیر این آیه از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) چنین روایت می‌كند كه آن حضرت فرمودند: خوشا به حال صبركنندگان در زمان غیبت او (مهدی) و خوشا به حال كسانیكه بر محبت او پابرجا می‌مانند آنها كسانی هستند كه خداوند در كتاب خویش چنین توصیفشان كرده و فرموده: الذین یؤمنون بالغیب... سپس آن حضرت فرمودند: آنان حزب خدایند و آگاه باشید كه حزب خداوند پیروز است.[14]

و در روایتی از امام صادق (علیه‌السلام) نیز آیه شریفه فوق به منتظران حضرت ولی عصر (علیه‌السلام) در عصر غیبت تفسیر شده است.[15]

با توجه به روایاتی كه گذشت می‌توان سه ویژگی مهم منتظران را علاوه بر مقام و منزلت آنها از آیه مباركه فوق استفاده نمود كه آنها عبارتند‌ از:

1. اعتقاد و ایمان راستین به امام زمان (علیه‌السلام)

2. بر پا داشتن و اهمیت دادن به نماز.

3. انفاق و بخشش به فقیران و مستمندان.

  ب) صبر و ارتباط قلبی

یا اَیهاالَّذِینَ آمَنُواْ اصْبِرُواْ وَصَابِرُواْ وَرَابِطُواْ وَاتَّقُواْ اللّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ؛ ای كسانی‌كه ایمان آورده‌اید! صبر كنید و در برابر دشمنان پایدار باشید و از مرزهای خود مراقبت كنید و از خدا بپرهیزید (تقوی و خدا ترسی را پیشه سازید) شاید كه رستگار شوید.[16]

نعمانی در كتاب غیبة خود از امام باقر (علیه‌السلام) نقل می‌كند كه درباره این آیه فرمودند: كه صبر كنید بر ادای فرایض و در مقابل دشمنان پایداری كنید و با امامتان كه انتظارش را می‌كشید مرابطه نمایید.[17]

مرابطه در لغت به معنای مراقبت از مرزها و بستن و محكم كردن آمده است و شاید مراد از مرابطه  در این آیه شریفه ا ین باشد كه منتظر واقعی در عصر غیبت از خانه دل در مقابل غیر امام زمان مراقبت می‌نماید و سرزمین پنهاور قلبش را محل عشق و علاقه امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) می‌گرداند و دل را به حضرت مهدی (علیه‌السلام) پیوند می‌دهد.

احتمال دیگری كه در باره لغت مرابطه وجود دارد این است كه رابطه با امام (علیه‌السلام) یعنی خود را به رشته ولایت او بستن و بر خدمت و پیروی و یاری او گردن نهادن، و این یكی از اركان ایمان است كه آدمی خود را به امام خویش مربوط سازد و از او جدا نشود.[18]

ج) اطاعت محض

یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُواْ أَطِیعُواْ اللّهَ وَأَطِیعُواْ الرَّسُولَ وَأُوْلِی الأَمْرِ مِنكُمْ ؛ ای كسانی كه ایمان آورده‌اید اطاعت كنید خدا را و اطاعت كنید پیامبر و  اولی الامر از خودتان را.[19]

جابر بن عبدالله انصاری می‌گوید هنگامی‌كه پروردگار این آیه را بر پیامبر اكرم (صلی الله علیه و آله) نازل فرمود عرض كردم یا رسول الله؛ خدا و رسول را شناختیم، اولی الامر كه خداوند اطاعتشان را به اطاعت تو مقرون ساخته چه كسانی هستند؟

حضرت فرمودند: آنان خلفای من و ائمه مسلمانان پس از من می‌باشند. اول آنها علی بن ابی‌طالب و ... (آخرینشان) حجت خدا در زمین و بقیة الله بر بندگانش است آنكه خدای تعالی مشرق و مغرب زمین را به دستان او فتح می‌كند. آنكه از شیعیان و دوستانش غیبتی خواهد داشت كه در زمان غیبتش بر اعتقاد به امامتش ثابت نمی‌ماند مگر كسی كه خداوند دلش را برای ایمان آزمایش كرده باشد.[20]

از این آیه شریفه درمی‌یابیم كه منتظران واقعی امام زمان (علیه‌السلام) كسانی هستند كه در عصر غیبت مطیع بی چون و چرای حضرت هستند و همیشه به دنبال كسب رضایت خاطر آن عزیز می‌باشند. كه البته این اطاعت با پیروی همه جانبه از آیات نورانی قرآن و فرامین و دستورات ائمه معصومین (علیهم‌السلام) محقق خواهد شد.

د) امتحانات بسیار دشوار

وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَیءٍ مِّنَ الْخَوفْ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِّنَ الأَمَوَالِ وَالأنفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ ؛ ما شما را به چیزی از قبیل ترس و گرسنگی و كاهشی در اموال و جان‌ها و محصولات می‌آزمائیم و مژده بده به  آن‌ها كه شكیبا و ثابت قدم هستند.[21]

محمد بن مسلم می‌گوید: امام جعفر صادق (علیه‌السلام) در تفسیر این آیه فرمودند: پیش از آمدن قائم (علیه‌السلام) علامت‌هایی برای امتحان مؤمنین خواهد بود. عرض كردم: آن علامت‌ها چیست؟ فرمودند: بیماری‌های گوناگون كه سبب ترس و دلهره است و بالا رفتن نرخ‌ها كه سبب گرسنگی است و كاهش در اموال و جان‌ها كه سبب قحطی و مرگ و میر فراوان است و نقص در محصولات كه به نیامدن باران است، پس در آن موقع به آن‌ها كه در عقیده به ما ثابت می‌مانند مژده بده.[22]

یكی از ابعاد غیبت كبری بُعد آزمایشی آن است. در این مرحله، انسان مؤمن باید به دقت مراقب حال خود باشد كه مبادا با طولانی شدن زمان غیبت متزلزل گردد و فروغ ایمان از دلش زدوده شود. حضرت باقر (علیه‌السلام) در این باره می‌فرمایند: ظهور مهدی (علیه‌السلام) بعد از غیبتی طولانی خواهد بود تا اینكه معلوم شود چه كسی او را در غیبت و نهان اطاعت می‌كند و به او ایمان دارد[23] و نیز می‌فرمایند: فقط كسانی در اعتقاد به مهدی (علیه‌السلام) پابرجا می‌مانند كه دل‌ آنان به فروغ ایزدی روشن شده باشد و روح خدایی به آنان مدد رساند.[24]

هـ) شرایط سخت زندگی

حَتَّى إِذَا اسْتَیأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّواْ أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُواْ جَاءهُمْ نَصْرُنَا ؛ تا آن‌جا كه رسولان مأیوس شدند (مردم) گمان كردن كه به آنان دروغ گفته شده است در این هنگام یاری ما به سراغ آن‌ها آمد.[25]

امیرمؤمنان علی (علیه‌السلام) در ضمن فرمایشاتی پیرامون این آیه شریفه به شرایط سخت زندگی مؤمنین و عدم توجه جامعه و مردم به آن‌ها در عصر غیبت اشاره نموده تا آن‌جا كه می‌فرمایند: ... متقین (در عصر غیبت) در نظر مردم از مردار در چشم صاحبش بی‌ارزش‌تر خواهند شد كه در چنین شرایطی یاری خداوند و پیروزیش فرا رسد و این است معنای فرموده خداوند كه:  حَتَّى إِذَا اسْتَیأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّواْ أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُواْ جَاءهُمْ نَصْرُنَا[26]

و در این باره چه زیبا فرمود پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) كه زمانی خواهد آمد كه مؤمن از گوسفند خوارتر می‌شود[27] مسلم است زمانی‌كه مردم در كارهای ناپسند و زشت تعاون و همكای می‌كنند و تكبر و خودپرستی در اعماق دل‌ها نفوذ كند و گناهان علنی شده و محرمات الهی سبك شمرده می‌شود، هنگامی كه امت اسلامی نماز را ضایع كنند و تابع شهوات باشند آمرین به معروف و ناهین از منكر خوار می‌شوند و در این جامعه‌ها هیچ جایی برای آن‌ها پیدا نمی‌شود و همه گناهكاران و فاسقان از آن‌ها بیزار می‌گردند و مؤمنان را افراد مزاحم و موانعی برای عصیانگری‌ها و بی‌بند و باری‌هایشان می‌پندارند.

و) پاداش بزرگ

 وَمَن یطِعِ اللّهَ وَالرَّسُولَ فَأُوْلَـئِكَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّهُ عَلَیهِم مِّنَ النَّبِیینَ وَالصِّدِّیقِینَ وَالشُّهَدَاء وَالصَّالِحِینَ وَحَسُنَ أُولَـئِكَ رَفِیقًا ؛ كسی كه خدا و پیامبر را اطاعت كند،‌ (در روز رستاخیز) همنشین كسانی خواهد بود كه خدا، نعمت خود را بر آنان تمام كرده؛ از پیامبران و صدیقان و شهداء و صالحان و آن‌ها چه نیكو رفیقانی هستد.[28]

خوشا به حال كسانی كه در عصر غیبت و در شرایط سخت زندگی و امتحانات دشوار متزلزل نشوند و شب و روز منتظر ظهور امام زمان (علیه‌السلام) باشند و استوار بودنشان را در راه انتظار با اطاعت از خدا و پیامبر و ائمه (علیهم‌السلام) ثابت كنند كه حضرت سجاد (علیه‌السلام) فرمودند: كسی كه بر ولایت ما ثابت بماند در زمان غیبت قائم (علیه‌السلام) خداوند به او اجر هزار شهید از شهیدان بدر و احد عطا می‌فرماید.[29]

و امام صادق (علیه‌السلام) می‌فرمایند: كسیكه در حال انتظار بمیرد مانند كسی است كه در خیمه قائم (علیه‌السلام) باشد.[30]

بزرگترین اجر و پاداشی كه خداند برای منتظران و مطیعان امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) در زمان غیبت فراهم كرده این است كه آن‌ها را با انبیاء و صدیقین و شهدا و صالحین محشور گرداند. علی بن ابراهیم از امام صادق (علیه‌السلام) پیرامون تفسیر این آیه چنین نقل می‌نماید كه امام فرمودند:

مراد از نبیین رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و صدیقان علی (علیه ‌السلام) و شهیدان حسن و حسین و صالحان ائمه (علیهم‌السلام) می‌باشند و نیكو رفیقان قائم از آل محمد (علیهم‌السلام) است.[31]

 فصل دوم: احوال گوناگون و حوادث مختلف عصر غیبت

  لَتَرْكَبُنَّ طَبَقًا عَن طَبَقٍ ؛ البته كه شما احوال گوناگون و حوادث مختلف خواهید یافت.[32]

سدیر صیرفی از امام صادق (علیه‌السلام) پیرامون این آیه نقل می‌كند كه حضرت فرمودند: قائم ما را غیبتی است كه مدت آن به طول می‌انجامد سؤال كردم چرا یابن رسول الله؟ فرمودند: زیرا كه خداوند عزوجل می‌خواهد سنت‌های پیغمبران را در غیبت‌هایشان بر او نیز جاری سازد كه خداوند فرمودند: البته كه شما احوال گوناگون و حوادث مختلف خواهید یافت یعنی سنت‌های آنانی كه پیش از شما بوده‌اند (بر شما هم جاری می‌شود).[33]

همانگونه كه در غیبت پیامبرانی همچون ابراهیم (علیه‌السلام)، الیاس، موسی و سلیمان (علیهم‌السلام) مردم دچار سختی، امتحان و گمراهی می‌شدند و حتی عده‌ای منكر ایشان می‌گشتند و دین جدیدی می‌آوردند.[34] در زمان غیبت كبری نیز سنت‌های پیامبران در غیبت‌هایشان بر مردم عصر غیبت حضرت مهدی (علیه‌السلام) جاری شود و مردم دچار طوفان حوادث و ناملایمات می‌گردند.

الف) عقاید مردم در عصر غیبت

·         مكاران دل‌های مردم را از مهدی (علیه‌السلام) برمی‌گردانند

 وَإِن كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ ؛ هر چند مكرشان چنان باشد كه كوه‌ها را از جا بركند.[35]

در امالی شیخ طوسی از امام صادق (علیه‌السلام) نقل شده كه فرمودند: تقوا پیشه كنید و از امامانتان اطاعت و پیروی نمایید آنچه آن‌ها می‌گویند شما نیز همان را بگویید و از آنچه لب بستند شما نیز خاموش بمانید كه شما تحت تسلط كسانی هستید كه خداوند تعالی درباره آن‌ها فرموده: وَإِن كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ (از مكر آن‌ها كوه‌ها جابه‌جا می‌شود) پس تقوا و خداترسی را پیشه سازید كه شما در حال هدنه (احتیاط و تقیه) هستید (35) [36] در مكان دیگر فرمودند: به درستی كه از مكر بنی عباس نسبت به قائم (علیه‌السلام) دل‌های مردم از جای كنده می‌شود (و اعتقاد مردم نسبت به مهدی زائل می‌گردد).[37]

شاید این روایت اشاره به سیاست‌های مكارانه بنی عباس دارد كه از اواسط قرن دوم هجری با معرفی مهدی‌های دروغین و مفتی تراشی سعی در انحراف افكار عمومی بویژه شیعیان از شخص حضرت مهدی (علیه‌السلام) داشتند تا علاوه بر این‌كه مردم را از اطراف ائمه معصومین (علیهم السلام)  دور سازند و آنان را در انزوا قرار دهند به وسیله این مسئله به منافع سیاسی خود نیز نائل آیند چنانچه در تاریخ می‌بینیم از سال 132 هجری قمری به بعد كه حكومت عباسیان آغاز می‌شود ظهور مهدی‌های دروغین اوج می‌گیرد به طوری كه عده‌ای از خلفای عباسی خود یا فرزندانشان را مهدی معرفی می‌كردند.

·         اختلاف مردم درباره اعتقاد به او

یسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِینَ لَا یؤْمِنُونَ بِهَا وَالَّذِینَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْهَا وَیعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ أَلَا إِنَّ الَّذِینَ یمَارُونَ فِی السَّاعَةِ لَفِی ضَلَالٍ بَعِیدٍ ؛ كسانی‌كه به آن ساعت ایمان ندارند درباره آن شتاب می‌كنند (از روی تمسخر) ولی آن‌ها كه ایمان آورده‌اند پیوسته از آن هراسانند و می‌دانند كه آن روز بر حق است آگاه باشید كسانیكه در آن ساعت تردید می‌كنند در گمراهی عمیق هستند.[38]

مفضل بن عمر نقل می‌كند كه امام صادق (علیه‌السلام) به من فرمودند: ای مفضل! اهل عراق این آیه را چگونه می‌خوانند؟ عرضه داشتم آقای من كدام آیه را، فرمود قول خدای تعالی یستعجل بها الذین لا یؤمنون بها و... عرض كردم آقای من همینطور می‌خوانند. حضرت فرمودند: وای بر تو!‌ می‌دانی كه معنای این آیه چیست؟ عرض كردم: خدا و رسول و فرزند رسول او بهتر می‌دانند.

حضرت فرمودند: بخدا سوگند (معنای این آیه) جز قیام حضرت قائم (علیه‌السلام) نیست پس چگونه كسی كه به آن ایمان ندارد عجله می‌كند، به خدا سوگند جز مؤمنان نسبت به آن عجله نكنند.[39]

·         سرگردانی مردم در تشخیص حق

أَفَمَن یهْدِی إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَن یتَّبَعَ أَمَّن لاَّ یهِدِّی إِلاَّ أَن یهْدَى فَمَا لَكُمْ كَیفَ تَحْكُمُونَ ؛ آیا آنكه خلق را به راه حق رهبری می‌كند سزاوارتر به پیروی است یا آن‌كس كه خود هدایت نمی‌شود مگر هدایتش كنند؟! شما را چه می‌شود چگونه قضاوت باطل می‌كنید.[40]

نعمانی در كتاب غیبت خود پیرامون این آیه از امام صادق (علیه‌السلام) چنین نقل می‌كند: شخصی (به نام عبدالرحمان بن مسلمه جریری) به امام صادق (علیه‌السلام) گفت: (مخالفین) ما را توبیخ و سرزنش می‌كنند و دروغگو می‌شمارند به خاطر این‌كه می‌گوییم: (قبل از ظهور) دو صیحه خواهد بود، آن‌ها می‌گویند: از كجا معلوم می‌شود كه كدام حقیقت است و كدام باطل؟ حضرت فرمودند: در پاسخ آن‌ها چه می‌گویید؟

عرض كردم: چیزی در رد آن‌ها نمی‌گوییم: فرمودند: بگویید: كسی كه از قبل به آن ایمان داشته باشد آن را تصدیق خواهد كرد، همانا خدای عزوجل می‌فرماید:  أَفَمَن یهْدِی إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَن یتَّبَعَ أَمَّن لا یهِدِّی إِلاَّ أَن یهْدَى فَمَا لَكُمْ كَیفَ تَحْكُمُونَ[41]

عبدالله بن سنان از امام صادق (علیه‌السلام) روایت می‌كند كه فرمودند: (در ایام قبل از ظهور) اهل زمین (تمام اهل زمین هر كدام به زبان خود)می‌شنوند صدایی از آسمان بلند است كه می‌گوید: آگاه باشید كه حق با علی بن ابی طالب (علیه‌السلام) و شیعیان اوست، ایمان می‌آورند و چون فردای آن روز شود ابلیس در آسمان بالا رود تا جایی كه از چشم زمینیان مخفی گردد آنگاه فریاد زند: حق با ابن عفّان و پیروان اوست كه او مظلوم كشته شد، خونش را مطالبه كنید آنگاه حضرت فرمودند:  پس در آن هنگام خداوند مؤمنان را با قول ثابت بر حق استوار می‌سازد كه همان ندای اول صحیح است ولی آن‌ها كه در دلشان مرض هست – كه به خدا قسم  آن مرض دشمنی ما است – در شك می‌افتند، در آن هنگام از ما دوری جویند و به ما اهانت كنند (سرگردان می‌شوند و به سوی ضلالت ره می‌پویند).[42]

·         قساوت دل‌های مردم

وَلَا یكُونُوا كَالَّذِینَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِن قَبْلُ فَطَالَ عَلَیهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَكَثِیرٌ مِّنْهُمْ فَاسِقُونَ ؛ و نباشند همچون كسانی كه از پیش كتاب آسمانی بر ایشان آمد پس دوران طولانی بر آن ها گذشت و دلهایشان قساوت گرفت و بسیاری از آنان فاسق شدند.[43]

نعمانی در كتاب غیبة خود درباره این آیه از امام صادق (علیه‌السلام) نقل می‌كند كه حضرت فرمودند: این آیه كه در سوره حدید است (آیه بالا) درباره ا هل زمان غیبت نازل شده است، در ادامه فرمودند: همانا منظور از اَمَد دوران غیبت است (كه به خاطر طولانی شدن آن دل‌های مردم قساوت می‌گیرد و بسیاری  از مردم فاسق می‌شوند).[44]

·         انكار و تكذیب امام زمان (علیه‌السلام)

بَلْ كَذَّبُوا بِالسَّاعَةِ وَأَعْتَدْنَا لِمَن كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِیرًا ؛ بلكه این كافران آن ساعت را تكذیب كردند و ما برای كسانیكه آن ساعت را تكذیب كنند آتش دوزخ را مهیا ساختیم.[45]

مرحوم شیخ صدوق (ره) در كتاب شریف كمال الدین از حضرت سجاد (علیه‌السلام) چنین نقل می كند كه فرمودند: قائم ما دو غیبت دارد یكی طولانی‌تر از دیگری (اشاره به غیب صغری و كبری) ... كه غیبت دوم آنقدر طول خواهد كشید كه تا اینكه بیشتر گروندگان به این امر از او برخواهند گشت (او را تكذیب می‌كنند و می‌گویند اصلا متولد نشده) پس بر آن اعتقاد (اعتقاد به وجود امام زمان (علیه‌السلام)) ثابت نمی‌مانند مگر كسی كه یقینش قوی و معرفتش صحیح باشد و نسبت به ما اهل بیت تسلیم باشد.[46]

در روایات زیادی بیان شده كه مراد از ساعت در آیات قرآن روز قیامت است و در بعضی از روایات نیز مراد از ساعت را امام زمان (علیه‌السلام) معرفی كرده‌اند. مثلاً امام صادق (علیه‌السلام) فرمودند: مراد از ساعت در آیات یسئلونك عن الساعة ایان مرساها (46) [47] یا وعنده علم الساعة[48] و یا فهل ینظرون الا الساعة ان تأتیهم بغتة[49] و و ما یدریك لعل الساعة قریب[50] و همچنین الا ان الذین یمارون فی الساعه لفی ظلال بعید[51] حضرت مهدی (علیه‌السلام) می‌باشد كه از بس غیبت او طولانی می‌شود مردم درباره او جدال می‌كنند و می‌گویند: قائم (علیه‌السلام) كی متولد شده؟ چه كسی او را دیده؟ در كجاست؟ و چه زمانی ظاهر می‌گردد؟[52]

ب) كشته شدن مستكبران و ستمگران در عصر غیبت

·         كشتار بی سابقه مردم

فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِن بَینِهِمْ فَوَیلٌ لِّلَّذِینَ كَفَرُوا مِن مَّشْهَدِ یوْمٍ عَظِیمٍ ؛ حزب‌ها و گروه‌ها از میان خود اختلاف كردند، پس وای بر كافران از دیدن روزی بزرگ.

در تفسیر عیاشی از امام باقر (علیه‌السلام) روایت است كه فرمودند:

قبل از ظهور حضرت مهدی (علیه السلام) سالی است كه در هر یك از سرزمین‌های عرب اختلاف خواهد بود، و به راستی اهل شام نیز با هم اختلاف كنند، پس سفیانی و همدستانش خروج كنند و بر گروهی از اختلاف كنندگان پیروز شوند و چنان كشتاری راه بیندازند كه هیچ كشتاری بمانند آن نبوده باشد و مردی از گروه مغلوب سفیانی متواری می‌شود و به دمشق می‌آید پس او و همراهانش را نیز به طوری می‌كشند كه كسی را آنطور نكشته باشند و این است معنی قول خداوند كه می‌فرماید: فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِن بَینِهِمْ فَوَیلٌ لِّلَّذِینَ كَفَرُوا مِن مَّشْهَدِ یوْمٍ عَظِیمٍ.[53]

·         ظالمین به خاندان پیامبر (علیهم‌السلام) كشته می‌شوند.

وَقَضَینَا إِلَى بَنِی إِسْرَائِیلَ فِی الْكِتَابِ لَتُفْسِدُنَّ فِی الأَرْضِ مَرَّتَینِ وَلَتَعْلُنَّ عُلُوًّا كَبِیرً فَإِذَا جَاء وَعْدُ أُولاهُمَا بَعَثْنَا عَلَیكُمْ عِبَادًا لَّنَا أُوْلِی بَأْسٍ شَدِیدٍ فَجَاسُواْ خِلاَلَ الدِّیارِ وَكَانَ وَعْدًا مَّفْعُولاً ؛ و به بنی اسرائیل در كتاب خبر دادیم كه البته شما دوبار در زمین فساد بزرگی خواهید كرد و تسلط و سركشی سخت و ظالمانه‌ای مرتكب می‌شوید. پس هرگاه نوبت نخستین انتقام فرا رسد بندگان نیرومند و جنگجوی خویش را بر شما برمی‌انگیزیم تا آن‌جا كه درون خانه‌هایتان را نیز جستجو كنند و این وعده حتمی خواهد بود.[54]

مرحوم كلینی در روضه كافی از امام صادق (علیه‌السلام) درباره این آیه چنین نقل می‌كند كه فرمودند: (مراد از دو فساد بزرگ در زمین) یكی كشتن علی بن ابی‌طالب (علیه‌السلام) بود و دوم ضربت زدن به امام حسن (علیه‌السلام) و مراد از تسلط و سركشی سخت و ظالمانه این قوم، كشته شدن امام حسین (علیه‌السلام) است و هرگاه نوبت نخستین انتقام از این قوم ظالم فرا رسد، خداوند پیش از قیام قائم (علیه‌السلام) قومی را برمی‌انگیزد كه هیچ مسئول خونی از آل محمد (علیهم‌السلام) باقی نگذارند جز اینكه او را بكشند و این وعده حتمی خواهد بود.[55]

ممكن است دو شبهه در مطالعه آیه فوق برای خوانندگان پیش آید:

 اول: اینكه آیات مورد بحث درباره بنی اسرائیل است و به وقایع كربلا و یا كشته شدن امیرالمؤمنین (علیه السلام) چه ربطی دارد؟  در جواب می‌گوییم: باید دانست كه آیات قرآن ظاهر و باطنی دارد شاید این معنا كه در حدیث فوق آمده مربوط به باطن آیات باشد و یا ممكن است بنی اسرائیل كنایه باشد از امت پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) و یا مراد آن است كه همانطور كه در بنی اسرائیل این حوادث و ظلم‌ها روی داده در امت پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) نیز پدیدار شود چنانكه در احادیث زیادی این معنا وارد شده كه همه آن‌چه در امت‌های پیشین واقع شده در این امت نیز واقع خواهد شد.[56]

دوم: در سال‌های قبل از ظهور فرزندان ظالمین و قاتلین خانواده پیامبر (صلی الله علیه و آله) زندگی می‌كنند نه خودشان پس چگونه خداوند گروهی را برمی‌انگیزد كه آن‌ها را به خاطر  ظلم‌ها و قتل‌های پدرانشان بكشند؟ امام صادق (علیه‌السلام) در حدیثی این سؤال را پاسخ گفتند و فرمودند: هر كسی كه به فعل و كرده گروهی راضی باشد با آن گروه محشور می‌شود و در فعل آن‌ها شریك است، از این رو فرزندان قاتلین اهل بیت (علیهم‌السلام) كه به فعل اجداد و آباء خود راضی هستند  به عذاب آن‌ها معذب خواهند گشت.

ج) نزول عذاب در عصر غیبت

·         عذاب جهت امتحان مردم

وَلَنُذِیقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ لَعَلَّهُمْ یرْجِعُونَ ؛ و به درستی كه به آنان از عذاب نزدیك (عذاب این دنیا) پیش از عذاب بزرگ (آخرت) می‌چشانیم، تا مگر به سوی خدا بازگردند.[57]

از حضرت امام صادق (علیه‌السلام) در معنای این آیه روایت است كه:

عذاب ادنی قحطی و خشكسالی است، و عذاب اكبر خروج قائم (علیه‌السلام) با شمشیر در آخرالزمان است. البته این عذاب اكبر كه به خروج و قیام حضرت مهدی (علیه‌السلام) تفسیر شده است در مورد ظالمان و مستكبران است كه جهان را در عصر غیبت از ظلم و جنایات لبریز كرده‌اند.

درباره عذاب ادنی كه به جهت امتحان مردم در عصر غیبت نازل می‌گردد به طور كلی سه احتمال در روایات وجود دارد:

1ـ مراد از عذاب ادنی عذابی است كه در قبر و در عالم برزخ در انتظار ظالمان است كه این عذاب در مقابل خروج از قبر و معذب شدن آن‌ها به شمشیر عدالت امام زمان (علیه السلام) ناچیز‌تر می‌باشد.

2ـ مراد از عذاب ادنی آن‌چنان كه در كتاب تأویل‌ الآیات آمده است گرانی نرخ‌ها قبل از ظهور می‌باشد.

3ـ مراد از آن قحطی و خشك‌سالی قبل از ظهور است همچنان كه در روایت فوق آوردیم.

·         عذاب جهت مؤاخذه گنه كاران

لِّنُذِیقَهُمْ عَذَابَ الْخِزْی فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا ؛ تا عذاب خواركننده‌ای را به ایشان در زندگی دنیا بچشانیم.[58]

محمد ابن ابراهیم نعمانی در كتاب غیبت خود می‌گوید: ابو بصیر از امام صادق (علیه‌السلام) سؤال كرد: مراد از عذاب خوار كننده در زندگی دنیا چیست؟ حضرت فرمودند: ای ابوبصیر! كدام خواری از این بدتر می‌شود كه مرد در خانه‌اش در كنار برادران و میان زن و فرزند خود نشسته باشد كه ناگهان خاندان او گریبان‌هایشان را چاك زنند و فریاد بركشند، مردم بپرسند این سر و صدا چیست؟ در جواب گفته شود: فلانی همین حالا مسخ شد و از صورت آدمیان برگشت. روای گوید: عرضه داشتم: این پیش از قیام حضرت قائم (علیه‌السلام) خواهد بود یا بعد از آن؟ فرمودند: قبل از قیام حضرت مهدی (علیه‌السلام) خواهد بود.[59]

بخش دوم:  آیات قرآن پیرامون ظهور حضرت مهدی (علیه‌السلام)

فصل اول: خصوصیات حضرت مهدی (علیه‌السلام)

·         از نسل امام حسین (علیه‌السلام) است

وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِیةً فِی عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ یرْجِعُونَ ؛ و این (خدا پرستی و امامت خلق) را در ذریه و نسل‌های بعد از خودش كلمه پاینده قرار داد تا شاید (به سوی خدا) باز گردند.[60]

جابربن یزید جُعفی می‌گوید: پیرامون این آیه از امام باقر (علیه‌السلام) پرسیدم؟ یابن رسول الله (صلی الله علیه و آله) گروهی می‌گویند: خدای تبارك و تعالی امامت را در فرزندان امام حسن (علیه‌السلام) قرار داده‌ نه امام حسین (علیه‌السلام)؟ حضرت فرمودند: به خدا سوگند آن‌ها دروغ می‌گویند: آیا نشنیده‌اند كه خدای تعالی می‌فرماید:  وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِیةً فِی عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ یرْجِعُونَ  كه معنای آیه این است: آیا آن (امامت) را جز در فرزندان حسین (علیه‌السلام) قرار داد.؟[61]

در كتاب شریف كمال الدین مرحوم صدوق (ره) روایت است كه امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) خطاب به امام حسین (علیه‌السلام) فرمودند: ای حسین! نهمین فرزند تو قائم به حق است. او آشكار كننده دین و گستراننده عدل است.[62]

شایان ذكر است پیرامون این مطلب كه امام زمان (علیه‌السلام) فرزند امام حسین (علیه‌السلام) است 308 روایت نقل شده.[63]

·         زمین به نورش روشن می‌شود

وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا ؛ و زمین به نور پروردگارش روشن می‌شود.[64]

علی بن ابراهیم در تفسیر خود از امام صادق (علیه‌السلام) درباره این آیه نقل می‌كند كه حضرت فرمودند: پروردگار زمین یعنی امام زمین، عرض كردم: هرگاه ظهور كند چه می‌شود؟ فرمودند: در آن صورت مردم از نور آفتاب و  نور ماه بی‌نیاز می‌شوند و به نور امام اكتفا می‌كنند.[65]

در آیه 35 سوره نور نیز به این معنا اشاره شده و از وجود پر بركت حضرت مهدی (علیه‌ السلام) به نور تعبیر شده، آنجا كه امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) درباره آیه یهدی الله بنوره من یشاء[66] فرمودند: مراد از نوری كه خداوند به وسیله آن هر كه را بخوهد هدایت می‌كند مهدی است.[67]

همچنین این معنای روشنگری و فروزان بودن در آیه دوم سوره لیل به (امام زمان (علیه‌السلام) تأویل گردیده آنجا كه خداوند می‌فرماید: والنهار اذا تجلّی؛[68] قسم به روز هنگامیكه عالم را به ظهور خود روشن می‌سازد.

و شاید مراد از این آیات آن است كه خورشید وجود حضرت مهدی (علیه‌السلام) از پشت ابر غیبت بیرون می‌آید و مردم از بركات وجودی او، و حتی از دیدار رخ زیبای او بهره‌مند می‌گردند، و عالمیان چنان شیفته و دلباخته او ‌شوند كه از تمام زیبایی‌ها و دلربائی‌های دنیا بی‌نیاز ‌گردند و زمین به نور معرفت و عشق به بقیة الله (علیه‌السلام) روشن می‌شود.

·         نعمت باطنی خدا

وَأَسْبَغَ عَلَیكُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً ؛ (خداوند) نعمت‌های ظاهری و باطنی خود را به طور فراوان بر شما ارزانی داشته.[69]

ابن بابویه نقل می‌كند كه از حضرت موسی بن جعفر (علیهماالسلام) درباره این آیه سؤال شد، آن حضرت فرمودند: نعمت ظاهری امام ظاهر است، و نعمت باطنی امام غایب می‌باشد، به آن جناب عرضه شد: آیا در امامان كسی هست كه غایب شود؟ امام فرمودند:

آری! امامی كه از دیدگان مردم غایب می‌شود، ولی یاد او از دل‌های مؤمنین غایب نمی‌گردد حجت دوازدهم است.[70]

·         حقیقتی انكار ناپذیر

وَالسَّمَاء ذَاتِ الْبُرُوجِ  ؛ سوگند به آسمان كه دارای برج‌های باعظمت است. [71]

ابن عباس نقل  می‌كند، كه پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند: ذكر خداوند عزوجل عبادت است، و یاد من و یاد علی (علیه‌السلام) هم عبادت است، و یاد امامانی كه فرزند علی (علیه‌السلام) هستند عبادت است، قسم به آن خدایی كه مرا به نبوت برانگیخت و بهترین مخلوقات قرار داد، وصی من بهترین اوصیاء و او حجّت خدا بر بندگانش و خلیفه او بر خلقش می‌باشد و فرزندانش امامان هدایتگر بعد از او می‌باشند، خداوند به خاطر آن‌ها اهل زمین را عذاب نمی‌كند و به خاطر آنان آسمان را نگه می‌دارد، كه جز به اذن او بر زمین خواهد افتاد، به سبب آن‌ها كوه‌ها بر جایشان استوارند و بر بندگان خدا باران می‌بارد و گیاهان از زمین می‌رویند.

آنان اولیای خدا و خلفای راستین من هستند، شماره ایشان همان تعداد ماه‌های سال است كه دوازده نفر می‌باشند.

آنگاه رسول خدا (صلی الله علیه و آله) این آیه را تلاوت كردند: وَالسَّمَاء ذَاتِ الْبُرُوجِ[72] و فرمودند: ای ابن عباس! آیا چنین می‌پنداری كه خداوند به آسمان دارای برج‌ها سوگند یاد كند و منظورش همان آسمان و برج‌های آن باشد؟ عرض كردم یا رسول الله! معنای آن چیست؟ فرمودند:اما آسمان من هستم، و اما برجها؛ امامان بعد از من هستند كه اولشان علی (علیه‌السلام) و آخرینشان مهدی (صلوات الله علیهم اجمعین) است.[73]

در آیه اول سوره فجر نیز خداوند تبارك و تعالی به وجود حضرت بقیة الله قسم یاد می‌كند و والفجر به حضرت مهدی (علیه‌السلام) تأویل شده[74] در ابتدای سوره عصر نیز خداوند به زمان ظهور حضرت مهدی (علیه‌السلام)سوگند یاد می‌كند.[75]

از تمامی این مطالب و آیاتی كه خداوند به خود امام زمان (علیه‌السلام) یا به عصر ظهور ایشان قسم یاد می‌كند به این نكته پی می‌بریم كه در حقانیت وجود حضرت مهدی (علیه‌ السلام) و ظهور ایشان هیچ تردید و شكی نیست و حضرتش حقیقتی انكار ناپذیر است.

·         نیرومندترین عالمیان

قَالَ لَوْ أَنَّ لِی بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِی إِلَى رُكْنٍ شَدِیدٍ ؛ (لوط) گفت: ای كاش در برابر شما قدرتی داشتم یا تكیه‌گاه و پشتیبان محكمی در اختیارم بود.[76]

از امام صادق (علیه‌السلام) نقل شده كه فرمودند: اینكه لوط به قومش گفت: لَوْ أَنَّ لِی بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِی إِلَى رُكْنٍ شَدِیدٍ مقصودش جز این نبود كه نیروی قائم (علیه‌السلام) را داشتم (زیرا نیروی حضرت آن چنان است كه هیچ كس یارای جنگیدن و مقابله با او را ندارد) و ركن شدید یاران آن حضرت هستند كه هر یك از آن‌ها قوت چهل مرد را دارد و دلشان از كوه آهن محكم‌تر است...[77]

درباره قدرت و نیروی حضرت مهدی (علیه‌السلام) از امام رضا (علیه‌السلام) نقل است كه فرمودند: هنگامی كه قائم (علیه‌السلام) ظهور كند جسمی قوی و نیرومند دارد به طوری كه اگر دست بر بزرگترین درخت زمین بزند آن را از جا می‌كند واگر بین كوه‌ها فریاد بزند صخره‌هایش از جا كنده شود و فرو ریزد.[78]

·         صراط مستقیم  

فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحَابُ الصِّرَاطِ السَّوِی وَمَنِ اهْتَدَى ؛ پس به زودی خواهید دانست كه (ما و شما) كدامیك اهل راه مستقیم هستیم و چه كسی هدایت شده است.

امام موسی بن جعفر (علیه‌السلام) فرمودند: از پدرم درباره این آیه: فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحَابُ الصِّرَاطِ السَّوِی وَمَنِ اهْتَدَى[79] سؤال كردم. پدرم فرمودند: راه مستقیم همان حضرت قائم (علیه‌السلام) است، و هدایت شده كسی است كه از او اطاعت كند.[80]

در آیات دیگری از قرآن[81] هم به این مطلب اشاره گردیده كه منظور از هدایت شدن انسان‌ها همان اطاعتشان نسبت به چهارده معصوم (علیهم‌السلام) است و هدایت شده و رستگار كسی است كه مطیع محض پیامبر و خاندان او باشد. ناگفته نماند كه اطاعت از این انوار مقدس همان اطاعت و پیروی از حضرت حق است: من اطاعكم فقد اطاع الله[82]

·         تعهد انبیاء به ولایت مهدی (علیه‌السلام)

وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ مِن قَبْلُ فَنَسِی وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا ؛ و به راستی كه ما از پیش به آدم سفارشی كردیم پس او فراموش كرد و برایش عزم و تصمیم پایداری نیافتیم.[83]

از امام باقر (علیه‌السلام) درباره این آیه چنین نقل شده كه فرمودند: خداوند از پیامبران پیمان گرفت و فرمود: آیا من پروردگارتان نیستم؟ گفتند: چرا، (سپس خداوند فرمود) این محمد (صلی الله علیه و آله) رسول من و علی (علیه‌السلام) امیرالمؤمنین است و جانشینان پس از او والیان امر من و گنجینه‌های علم من هستند و مهدی (علیه‌السلام) كسی است كه به وسیله او دینم را یاری می‌كنم و دولتم را به وسیله او آشكار می‌سازم به او از دشمنانم انتقام می‌گیرم و به وسیله او عبادت می‌شوم. (سپس پیامبران) گفتند: پروردگارا (به این مطالب) اقرار كردیم و شهادت دادیم.

ولی آدم (علیه‌السلام) نه انكار كرد و نه اقرار نمود، پس منصب اولوالعزمی برای پنج تن از پیامبران به جهت حضرت مهدی (علیه‌السلام) (و اقرار به مقام ایشان) ثابت شد، و به آدم كه عزمی در اقرار نبود (این مقام عطا نشد). و این است معنای قول خداوند تبارك و تعالی كه فرمود: وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ مِن قَبْلُ فَنَسِی وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا[84]

·         دعایش مستجاب است

أَمَّن یجِیبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَیكْشِفُ السُّوءَ وَیجْعَلُكُمْ خُلَفَاء الْأَرْضِ ؛ (آیا بتهایی كه معبود شما هستند بهترند) یا كسی كه دعای مضطر را اجابت می‌كند و گرفتاری را برطرف می‌سازد و شما را خلفای زمین قرار می‌دهد.[85]

از امام صادق (علیه‌السلام) در باره این آیه شریفه روایت شده كه حضرت فرمودند: این آیه درباره قائم آل محمد (صلی الله علیه و آله) نازل شده، به خدا سوگند اوست آن مضطری كه در مقام ابراهیم دو ركعت نماز می‌گذارد و به سوی خداوند دعا می‌كند، پس (خداوند) او را اجابت نماید و ناراحتی (او) را برطرف سازد و او را خلیفه (خود) در زمین قرار دهد و این آیه قرآن از اموری است كه تأویلش بعد از تنزیلش خواهد بود.[86]

·         اوج درخشندگی ولایت امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)

وَالشَّمْسِ وَضُحَاهَا  ؛ سوگند به خورشید و اوج درخشندگیش.[87]

امام صادق (علیه‌السلام) درباره این آیه فرمودند: شمس، امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) است و اوج درخشندگی خورشید قیام حضرت قائم (علیه‌السلام) است.[88]

نظر به اینكه در زمان امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) امامان ظلم و جور زمام امور را به دست گرفتند و بر مسند خلافت تكیه زدند و با سیاهی خود قصد پوشاندن نور ولایت علوی را داشتند، در زمان ظهور حضرت ولی عصر (علیه‌السلام) حقانیت ولایت امیرالمؤمنین (علیه السلام) بر همگان ثابت خواهد شد و نور ولایت، زمین را روشن می‌كند و مردم به مودّت و محبّت پیامبر (صلی الله علیه و آله) دینشان را می‌شناسند و به سوی خدا هدایت می‌شوند.

·         ستاره‌ای درخشان در تاریكی

فَلَا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ  الْجَوَارِ الْكُنَّسِ ؛ سوگند به ستارگانی كه باز می‌گردند، حركت می‌كنند و از دیده‌ها پنهان می‌شوند.[89]

امام باقر (علیه‌السلام) درباره این آیه فرمودند: خُنَّس؛ امامی است كه در سال دویست و شصت از مردم پنهان می‌شود به طوری كه مردم از احوال او بی‌اطلاع می‌مانند، سپس مانند ستاره‌ای تابناك در شب تار آشكار می‌گردد.[90]

حضرت علی بن موسی الرضا (علیه‌السلام) نیز در توصیف و تعریف امام می‌فرمایند: امام ستاره‌ای است راهنما در شدت تاریكی‌ها و رهگذر شهرها و كویرها و گرداب دریاها.[91]

شاید مراد حضرت رضا (علیه‌السلام) این باشد كه: چنانكه از قدیم‌الایام مردم در بیابان‌ها و راه‌های طولانی به وسیله ستارگان آسمان راه را از بیراهه پیدا می‌كردند در بیابان تاریك دنیا نیز امامان معصوم (علیهم‌السلام) چراغ پر فروغ هدایت بشر می‌باشند و مردم به وسیله این ذوات مقدس راه خدا را پیدا می‌كنند و به سر منزل مقصود نائل می‌شوند.

فصل دوم: خصوصیات یاران حضرت مهدی (علیه‌السلام)در قرآن

·         خدا آنان را دوست دارد

یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُواْ مَن یرْتَدَّ مِنكُمْ عَن دِینِهِ فَسَوْفَ یأْتِی اللّهُ بِقَوْمٍ یحِبُّهُمْ وَیحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِینَ ؛ ای كسانی‌كه ایمان آورده‌اید! هر كس از شما، از دین خود باز گردد (به خدا زیانی نمی‌رساند) خداوند جمعیتی را می‌آورد كه آن‌ها را دوست دارد و آنان نیز او را دوست دارند؛ در برابر مؤمنان متواضع، و در برابر كافران سرسخت و نیرومندند.[92]

حضرت صادق (علیه‌السلام) درباره این آیه فرمودند: همانا اصحاب و یاران صاحب این امر (امام زمان (علیه‌السلام)) برایش محفوظند، و اگر همه مردم از بین بروند (كافر شوند یا بمیرند) خداوند یارانش را خواهد آورد و ایشان كسانی‌اند كه خداوند (عزوجل) درباره ایشان فرموده: یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُواْ مَن یرْتَدَّ مِنكُمْ ... .[93]

چنانكه در این آیه شریفه ذكر شده است خداوند یاران امام زمان را دوست دارد زیرا آن‌ها كسانی هستند كه به حقیقت توحید راه یافته‌اند[94] و به كمالاتی نائل گشته‌اند كه قابلیت یاری امام زمان (علیه‌السلام) را پیدا كرده‌اند.

·         به بهترین صورت هدایت می‌شوند.

وَیزِیدُ اللَّهُ الَّذِینَ اهْتَدَوْا هُدًى ؛ كسانی‌كه در راه هدایت گام نهادند، خداوند بر هدایتشان می‌افزاید.[95]

امام صادق (علیه‌السلام) درباره این آیه شریفه فرمودند: در روز ظهور حضرت مهدی (علیه‌ السلام) خداوند بر هدایت پیروان حضرت مهدی (علیه‌السلام) می‌افزاید زیرا آنان حضرت مهدی (علیه‌السلام) را رد نمی‌كنند و انكار نمی‌نمایند یعنی به خاطر پیروی از حضرت ولی عصر (علیه‌السلام) بر هدایتشان افزوده می‌شود.[96]

·         امتحان می‌شوند

إِنَّ اللّهَ مُبْتَلِیكُم بِنَهَرٍ فَمَن شَرِبَ مِنْهُ فَلَیسَ مِنِّی ؛ همانا خداوند شما را به وسیله یك نهر آب آزمایش می‌كند؛ آن‌ها كه (به هنگام تشنگی) از آن بنوشند، از من نیستند.[97]

امام صادق (علیه‌السلام) درباره این آیه چنین می‌فرمایند: یاران طالوت به آن نهر امتحان شدند كه خدای تعالی درباره‌اش فرموده:إِنَّ اللّهَ مُبْتَلِیكُم بِنَهَرٍ فَمَن شَرِبَ مِنْهُ فَلَیسَ مِنِّی  و همانا اصحاب قائم (علیه‌السلام) نیز به مانند آن آزمایش خواهند شد.[98]

ابتلا و آزمایش در سپاه طالوت به این علت بود كه مؤمنین واقعی مشخص گردند ونتیجه آزمایش این شد كه بیشتر سپاهیان طالوت در امتحان مردود شدند در سپاه حضرت مهدی (علیه‌السلام) نیز چنین امتحان دشواری صورت می‌گیرد كه یاران و مؤمنین خالص ایشان شناخته شوند.

·         هرگز از او برنمی‌گردند

فَإِن یكْفُرْ بِهَا هَـؤُلاء فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَّیسُواْ بِهَا بِكَافِرِینَ ؛ پس اگر این قوم (پیامبران و هدایت یافتگان بفرض) نسبت به (نبوّت و كتاب خدا) كفر ورزند (آئین حق زمین نمی‌ماند؛ زیرا) افراد دیگری را نگهبان آن می‌سازیم كه هرگز نسبت به آن كافر نشوند.[99]

از فرمایشی از امام صادق (علیه‌السلام) ذیل این آیه چنین استفاده می‌شود كه یاران امام زمان (علیه‌السلام) برایش محفوظند و هیچ گاه از دین حق برنمی‌گردند[100] و قلب‌هایشان در دین چون آهن محكم و استوار است، و به چنان مرتبه‌ای می‌رسند كه پیامبر اكرم (صلی الله علیه و آله) آنان را برادران خود می‌خواند.

·         از سراسر عالم به یاری مهدی (علیه‌السلام) می‌آیند

فَاسْتَبِقُواْ الْخَیرَاتِ أَینَ مَا تَكُونُواْ یأْتِ بِكُمُ اللّهُ جَمِیعًا ؛ پس به كارهای نیك سبقت و پیشی بگیرید، هر كجا باشید خداوند همه شما را خواهد آورد.[101]

امام باقر (علیه‌السلام) درباره این آیه چنین فرمودند: خیرات (در این آیه) ولایت است و منظور از ( أَینَ مَا تَكُونُواْ یأْتِ بِكُمُ اللّهُ جَمِیعًا ) اصحاب قائم (علیه‌السلام) است كه سیصد و (سیزده) نفرند، به خدا سوگند امت معدوده ایشانند... كه همچون ابرهای پاییزی در یك ساعت جمع خواهند شد و در خدمتش مهیا می‌شوند و همگی در مكه در محضر آن حضرت صبح می‌كنند.[102]

·         زنده شدن دوباره (رجعت)

وَأَقْسَمُواْ بِاللّهِ جَهْدَ أَیمَانِهِمْ لاَ یبْعَثُ اللّهُ مَن یمُوتُ بَلَى وَعْدًا عَلَیهِ حَقًّا وَلـكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ یعْلَمُونَ ؛ (مشركان) سوگندهای شدیدی به خدا یاد كردند كه هرگز خداوند كسی را كه بمیرد زنده نخواهد كرد! آری این وعده قطعی خداست (كه مردگان را زنده می‌گرداند) ولی بیشتر مردم نمی‌دانند.[103]

ابوبصیر می‌گوید به امام صادق (علیه‌السلام) عرضه داشتم: این كه خداوند تبارك و تعالی می‌فرماید: ( و اقسموا بالله...) منظور چیست؟

فرمودند: ای ابوبصیر در این باره چه می‌گویی؟ گفتم: مشركین می‌پندارند و سوگند می‌خورند كه خداوند هرگز مردگان را زنده نخواهد كرد.

حضرت فرمودند: مرگ بر كسی كه چنین سخنی می‌گوید، از آن‌ها بپرس كه آیا مشركین به الله قسم می‌خورند یا به لات و عزّی؟

ابوبصیر می‌گوید: گفتم: فدایت شوم پس برایم معنی این آیه را بیان فرمایید.

امام فرمودند: ای ابوبصیر! هنگامی كه قائم ما به پا خیزد، خداوند گروهی از شیعیان ما را برای او برانگیزد و آنان را زنده گرداند (كه آماده نبرد در ركاب حضرت مهدی (علیه‌السلام) می‌باشند) پس وقتی شیعیان ما خبر زنده شدند آنان را برای هم نقل می‌كنند دشمنانی كه این خبر را شنوند، شیعیان را به شدّت تكذیب می‌كنند و می‌گویند: والله این‌ها كه شما می‌گویید زنده نشده و نخواهند شد تا روز قیامت، پس خداوند گفتار آن‌ها را حكایت كرده می فرماید: وَأَقْسَمُواْ بِاللّهِ جَهْدَ أَیمَانِهِمْ لاَ یبْعَثُ اللّهُ مَن یمُوتُ.[104]

·         گروهی از قوم موسی (علیه‌السلام)

وَمِن قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ یهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ یعْدِلُونَ ؛ و از قوم موسی، گروهی هستند كه به سوی حق هدایت می‌كنند؛ و به آن باز می‌گردند.[105]

امام صادق (علیه‌السلام) درباره این آیه شریفه فرمودند:

هرگاه قائم (علیه‌السلام) از پشت این بیت (خانه كعبه) ظاهر شود، خداوند با او بیست و هفت مرد را برمی‌انگیزد (برای یاری كردن امام زمان (علیه‌السلام) آنان را زنده می‌كند) پانزده نفر آنان از قوم حضرت موسی (علیه‌السلام) هستند كه خدای تعالی در باره آن‌ها می‌فرماید: وَمِن قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ یهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ یعْدِلُونَ ؛ آنان كه به حق قضاوت می‌كنند و به آن باز می‌گردند) هفت تن از اصحاب كهف، یوشع وصی حضرت موسی، مؤمن آل فرعون، سلمان فارسی، ابودجانه انصاری و مالك اشتر.[106]

فصل سوم: خصوصیات ظهور حضرت مهدی (علیه‌السلام)

·         قطعی بودن ظهور

فَوَرَبِّ السَّمَاء وَالْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِّثْلَ مَا أَنَّكُمْ تَنطِقُونَ ؛ به پروردگار آسمان و زمین سوگند كه این مطلب حق است همچنانكه با یكدیگر سخن می‌گویید.[107]

حضرت سجاد (علیه‌السلام درباره این آیه شریفه می‌فرمایند: اینكه خداوند فرموده اِنَّه لَحَقُّ مراد قیام قائم (علیه‌السلام) است (كه قطعی بوده و هیچ تردیدی در وقوع آن نیست آنچنان كه پروردگار به آن سوگند یاد می‌كند) و خداوند وعده فرموده به كسانی‌كه ایمان آورده و عمل صالح انجام می‌دهند در ظهور حضرت مهدی خلافت دهد و دین آنان را در همه جا فراگیر كند.[108]

تكمیل مطلب این‌كه خداوند عزوجل به خاطر حتمی بودن و  اهمّیت ظهور حضرت مهدی (علیه‌السلام) در ابتدای سوره عصر نیز به عصر ظهور قسم یاد می‌كند در آنجا كه می‌فرماید: والعصر ان الانسان لفی خسر ؛سوگند به عصر همه انسان‌ها در زیانكاری و خسرانند.[109]

امام صادق (علیه‌السلام) درباره این آیه می‌فرمایند: مراد از (عصر) خروج قائم (علیه السلام) است مراد از (ان الانسان لفی خسر) آن است كه دشمنان ما در زیان هستند.[110]

·         ناگهانی بودن ظهور

هَلْ ینظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَن تَأْتِیهُم بَغْتَةً وَهُمْ لَا یشْعُرُونَ ؛ آیا جز آن ساعت را انتظار می‌كشند كه به ناگاه ایشان را فرا رسد در حالیكه بی‌خبر و غافل باشند.[111]

امام باقر (علیه‌السلام) درباره این آیه می‌فرماید:

آن ساعت حضرت قائم (علیه‌السلام) است كه بناگاه (خبر ظهور و قیامش) فرا می‌رسد.[112]

درباره این كه قیام وظهور حضرت مهدی (علیه‌السلام) ناگهانی است در قرآن آیات متعددی وجود دارد كه برای نمونه می‌توان به آیه هیجدهم سوره محمّد و آیه یكصد و هشتاد و هفتم سوره اعراف و آیه اول سوره قمر اشاره نمود،

شاید رازی كه در ناگهانی بودن ظهور مهدی (علیه‌السلام) نهفته است این باشد كه منتظران واقعی هر لحظه آمادگی لازم را برای قیام آن حضرت داشته باشند و تمامی ساعات و لحظات عمر بیاد یوسف زهرا و منتظر او باشند كه این یاد و انتظار بهترین وسیله برای ترك معصیت و انجام واجبات و در نتیجه تقرّب به حضرت باری تعالی است.

·         یوم الله

وَذَكِّرْهُمْ بِأَیامِ اللّه ؛ و روزهای خداوند را بیاد آنان بیاور.[113]

حضرت باقر (علیه‌السلام) فرمودند: روزهای خدای عزوجل سه روز است: روزی كه حضرت قائم (علیه‌السلام) قیام خواهد كرد، روز رجعت و روز قیامت.[114]

·         ندای آسمانی

وَاسْتَمِعْ یوْمَ ینَادِ الْمُنَادِ مِن مَّكَانٍ قَرِیبٍ یوْمَ یسْمَعُونَ الصَّیحَةَ بِالْحَقِّ ذَلِكَ یوْمُ الْخُرُوجِ ؛

گوش فرا دار  منتظر روزی باش كه منادی از مكانی نزدیك ندا دهد، روزی كه همگان آن صیحه را به حق می‌شنوند، آن هنگام روز خروج است.[115]

علی ابن ابراهیم قمی در تفسیرش از امام صادق (علیه‌السلام) نقل می‌كند كه حضرت فرمودند:

منادی ( از آسمان) نام حضرت قائم و نام پدرش (علیهماالسلام) را ندا می‌كند و مراد از فرموده خداوند  یوْمَ یسْمَعُونَ الصَّیحَةَ بِالْحَقِّ ذَلِكَ یوْمُ الْخُرُوجِ  (صیحه‌ای است) به نام قائم (علیه ‌السلام) از سوی آسمان (كه در روز خروج حضرت همگان آن را بشنوند).[116]

·         بیعت جبرئیل

أَتَى أَمْرُ اللّهِ فَلاَ تَسْتَعْجِلُوهُ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا یشْرِكُونَ؛

فرمان خدا فرا رسیده است، برای آن عجله نكنید! خداوند منزّه و برتر است از شرك مشركان.[117]

شیخ صدوق (ره) در كتاب كمال الدین از امام صادق (علیه‌السلام) نقل می‌كند كه فرمودند:

نخستین كسی كه با قائم (علیه‌السلام) بیعت می‌كند جبرئیل است كه به صورت پرنده سفیدی نازل می‌شود و با آن حضرت بیعت می‌نماید، سپس یك پای بر بیت الله الحرام و پای دیگر بر بیت المقدس می‌گذارد، آنگاه با صدای رسایی كه خلایق می‌شنوند فریاد خواهد زد:

أَتَى أَمْرُ اللّهِ فَلاَ تَسْتَعْجِلُوهُ .[118]

حضرت صادق (علیه‌السلام) در روایت دیگری درباره این آیه فرمودند:

 (امری كه نباید در آن عجله كرد) امر ما است و امر ما امر خداست... كه خداوند آن را با سه لشكر یاری می‌فرماید: به وسیله فرشتگان و مؤمنان و رعب و خروج آن حضرت همچون خروج رسول الله (صلی الله علیه و آله) خواهد بود.[119]

·         اثبات ولایت امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)

وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِینٍ؛[120]

و همانا پس از این هنگام،‌راستی و حقیقت این خبر را خواهید دانست.

از حضرت باقر (علیه‌السلام) در باره این كلام خداوند روایت شده كه فرمودند: مراد از وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِینٍ  هنگام خروج قائم (علیه‌السلام) است[121]

 (و مراد از خبری كه حقیقت و عظمت آن در زمان ظهور حضرت مهدی (علیه‌السلام) بر همگان آشكار خواهد شد؛ ولایت امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) است)

·         ایمان آوردن یهودیان و مسیحیان

وَإِن مِّنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلاَّ لَیؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَیوْمَ الْقِیامَةِ یكُونُ عَلَیهِمْ شَهِیدًا؛

و هیچ كس از اهل كتاب نیست جز آنكه پیش از مرگ به وی (حضرت عیسی (علیه‌السلام)) ایمان خواهد آورد و روز قیامت او بر آنان گواه خواهد بود.[122]

علی بن ابراهیم از شهر بن حوشب نقل می‌كند كه گفت: حجاج به من گفت: (ای شهر) آیه‌ای در كتاب خدا هست كه در آن درماندم، گفتم: ای امیر كدام آیه است؟ گفت:این آیه: وَإِن مِّنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلاَّ لَیؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَیوْمَ الْقِیامَةِ یكُونُ عَلَیهِمْ شَهِیدًا به خدا سوگند من دستور می‌دهم یهودی و نصرانی را گردن می‌زنند، سپس چشم بر او می‌دوزم پس نمی‌بینم لبهایش را حركت دهد تا این كه بی‌حركت گردد؟

گفتم‌: خداوند حال امیر را اصلاح نماید، چنانكه تأویل كرده‌ای نیست.

گفت: چگونه است؟‌

گفتم: همانا عیسی (علیه‌السلام) پیش از روز قیامت به دنیا فرود می‌آید، پس اهل هیچ آیین یهودی و غیر آن (نصرانی) باقی نماند مگر آنكه پیش از مُردنش به او ایمان آورد، و پشت سر حضرت مهدی (علیه‌السلام) نماز می‌گزارد.

حجاج گفت: وای بر تو! این را از كجا می‌گویی و از كجا آورده‌ای؟

گفتم: این را از محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابی‌طالب (علیهم‌السلام)نقل می‌كنم.

گفت: به خدا سوگند آن را از چشمه زلالی گرفته‌ای.[123]

·         عدم فایده ایمان كفار در ظهور

قُلْ یوْمَ الْفَتْحِ لَا ینفَعُ الَّذِینَ كَفَرُوا إِیمَانُهُمْ وَلَا هُمْ ینظَرُونَ ؛

 (ای رسول ما) بگو در روز پیروزی ایمان كسانی كه كفر ورزیدند سودی به حالشان نخواهد داشت، و مهلت داده نخواهند شد.[124]

امام صادق (علیه‌السلام) درباره این آیه فرمودند:

یوم الفتح روزی است كه دنیا بر روی حضرت قائم (علیه‌السلام) گشوده می‌شود، كسی كه پیش از آن هنگام مؤمن نبوده و بعد از این فتح ایمان آورد، ایمانش به حالش نفعی نخواهد داشت، ولی هر كس پیش از آن ایمان داشته و منتظر ظهور (حضرت مهدی (علیه‌السلام)) باشد، ایمانش برای او سودمند خواهد بود، و خداوند مقام و شأنش را نزد آن حضرت  بزرگ خواهد ساخت و روز قیامت بهشت را برایش زینت كند و ... و این است پاداش دوستان و اهل ولایت امیرالمؤمنین (علیه‌السلام).[125]

در آیه یكصد و پنجاه و هشتم سوره انعام نیز به این مطلب اشاره شده، آنجا كه خداوند تبارك و تعالی فرمودند:

یوْمَ یأْتِی بَعْضُ آیاتِ رَبِّكَ لاَ ینفَعُ نَفْسًا إِیمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِن قَبْلُ؛

روزی كه بعضی از آیات پروردگارت فرا رسد، ایمان آوردن افرادی كه قبلا ایمان نیاورده‌اند، سودی به حالشان نخواهد داشت.

امام صادق (علیه‌السلام) درباره این آیه می‌فرماید: (آیات) همان امامان هستند، و آیه‌ای كه مورد انتظار است حضرت قائم (علیه‌السلام) می‌باشد، پس در آن روز ایمان آوردن كسانی‌كه قبل از قیام آن حضرت با شمشیر ، ایمان نیاورده‌اند به حالشان سودی نبخشد، هر چند به امامان دیگر از پدران ایشان (علیهم السلام) ایمان داشته باشد.[126]

·         زمین به یاری مهدی (علیه‌السلام) می‌آید

أَفَأَمِنَ الَّذِینَ مَكَرُواْ السَّیئَاتِ أَن یخْسِفَ اللّهُ بِهِمُ الأَرْضَ أَوْ یأْتِیهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَیثُ لاَ یشْعُرُونَ؛

آیا كسانی كه بر كارهای زشت، مكر‌ها می‌كنند ایمن هستند از این كه خداوند آنان را بر زمین فرو برد یا عذاب او از آنجا كه انتظارش را ندارند به سراغشان آید.[127]

امام باقر (علیه‌السلام) فرمودند: ... مردی از خاندان پیامبر (صلی الله علیه و آله) خروج كند كه سیصد نفر همراهیش نمایند و پرچم رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را با خود دارد. به سوی مدینه حركت می‌كند و چون از بیابان بیداء بگذرد بگوید: این جای كسانی است كه به زمین فرو می‌روند، و این است آیه‌ای كه خدای عزوجل فرموده:  أَفَأَمِنَ الَّذِینَ مَكَرُواْ السَّیئَاتِ أَن یخْسِفَ ...[128] (زمین‌ آن‌ها را در كام كشد و آنان توان مقابله با قدرت حق را ندارند.

·         خداوند مهدی -علیه السلام- را یاری می‌كند

أُذِنَ لِلَّذِینَ یقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ؛

به كسانی‌كه با آنان نبرد می‌شود اجازه جنگ داده شده به خاطر  این‌كه به آنان ستم شده و خداوند بر یاری آنان توانست.[129]

لَینصُرَنَّهُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ  ؛

خداوند او را یاری می‌كند، همانا خداوند بسیار عفو كننده و بخشنده است.[130]

وَلَئِن جَاء نَصْرٌ مِّن رَّبِّك؛

و چنانچه نصرت و یاری از سوی پروردگارت آید.[131]

امام باقر (علیه‌السلام) در باره آیه اول می‌فرماید: این آیه درباره حضرت قائم (علیه‌السلام) و اصحاب اوست[132] (كه خداوند بر یاری آنان تواناست و آنان را یاری می‌كند.

امام صادق (علیه‌السلام) در باره آیه دوم می‌فرماید: مراد از آن است كه خداوند عزوجل پیامبر و دینش را به وسیله قائم (علیه‌السلام) كه از فرزندان اوست یاری می‌كند.[133]

امام صادق (علیه‌السلام) درباره آیه سوم به این مطلب اشاره می‌فرمایند كه: نصرت و پیروزی كه از سوی پروردگار می‌آید همان قائم (علیه‌السلام) است.[134]

فصل چهارم:  برخورد حضرت مهدی (علیه‌السلام) با دشمنان

الف) مسلمانانی كه در مقابل حضرت مهدی (علیه‌السلام) می‌ایستند

·         منكران ولایت اهل بیت (علیهم‌السلام)

·         خواری منكران ولایت امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)

فَلَمَّا نَسُواْ مَا ذُكِّرُواْ بِهِ فَتَحْنَا عَلَیهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَیءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُواْ بِمَا أُوتُواْ أَخَذْنَاهُم بَغْتَةً فَإِذَا هُم مُّبْلِسُونَ ؛

پس چون آنچه به ایشان تذكر داده شده بود همه را فراموش كردند؛ ابواب همه چیز را بر آن‌ها گشودیم تا آنگاه كه به آنچه عطا شدند شادمان و مغرور گشتند به ناگاه آن‌ها را (به كیفر اعمالشان) گرفتار كردیم و در آن هنگام خوار و ناامید شدند.[135]

امام باقر (علیه‌السلام) در باره این آیه فرمودند: مراد از  فَلَمَّا نَسُواْ مَا ذُكِّرُواْ بِهِ  یعنی:

پس چون ولایت امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) را ترك كردند و حال آنكه به آن مأمور بودند و مراد از  فَتَحْنَا عَلَیهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَیءٍ  یعنی به آنان در دنیا دولت دادیم و آنچه در آن گسترده شده در اختیارشان نهادیم. و مراد از  حَتَّى إِذَا فَرِحُواْ بِمَا أُوتُواْ أَخَذْنَاهُم بَغْتَةً فَإِذَا هُم مُّبْلِسُونَ   یعنی قیام حضرت قائم (علیه‌السلام) كه در آن هنگام آنان را (منكران ولایت امیرالمؤمنین (علیه السلام) را به كیفر اعمالشان گرفتار می‌كنیم به طوری كه خوار و ناامید گردند).[136]

در آیه دویست و بیست و هفت سوره شعراء نیز به این مطلب اشاره گردیده آنجا كه خداوند تبارك و تعالی می‌فرماید:

وَسَیعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَی مُنقَلَبٍ ینقَلِبُونَ ؛

و آنانكه ظلم و ستم كردند به زودی خواهند دانست كه به كدام كیفرگاه و دوزخی دگرگون خواهند شد.[137]

در حدیثی از پیامبر اكرم (صلی الله علیه و آله) آمده است كه حضرت فرمودند: به خدا شكوه می‌كنم از منكران فضیلت اهل بیتم و تضییع كنندگان حق آنان پس از خودم، و كافی است كه خداوند ولی و یاور من و اهل بیتم باشد و از منكران حق ایشان انتقام كشد و سپس حضرت این آیه را تلاوت فرمودند:  وَسَیعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَی مُنقَلَبٍ ینقَلِبُونَ[138]

انتقامی كه خداوند از منكران و دشمنان اهل بیت (علیهم‌السلام) می‌گیرد در زمان ظهور و حضور حضرت مهدی (علیه‌السلام) است.

·                     مسخ عده‌ای از منكران

سَنُرِیهِمْ آیاتِنَا فِی الْآفَاقِ وَفِی أَنفُسِهِمْ حَتَّى یتَبَینَ لَهُمْ اَنَّهُ الحَق؛

به زودی آیات و نشانه‌های خویش را در جهان هستی و در جان خودشان به آنان نشان خواهیم داد تا برایشان روشن گردد كه او حق است.[139]

امام صادق (علیه‌السلام) درباره این كلام خدای تعالی فرمودند:

نشانه‌های خداوند در آفاق و جهان هستی كم شدن و كاسته‌شدن وسایل زندگی بر آنان است و در جانشان به مسخ شدن است تا اینكه بر آنان معلوم شود كه قائم (علیه‌السلام) حق است.[140]

شاید مراد حضرت این باشد كه در زمان ظهور حضرت مهدی (علیه‌السلام) عده‌ای از منكران او مسخ می‌گردند تا دریابند كه حضرت مهدی (علیه‌السلام) حق است و او همان وعده انكار ناپذیر خداوند می‌باشد.

·                     انتقام از ناصبیان

وَلَمَنِ انتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُوْلَئِكَ مَا عَلَیهِم مِّن سَبِیلٍ  ؛

و هر آنكه پس از ظلمی كه بر او رفته انتقام جویی كند پس بر چنین كسانی هیچ گونه مؤاخذه‌ و گناهی نیست.[141]

امام باقر (علیه‌السلام) درباره این آیه قرآن كریم فرمودند:

 (كسیكه انتقام‌جویی می‌كند و هیچ‌گونه مؤاخذه و گناهی بر او نیست) حضرت قائم (علیه‌السلام) است، هرگاه بپاخیزد از بنی‌امیه و تكذیب كنندگان و ناصبیان انتقام خواهد گرفت.[142]

·                     عذاب مشهود

حَتَّى إِذَا رَأَوْا مَا یوعَدُونَ فَسَیعْلَمُونَ مَنْ أَضْعَفُ نَاصِرًا وَأَقَلُّ عَدَدًا؛

تا آنگاه كه عذاب موعود را ببینند؛ سپس خواهند دانست چه كسی یاورش ضعیف‌تر و جمعیتش كم‌تر است. (144) [143]

از حضرت كاظم (علیه‌السلام) درباره این آیه نقل شده است كه فرمودند: منظور از مایوعَدنحضرت قائم (علیه‌السلام) و یاران او می‌باشد.[144]

و شاید مراد حضرت موسی بن جعفر (علیه‌السلام) این باشد كه در زمان ظهور حضرت مهدی (علیه‌السلام) منكران ولایت امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) به شمشیر عدالت حضرت قائم عذاب را به چشم می‌بینند و در می‌یابند كه چه كسی ضغیف‌تر و ناتوان‌تر است، كسیكه دشمن خدا و منكر ولایت علوی است یا كسانی كه خداوند آن‌ها را یاری می‌كند و ذات حق تعالی ولیشان است.

در آیه یك صد و دهم سوره هود این معنا كامل‌تر شده خداوند تبارك و تعالی می‌فرماید:

وَلَقَدْ آتَینَا مُوسَى الْكِتَابَ فَاخْتُلِفَ فِیهِ...؛

و به راستی  كه ما كتاب (تورات) را بر موسی فرستادیم آنگاه درباره آن اختلاف كردند.[145]

امام باقر (علیه‌السلام) درباره این آیه فرمودند:

امت موسی درباره تورات اختلاف كردند هم چنانكه این امت در قرآن اختلاف نمودند، و البته در كتابی هم با حضرت قائم (علیه‌السلام) است نیز اختلاف خواهند كرد، به طوری كه عده بسیاری از آنان انكار نمایند، پس آن حضرت منكران را پیش می‌كشد و گردنشان را می‌زند.[146]

البته این عذاب‌ها و مجازات‌ها درباره كسانی است كه اصلاح پذیر نمی‌باشند و هیچ راهی برای هدایشان وجود ندارد و بهترین راهی كه توسط حضرت قائم (علیه‌السلام) برای آن‌ها در نظر گرفته می‌شود آن است كه حضرت زمین را از وجود آنان پاك می‌كند.

2ـ ظالمان و قاتلان اهل بیت (علیهم‌السلام)

·                     انتقام از قاتلان اباعبدالله (علیه‌السلام)

وَمَن قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِیهِ سُلْطَانًا فَلاَ یسْرِف فِّی الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا؛

هر آنكه مظلوم كشته شود پس البته كه ما برای ولی او حكومت و تسلّط قرار دادیم (بر قاتل) پس مباد در كشتن اسراف كند چرا كه او مورد حمایت است.[147]

از حضرت صادق (علیه‌السلام) درباره این آیه سؤال شد، حضرت فرمودند:

قائم آل محمد (علیهم السلام) خروج می‌كند و به انتقام خون حسین (علیه‌السلام) دشمنان را می‌كشد، پس چنانكه اهل زمین را به قتل رساند مسرِف نخواهد بود، و این‌كه خداوند فرموده فلا یسرف فی القتل یعنی كاری انجام نمی‌دهد كه به سبب آن اسراف كرده باشد. سپس حضرت صادق (علیه‌السلام) فرمودند:

به خدا سوگند فرزندان و نوادگان كشندگان حسین (علیه‌السلام) را به سبب كارهای پدرانشان به قتل می‌رساند.[148]

از امام رضا (علیه‌السلام) پرسیدند: یابن رسول الله چه می‌فرمائید درباره حدیثی كه از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده كه فرمودند:

قائم (علیه‌السلام) هنگامی كه خروج می‌كند فرزندان و نوادگان قاتلان حسین (علیه‌السلام) را به خاطر كارهای پدرانشان به قتل می‌رساند؟ حضرت رضا فرمودند:

همین طور است. گفتم پس قول خدای عزوجل كه می‌فرماید: هیچ نفسی بار دیگری را به دوش نمی‌كشد[149]

معنایش چیست؟ فرمودند:

‌خداوند در تمامی اقوالش راست گفته، ‌ولی فرزندان كشندگان امام حسین (علیه‌السلام) به كرده پدرانشان راضی هستند و به آن جنایت‌ها افتخار می‌كنند، و هر كس به كاری راضی باشد همچون كسی است كه آن را انجام داده، ... بنابراین تنها به این جهت حضرت قائم (علیه‌السلام) آن‌ها را می‌كشد كه به كردار پدرانشان راضی هستند.[150]

·                     انتقام از ظالمین به خاندان پیامبر (صلی الله علیه و آله)

إِنَّهُمْ یكِیدُونَ كَیدًا وَأَكِیدُ كَیدًا فَمَهِّلِ الْكَافِرِینَ أَمْهِلْهُمْ رُوَیدًا؛

البته آنان (دشمنان اسلام) هر چه بتوانند كید و مكر می‌كنند. و من هم كید و مكر خواهم كرد. پس تو (ای رسول ما) كافران را مهلت بده، مهلت كمی.[151]

امام صادق (علیه‌السلام) درباره این آیه شریفه فرمودند:

 (دشمنان اسلام) با رسول خدا كید و مكر نمودند، و با حضرت علی (علیه‌السلام) مكر نمودند، نسبت به فاطمه (سلام‌الله‌علیها) با كید و مكر رفتار كردند پس خداوند فرمود:

ای محمد (صلی الله علیه و آله) آنان (دشمنان و منافقان) هر چه بتوانند كید و مكر می‌كنند، و من هم در مقابل آنان مكر می‌كنم، پس تو ای محمد (صلی الله علیه و آله) كافران را مهلت بده مهلت كمی تا وقت برانگیختن قائم (علیه‌السلام) كه به وسیله او از جباران و طاغوتیان قریش و بنی امیه و سایر مردم (ظالمین به خاندان عصمت (علیهم السلام)) انتقام خواهم گرفت.[152]

·                     عذابی فراگیر بر غاصبان خلافت علوی

هَلْ أَتَاكَ حَدِیثُ الْغَاشِیةِ وُجُوهٌ یوْمَئِذٍ خَاشِعَةٌ عَامِلَةٌ نَّاصِبَةٌ تَصْلَى نَارًا حَامِیةً ؛

آیا حدیث آن عقوبت فراگیر به تو رسیده. چهره‌هایی در آن روز ترسناك و ذلیل است. همة كارشان رنج و مشقّت است. و در آتش سوزان وارد می‌گردند.[153]

امام صادق (علیه‌السلام) درباره این آیات فرمودند: مراد از عقوبت فراگیر حضرت قائم (علیه‌السلام) است كه آن‌ها (دشمنان) را با شمشیر فرا گیرد و حضرت فرمود:

 (آن‌ها) خوارند كه توان رد كردن (عذاب و عقوبت) را ندارند.

راوی گوید: گفتم عاملة چه معنا دارد؟ فرمودند: به غیر آنچه خداوند نازل فرمود عمل كردند.

دوباره گفتم: ناصبة؟ فرمودند: غیر از والیان امام (علیه‌السلام) را نصب نمودند،

گفتم: تصلی نارا حامیة چه معنا دارد؟ فرمود: در دنیا به آتش جنگ هنگام ظهور حضرت قائم (علیه‌السلام) گرفتار می‌شوند، و در آخرت به آتش دوزخ می‌افتند.[154]

·                     نابودی ظالمان

وَیرِیدُ اللّهُ أَن یحِقَّ الحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ وَیقْطَعَ دَابِرَ الْكَافِرِینَ ؛

و خدا می‌خواهد كه حق را به وسیله كلماتش ثابت گرداند و ریشه كافران را از بیخ و بن بركند.[155]

امام باقر (علیه‌السلام) فرمود: مراد از یحق الحق بكلماته احقاق حق آل محمد (علیهم السلام) می‌باشد،‌و اینكه فرموده به وسیله كلماتش (مراد حضرت قائم (علیه‌السلام) است كه در زمان ظهورش حق پیامبر و آل او را احقاق می‌فرماید و تمام باطل‌ها را نابود می‌سازد.)[156]

·                     اوج ذلت و خواری

وَتَرَاهُمْ یعْرَضُونَ عَلَیهَا خَاشِعِینَ مِنَ الذُّلِّ ینظُرُونَ مِن طَرْفٍ خَفِی ؛

و آن ستمگران را می‌بینی كه با ذلّت و خواری به سوی عذاب متوجهشان ساخته‌اند از گوشه چشم بر آن نگاه می‌كنند.[157]

امام باقر (علیه‌السلام) فرمودند:

اینكه خداوند می‌فرماید: با ذلّت و خواری از گوشه چشم بر آن نگاه می‌كنند یعنی به سوی حضرت قائم (علیه‌السلام) كه بر آن‌ها همچون عذابی نازل می‌شود نظر می‌افكنند.[158]

این آیه ترسیمی است از شدّت خواری و ذلّت ستمگران و ظالمان در زمان ظهور حضرت مهدی (علیه‌السلام) كه از ترس و وحشت با چشمانی نیمه باز بر او نظر می‌كنند و منتظرند كه بدانند چه عذاب و عقوبتی برای آن‌ها مهیا می‌شود.

3ـ امویان و پیروان عقاید ایشان

·                     هلاكت با شمشیر عدالت

 فَلَمَّا أَحَسُّوا بَأْسَنَا إِذَا هُم مِّنْهَا یرْكُضُونَ لَا تَرْكُضُوا وَارْجِعُوا إِلَى مَا أُتْرِفْتُمْ فِیهِ وَمَسَاكِنِكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْأَلُونَ قَالُوا یا وَیلَنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِینَ فَمَا زَالَت تِّلْكَ دَعْوَاهُمْ حَتَّى جَعَلْنَاهُمْ حَصِیدًا خَامِدِینَ ؛

پس چون عذاب ما را احساس نمودند از آن گریزان گشتند،‌نگریزید و باز گردید به سوی آنچه كه در آن در خوشگذرانی و آسایش بوده‌اید و به خانه‌های خود روآورید تا شاید پرسش شوید. گویند: ای وای بر ما كه ستمگر بودیم و پیوسته این سخن را گویند تا اینكه درو شده، خاموش و بی جانشان سازیم.[159]

امام باقر (علیه‌السلام) در مورد این آیات فرمودند:

هرگاه حضرت قائم (علیه‌السلام) بپاخیزد به سراغ بنی امیه[160] در شام بفرستد و آن‌ها به سوی روم فرار كنند، پس رومیان به آن‌ها گویند: ما به شما راه نمی‌دهیم مگر این‌كه به دین نصرانیت در‌آیید، صلیب به گردنشان می‌آویزند و رومیان آن‌ها را راه  می‌دهند.

و چون یاران حضرت قائم (علیه‌السلام) به سوی روم بروند از حضرت مهدی (علیه‌السلام) برای جنگیدن با رومیان مأذونند، زمانی‌كه به روم می‌رسند و رومیان قدرت و شكوه آن‌ها را می‌بینند،‌بزرگ رومیان می‌گوید: بروید بنی امیه را به دست ایشان بسپارید كه با قدرت تمام آمده‌اند.

و این است معنای قول خداوند كه می‌فرماید:

پس چون عذاب ما را احساس نمودند از آن گریزان گشتند نگریزید و بازگردید به سوی آنچه در آن در خوشگذرانی و آسایش بوده‌اید و به خانه‌های خود رو آورید تا شاید پرسش شوید (از گنج‌هایی كه انباشته كرده‌اید) گویند ای وای بر ما كه ستمگر بودیم و پیوسته این سخن را گویند تا اینكه كشته شوند و خاموش و بی‌جانشان سازیم كه هیچ خبر دهنده‌ای از آنان باقی نماند.[161]

·                     گرفتاران عذاب موعود

أَفَرَأَیتَ إِن مَّتَّعْنَاهُمْ سِنِینَ  ثُمَّ جَاءهُم مَّا كَانُوا یوعَدُونَ مَا أَغْنَى عَنْهُم مَّا كَانُوا یمَتَّعُونَ  ؛

 (ای رسول ما) خواهی دید كه چنانچه چندین سال هم آنان را متنعّم سازیم سپس عذاب موعود به آنان می‌رسد، این تمتع و بهره‌گیری از دنیا برای آن‌ها سودی نخواهد داشت.[162]

امام صادق (علیه‌السلام) در باره این آیات قرآن فرمودند:

مراد خداوند از عذاب موعود در آیه ثم جاءهم ما كانوا بوعدون خروج قائم (علیه‌السلام) است. و مراد از كسانیكه از نعمت‌های دنیایی متنعم شده‌اند و آن نعمت‌ها به حال آن‌ها هیچ سودی ندارد بنی امیه اند كه به دنیا در دنیا بهره‌مند بودند.[163]

·                     پایان ظلم و ستم امویان

الم غُلِبَتِ الرُّومُ فِی أَدْنَى الْأَرْضِ وَهُم مِّن بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَیغْلِبُونَ فِی بِضْعِ سِنِینَ لِلَّهِ الْأَمْرُ مِن قَبْلُ وَمِن بَعْدُ وَیوْمَئِذٍ یفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ بِنَصْرِ اللَّهِ  ؛

 رومیان مغلوب شدند و این شكست در سرزمین نزدیكی رخ داد، اما آنان پس از این شكست به زودی باز پیروز می‌شوند در چند سال،  همه كارها از آن خداست چه بعد و چه قبل (از این شكست و پیروزی) و در آن روز مؤمنان (به خاطر پیروزی دیگری) خوشحال خواهند شد.[164]

امیرمؤمنان علی (علیه‌السلام) درباره این كلام خداوند: رومیان مغلوب شدند می‌فرمایند: این آیه درباره ما و بنی امیه است.[165]

امام صادق (علیه‌السلام) نیز درباره آیه در آن روز مؤمنان به یاری خداوند خرسند خواهند شد فرمود:

مراد آن است كه مؤمنان در قبرهایشان به قیام قائم (علیه‌السلام) شاد و خوشحال می‌شوند.[166]

و شاید مراد امیرمؤمنان علی (علیه‌السلام) از این كلام كه می‌فرمایند:

آیه غلبت الروم درباره ما و بنی امیه است. این باشد كه ما در زمان امویان از حكومت و حق مسلم خود محروم گشتیم و در ظاهر مغلوب ایشان شدیم و آن‌ها بر ما ظلم‌ها و جنایت‌ها روا داشتند و بعد از امویان عباسیان ما را از حقوقمان محروم نمودند و خلافت ما را غصب كردند و در ظاهر ما را مغلوب ساختند ولی همه این مغلوبیت‌ها و محرومیت‌ها در زمان ظهور حضرت مهدی (علیه‌السلام) تمام می‌شود و حضرتش بر تمام عالم غلبه می‌كند و حكومت واحد جهانی تشكیل می‌دهد و در آن روز است كه به قول امام صادق (علیه‌السلام) نه تنها همه مؤمنان و پیروان ولایت علوی كه زنده‌اند خوشحال می‌شوند بلكه مؤمنانی كه از دنیا رفته‌ا ند نیز در قبرهایشان خوشحال و خرسند می‌گردند.

[1] - الحكم الزاهرة، ص: 108

[2] - سوره حجر، آیه 9.

[3] - سوره واقعه، آیه 79.

[4] - كافى: كتاب الحجه: باب 34.

[5] - سوره نحل، آیه 89.

[6] - امام صادق(علیه‌السلام) فرمودند: مراد از ان هذا القرآن یهدی للتی هی اقوم این است كه قرآن مردم را به سوی امام هدایت می‌كند. (كافى: ج 1، ص 31)

[7] - بصائر الدرجات: ص 213 – كافى: كتاب الحجه: ص 34.

[8] - احتجاج: ج 1، ص 225.

[9] - تذكرة الحفاظ، شمس الدين ذهبى: ج 1، ص 4.

[10] - تفسير قمى: ج 2، ص 66.

[11] - تفسیر نور الثقلین: ج 1، ص 149 – تفسير صافى: جزء‌اول، ص 186.

[12] - سوره قصص، آیه 5.

[13] - سوره بقره، آیه 1-3

[14] - كفایة الاثر: ص 60.

[15] - كمال الدین و تمام النعمه: ج 2،ص 340.

[16] - سوره آل عمران،‌آیه 200.

[17] - غيبت نعمانى:‌ص 105 – المحجة: علامه بحرانى، ص 99.

[18] - مكیال المكارم: ج 2، ص 572 – تفسیر برهان: ج 1‌،‌ص 335،‌حدیث 12.

[19] - سوره نساء، آیه 59.

[20] - المحجة: ص 109.

[21] - سوره بقره،‌آیه 155.

[22] - ینابیع المودة: ج 3، ص 235، حدیث 2.

[23] - كمال الدین: ج 1، ص 231، باب 32، حدیث 16 – بحارالانوار: ج 52، ص 191، باب 25، حدیث 24.

[24] - بحارالانوار: ج 52، ص 224.

[25] - سوره یوسف: آیه 110.

[26] - دلائل الامامه: ص 248.

[27] - روزگار رهايى: ص 254.

[28] - سوره نساء، آیه 69.

[29] - روزگار رهايى: ص 271.

[30] - روزگار رهايى: ص 379.

[31] - تفسير قمى: ج 1، ص 142.

[32] - سوره انشقاق: آیه 19.

[33] - المحجة: ص 416 – كمال لدین: ج 2، ص 480.

[34] - مانند سامری در قوم حضرت موسی(علیه‌السلام) كه در غیبت حضرت موسی مردم را گوساله پرست نمود.

[35] - سوره ابراهیم، آیه 46.

[36] - امالي شيخ طوسى: ج 2، ص 280.

[37] - تفسير عياشى: ج 2، ص 235.

[38] - سوره شورى، آیه 18.

[39] - المحجه:‌ ص  332.

[40] - سوره یونس، آیه 5.

[41] - كتاب الغیبة، نعمانى: ص 226 – المحجه، بحرانى: ص 174.

[42] - كتاب الغیبة، نعمانى: ص 137  -  المحجه، بحرانى: ص 279.

[43] - سوره حدید، آیه 16.

[44] - كتاب الغیبة، نعمانى: ص 6.

[45] - سوره فرقان، آیه 11.

[46] - كمال الدین: ج 2، ص 323.

[47] - سوره اعراف، آیه 187.

[48] - سوره زخرف، آیه 85.

[49] - سوره زخرف، آیه 66 – محمد، آیه 18.

[50] - سوره شورى، آیه 17.

[51] - سوره شورى، آیه 18.

[52] - المحجة: ص 353.      

[53] - تفسير عياشى: ج 1، ص 64.

[54] - سوره اسراء، آیه 4 تا 6.

[55] - روضه كافى: ص 250.

[56] - المحجه: ص 218، با كمی تصرف در متن.

[57] - سوره سجده،‌ آیه 21.

[58] - سوره فصلت، آیه 16.

[59] - كتاب غیبة، نعمانى: ص 269 – المحجة، بحرانى: ص 326.

[60] - سوره زخرف، آیه 28.

[61] - كفایة الاثر: ص 246.

[62] - كمال الدین:: ج 1،‌ص 421.

[63] - ظهور حضرت مهدی(علیه‌السلام): ص 80 .

[64] - سوره زمر، آیه 69.

[65] - تفسير قمى: ج 2،‌ ص 253.

[66] - سوره نور، آیه 35.

[67] - نجم الثاقب: ص 123.

[68] - سوره لیل، آیه 2.

[69] - سوره لقمان،  آیه 20.

[70] - كمال‌الدین: ج 2، ص 368.

[71] - سوره بروج، آیه 1.

[72] - سوره بروج، آیه 1.

[73] - الاختصاص: ص 223.

[74] - تأویل الآیات الظاهرة: ص 792.

[75] - كمال‌الدین: ج 2، ص 656.

[76] - سوره هود، آیه 80.

[77] - كمال‌الدین: ج 2، ص 673.

[78] - اعلام الورى: ج 2، ص 240.

[79] - سوره طه، آیه 135.

[80] - تأویل الآیات: ص 323.

[81] - سوره طه، آیه 82.

[82] - مفاتیح الجنان:‌زیارت جامعه كبیره.

[83] - سوره طه، آیه 115.

[84] - بصائر الدرجات: ص 70.

[85] - سوره نمل، آیه 62.

[86] - تفسير قمى: ج 2، ص 129.

[87] - سوره شمس، آیه 1.

[88] - تأویل الآیات الظاهره: ص 803 – المحجة: ص 427.

[89] - سوره تكویر، آیه 15و16.  

[90] - كافى: ج 1، ص 341.

[91] - كافى: ج 1، ص 286.

[92] - سوره مائده، آیه 54.

[93] - كتاب الغیبة: ص 170  المحجة: ص 118.

[94] - روزگار رهايى: ص 414.

[95] - سوره مریم، آیه 76.

[96] - اصول كافى: ج 1، ص 431.

[97] - سوره بقره، آیه 249.

[98] - الغبیة: ص 316 – المحجة: ص 440 .

[99] - سوره انعام، آیه 89.

[100] - عياشى: ج  1، ص 355.

[101] - سوره بقره، آیه 148.

[102] - غيبت نعمانى: ص 312 و 313.

[103] - سوره نحل، آیه 38.

[104] - روضه كافى: ص 50.

[105] - سوره اعراف، آیه 159.

[106] - تفسير عياشى: ج 2،‌ص 32.

[107] - سوره زاریات، آیه 23.

[108] - تأویل الآیات الظاهره: ص 695.

[109] - سوره عصر، آیه 1 و 2.

[110] - كمال الدین: ج 2، ص 656.

[111] - سوره زخرف، آیه 66.

[112] - تأویل الآیات الظاهره: ص 571.

[113] - سوره ابراهیم، آیه 5.

[114] - خصال صدوق: ص 108 – المحجة: ص 189.

[115] - سوره قاف، آیات 41 و 42.

[116] - تفسير قمى: ج 2، ص 327.

[117] - سوره نحل،‌ آیه 1.

[118] - كمال الدین: ج 2، ص 671 و در اين باره كتاب الغيبه نعمانى و نفسير عياشى و دلايل الامامه طبري رواياتي وجود دارد كه همگي تقريبا مضمونا با اين روايت بابرند.

[119] - تفسير عياشى: ج 2، ص 254.

[120] - سوره ص، آیه 88.

[121] - روضه كافى: ص 287.

[122] - سوره نساء، آیه 159.

[123] - تفسير قمى: ج 1، ص 158.

[124] - سوره سجده، آیه 29.

[125] - تأویل الآیات الظاهرة: ص 445.

[126] - كمال الدین: ج 2، ص 336.

[127] - سوره نحل، آیه 45.

[128] - تفسير عياشى: ج 2، ص261.

[129] - سوره حج، آیه 39.

[130] - سوره عنكبوت، آیه 10.

[131] - تأویل الآیات الظاهره: ص 338.

[132] - تفسير قمى: ج 2، ص 87.

[133] - تفسير قمى: ج 2، ص 149.

[134] - تفسیر قمی: ج 2، ص 87.

[135] - سوره انعام، آیه 44.

[136] - تفسير قمى: ج 1، ص 200.

[137] - سوره شعراء، آیه 227.

[138] - كمال الدین: ج 1، ص 260.

[139] - فصلت: آیه 53.

[140] - تأویل الآیات الظاهرة: ص 541. – المحجة: ص 327.

[141] - سوره شورى، آیه 41.

[142] - تأویل الآیات الظاهرة: ص 549.

[143] - سوره جن، آیه 24.

[144] - اصول كافى: ج 1، ص 434.

[145] - سوره هود، آیه 110.

[146] - روضه كافى: ص 287.

[147] - سوره اسراء، آیه 33.

[148] - كامل الزیارات: ص 63.

[149] - سوره انعام، آیه 164.

[150] - عیون اخبار الرضا(علیه‌السلام): ص 151.

[151] - سوره طارق، آیات 15 و 16.

[152] - تفسير قمى: ج 2، ص 416.

[153] - سوره غاشیه، آیات 1 -4.

[154] - روضه كافى: ص 50.

[155] - سوره انفال،‌آیه 7.

[156] - تفسير عياشى: ج2، ص 50.

[157] - سوره شورى، آیه 45.

[158] - تأویل الآیات الظاهره: ص 550.

[159] - سوره انبیاء، آیات 12 – 15.

[160] - مراد اولاد و نوادگان آن‌ها و كسانی‌ كه پیرو عقیده و راضی به افعال ایشانند می‌باشد.

[161] - تفسير عياشى: ج 2، ص 56.

[162] - سوره شعرا، آیات 205-207.

[163] - تأویل الآیات الظاهره: ص 392.

[164] - سوره روم، آیه 1 – 5.

[165] - تأویل الآیات الظاهره: ص 434.

[166] - دلائل الامامة: ص 248.