شأن نزول آیات

اطاعت نکردن از والدین در گناه

«وَ إِنْ جاهَداکَ لِتُشْرِکَ بی ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُما» (عنکبوت، 7) یعنی: اگر [پدر و مادر تو [با تو نزاع کنند و سخت گیرند که برای من شریک بیاوری آنچه را که نمی دانی، پس در این مورد از آنان فرمانبرداری مکن.

گفته اند: مردی بود که به مادر خود بسیار نیکی می کرد. زمانی که اسلام آورد، مادر او گفت: این چه دینی است که تو به تازگی به آن گرویده ای و دین قبلی خود را ترک کرده ای؟ [اگر از این دین جدید برنگردی] من نه چیزی می خورم و نه می آشامم تا بمیرم و مردم تو را سرزنش کنند و بگویند: او قاتل مادر خود می باشد. مرد تازه مسلمان به مادرش گفت: ای مادر! چنین کاری مکن، زیرا من دین خود را رها نمی کنم.

مادر وی یک روز غذا نخورد، مرد کوشش کرد که او را [از تصمیم خود [منصرف سازد اما موفق نشد. روز دیگر هم غذا نخورد به طوری که توانش تاب شده بود. وقتی که فرزندْ او را به آن حال دید گفت: ای مادر! بدان که اگر تو صد جان داشته باشی و یکی یکی از بدن تو خارج شود، من دین خود را ترک نخواهم گفت، حال خود دانی. اگر می خواهی غذا بخور و اگر هم می خواهی، چیزی مخورد. مادر وقتی که این چنین دید غذا خورد. پس خداوند این آیه را فرو فرستاد که: «و اِن جاهَداکَ...»

تحمل سختی در راه خدا

«وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّا بِاللّهِ فَإِذا أُوذِیَ فِی اللّهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النّاسِ کَعَذابِ اللّهِ»، (عنکبوت، 10) یعنی: و از مردمان کسی است که [به زبان [گوید: به خدا ایمان آوردم. اما چون در راه خدا آزار بیند، آزار مردم را همانند عذاب و شکنجه خدا قرار می دهد؛ [و از ترس آن، از ایمان ظاهری بر می گردد.]

گویند: این آیه درباره مردمی نازل شده است که به زبانْ ایمان آورده اند ولی هنگامی که بلایی از جانب خدا برسد، یا مصیبتی به آنان روی نماید، به شگفت می آیند.

ساعتِ قیامت

«اِنَّ اللّه َ عِندَهُ عِلْمُ السّاعَةِ» (لقمان، 34) یعنی: همانا خداست که زمان وقوع روز قیامت را می داند [و این علم، تنها نزد اوست.]

این آیه درباره یکی از اعراب بادیه نشین نازل شد. او نزد رسول اللّه صلی الله علیه و آله آمد و از وقت وقوع قیامت سؤال کرد و گفت: زمین های ما از بی آبی خشک شده است، چه موقعی باران می بارد؟ و پرسید: همسر من باردار است، چه می زاید؟ و همچنین اظهار داشت: من می دانم که در کجا چشم به جهان گشوده ام ولی بگو در کدام سرزمین خواهم مُرد؟ پس خداوند این آیه را فرو فرستاد.

ابواب خیر

«تَتَجافی جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَ طَمَعًا» (سجده، 16)

یعنی: پهلوهایشان [در دل شب] از بسترهای خواب تهی می شود و پروردگارشان را در حال بیم و طمع می خوانند.

عده ای گفته اند که این آیه درباره جماعتی از انصار نازل شده است که پهلوی خود را بر خوابگاه نمی گذاشتند [و نمی خوابیدند] و بعد از نماز مغربْ پیوسته نماز می گزاردند تا این که هنگام نماز عشاء فرا رسد و با پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نماز عشا را به جماعت گزارند.

دیگران گفته اند: این آیه درباره کسانی که نماز شب می خواندند نازل شده است که همه شب را برای نماز می ایستادند [و کمتر می خوابیدند.]

اطمینان به وعده الهی

«مِنَ الْمُوءْمِنینَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللّهَ عَلَیْهِ» (احزاب: 23)

یعنی: از مؤمنانْ مردانی اند که آنچه را با خدا بر سر آن پیمان بستند [که در جنگ تا مرگ ثابت قدم باشند [به مرحله صدق درآوردند، پس برخی از آنها به نذر خویش وفا کردند [و شهید شدند] و برخی از آنان انتظار می کشند و هیچ تغییری [در پیمان خود] ندادند.

در شأن نزول این آیه گفته اند که یکی از یاران پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرد: عمِ من معروف به اَنَس در جنگ بدر غایب بود و این امر بر او بسیار گران آمد. وقتی که به مدینه مراجعت کرد، گفت: من در اولین جنگ از جنگ هایی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در آن حاضر بود شرکت نداشتم. به خدا سوگند! اگر نبردی دیگر پیش آید و خداوند مرا در آن حاضر کند، اللّه خواهد دید که چه کار خواهم کرد.

هنگامی که جنگ اُحُد پیش آمد و مسلمانان به جنگ پشت کردند، اَنَس گفت: بار خدایا! بیزاری می جویم از عملی که مشرکان کردند و از تو عذرخواهی می کنم از کاری که مسلمانان انجام دادند. سپس شمشیر برکشید و بر مشرکان تاخت و گفت: قسم به کسی که جان من در دست قدرت اوست؛ من بوی بهشت را از اُحُد می شنوم. اَنَس با مشرکان به نبرد پرداخت تا اینکه به شهادت رسید. برادرزاده او گوید: او را در حالی که بیش از هشتاد زخم و جراحت داشت و مثله کرده بودند در میان کشتگان یافتیم. پس این آیه نازل شد: «مِنَ الْمُؤْمِنینَ رِجالٌ صَدَقُوا...»

صلوات بر پیامبر

«إِنَّ اللّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلیمًا» (احزاب، 56) یعنی: همانا خدا و فرشتگانش همواره بر پیامبر درود می فرستند. ای کسانی که ایمان آورده اید! بر او درود فرستید و سلام گویید و کاملاً تسلیمِ [فرمان او [باشید.

در شأن نزول این آیه آمده است که تعدادی از یاران پیامبر صلی الله علیه و آله به رسول صلی الله علیه و آله گفتند: ما دانستیم چگونه به شما سلام کنیم ولی کیفیت صلوات را برای ما بیان کن. پس این آیه فرو فرستاده شد.

نکته

بزرگی گفته است: مقام ارجمندی که اللّه تعالی به نبی گرامی اسلام صلی الله علیه و آله ارزانی داشت و خود و فرشتگان خود بر او درود فرستادند، والاتر و بهتر از مقام و مرتبه ای است که به حضرت آدم علیه السلام مرحمت کرد و به فرشتگان فرمود که به او سجود کنند. زیرا به آدم علیه السلام فقط فرشتگان به امر خدا سجود کردند، ولی درباره پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله خداوندْ اول خود درود فرستاد و بعد به فرشتگان دستور داد که درود بفرستند. بنابراین بزرگداشتی که به رسول اللّه صلی الله علیه و آله شد به مراتب بالاتر و والاتر از بزرگداشتی است که از آدم علیه السلام شده است و فقط ملائکه به او سجده کردند.

رحمت الهی

«قُلْ یا عِبادِیَ الَّذینَ أَسْرَفُوا عَلی أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّهِ» (زمر، 53) یعنی: بگو: ای بندگان من که در جنایت به خویش [به واسطه گناه [از حدّ گذشتید، از رحمت خدا نومید نشوید.

گفته اند که: این آیه درباره اهل مکه نازل شده است. آنان می گفتند که: محمد صلی الله علیه و آله می گوید کسی که پرستش بُتان کرده است و انسان هایی را که خداوند، قتل آنان را حرام نموده است، کُشته، هیچ گاه خداوند او را نمی آمرزد. بنابراین ما برای چه هجرت کنیم و اسلام آوریم؟ زیرا ما با خدا، خدایان دیگر را هم عبادت کرده ایم و انسان هایی را هم کشته ایم که اللّه تعالی کشتن آنان را روا نمی داشته است. پس خداوند این آیه را فرو فرستاد.