تاریخ و جغرافیای استانها

استان كرمان ( ۲ )

براساس سرشمارى عمومى نفوس و مسکن سال ۱۳۷۵ استان کرمان ۳۲۸ ‚ ۰۰۴ ‚ ۲ نفر جمعيت داشت که از اين تعداد ۵۲/۹ درصد در نقاط شهرى و ۴۶ درصد در نقاط روستايى ساکن بودند و ۱/۱ درصد نيز غيرساکن يا خوش‌نشين بودند. در اين سال شهرستان کرمان با ۷۹/۷ درصد شهرنشينى و شهرستان کهنوج با ۱۳/۹ درصد شهرنشينى، به ترتيب بيشترين و کمترين درصد شهرنشينى را داشتند .

در سال ۱۳۷۰ نسبت باسوادى در جمعيت ۶ سال و بالاتر استان کرمان در نقاط شهرى ۸۳/۵ درصد و در نقاط روستايى ۵۶/۶ درصد بود .

استان کرمان مانند ساير مناطق ايران شاهد مهاجرت وسيع روستائيان به شهرها بوده است .

استان کرمان در کنار جمعيت ساکن، ايلات کوچرو عشايرى نيز دارد که از گروه‌هاى مختلفى تشکيل شده‌اند. زبان‌ آن‌ها فارسى و مذهب آن‌ها نيز عمدتاً شيعه است. فقط دو تيره هستند که به زبان‌هاى ترکى و بلوچى تکلم مى‌کنند. ايلات کرمان به مهمان‌نوازى، ‌ سلحشورى، ديانت و بردبارى مشهورند. پرورش گوسفند و گله‌دارى شغل عمده ٔ آن‌هاست و قالى‌هاى مرغوبى هم مى‌بافند. ايلات کرمان بطور پراکنده در دامنه ٔ کوهستان‌هاى پاريز، کوه ‌پنج، کوه چهل ‌تن، بيدخون، کوهشاه، کوه هزار و کوهستان ساردوئيه زندگى مى‌کنند و در ايام قشلاق تا حدود بندرعباس و ميناب نيز پراکنده مى‌شوند .

مهم‌ترين ايلات کرمان عبارت‌اند از :

تيره ٔ آل سعيد، تيره ٔ خراسانى، تيره ٔ بارچى، کوه پنجى، معصومى، شول، ‌ قرايى، بُچاقچى، افشار، ‌ سليمانى، لرى، طاهرى، نارويى و ايلات جبال بارز و فتحى .

گرچه اهميت نسبى صنايع بزرگ و بهره‌بردارى‌هاى کشاورزى تجارى در کرمان نسبت به ساير استان‌ها قابل توجه است، ليکن در عمل مجموع ظرفيت توليدى اين استان چندان قابل ملاحظه نيست و اغلب واحدهاى اقتصادى، ‌ مقياس خردى دارند .

با توجه به شرايط اقليمى و ميزان منابع آب و موقعيت جغرافيايى و روش کشت اراضى، استان کرمان به سه منطقه ٔ کشاورزى تقسيم مى‌شود :

- مناطق کشاورزى خشک و کويرى رفسنجان، زرند، سيرجان و ...

- مناطق کشاورزى معتدل کوهستانى بافت، بردسير و ...

- مناطق کشاورزى گرمسيرى بم، ‌ جيرفت، کهنوج و ...

مهم‌ترين محصولات کشاورزى اين استان عبارت‌اند از :

گندم، ‌ جو، ‌ سيب‌زمينى، ‌ پسته، حنا، و سمه، ‌ زيره، پنبه و چغندرقند .

از استان کرمان بيش از ۹۵ درصد محصول پسته ٔ ايران به دست مى‌آيد و بالغ بر ۸۷/۵ درصد از باغات پسته ٔ کشور را به خود اختصاص داده است. در ميان شهرستان‌هاى استان کرمان که باغ پسته دارند، رفسنجان با بيش از ۷۰ درصد کل توليد پسته و تعداد باغ پسته، رتبه ٔ اول را به خود اختصاص داده است .

در کرمان انواع محصولات سردسيرى، شامل گردو، بادام، گلابى، هلو، آلبالو، آلو، ‌ گيلاس و سيب درختى به دست مى‌‌آيد و همچنين محصولاتى از قبيل مرکبات (پرتقال، ليموشيرين، ليموترش، نارنگى، نارنج، گريپ‌فروت) و خرما توليد مى‌شود. اين گونه محصولات در مناطق بم، جيرفت، شهداد و در جنوب شرقى شهرستان بافت کشت مى‌شوند، مرکبات شهداد مرغوبيت خاص و شهرت خوبى در ايران دارند .

دامپرورى به سه طريق روستايى، عشايرى و صنعتى صورت مى‌گيرد. با اين همه به علت خاک نه چندان حاصلخيز منطقه و محدوديت مراتع سرسبز، ‌ دامپرورى از رونق چندانى برخوردار نيست .

معادن استان در تأمين مواد اوليه ٔ مورد نياز صنايع کشور نقش ارزنده‌اى برعهده دارند . معادن سرشار آهن، ‌ ذغال‌سنگ، مس و ديگر فلزات چرخ‌هاى صنعت استان و کشور را به گردش در مى‌آورند. معادن زغال‌سنگ قسمتى از نياز کارخانه ٔ ذوب آهن اصفهان را تأمين مى‌کنند. منابع مس سرچشمه ٔ کرمان که به گواهى کارشناسان از غنى‌ترين و خالص‌ترين معادن مس در جهان به شمار مى‌رود، از مشخصه‌هاى ويژه ٔ اقتصادى استان محسوب مى‌شود .

صنايع دستى استان به دو دسته ٔ صنايع دستى و کارگاهى(ماشينى) تقسيم مى‌شوند :

- صنايع دستى شامل شال، ‌ پته و ترمه است که به غير از پته‌دوزى مابقى از رونق افتاده‌اند. صنايع دستى کارگاهى شامل قالى‌بافى، جاجيم‌بافى، گليم‌بافى و خورجين‌بافى است که هنوز هم رواج دارند .

- صنايع ماشينى استان نيز به سه دسته ٔ کارگاهى کوچک، متوسط و بزرگ تقسيم مى‌شوند که عبارت‌اند از سيمان، خانه‌سازى، نوشابه‌سازى، قند، ‌ ذغال‌سنگ و مس که معروفيت جهانى دارد .

از نظر اقتصادى منطقه ٔ ويژه و آزاد تجارى سيرجان اهميت استان کرمان را افزايش داده است . اين منطقه ٔ ويژه صرف‌نظر از تأثيراتى که در توسعه ٔ اقتصادى کل استان دارد، از ديدگاه توسعه ٔ جهانگردى نيز حائز اهميت ويژه است و لذا به اين مهم اجمالاً پرداخته مى‌شود :

سيرجان به عنوان منطقه ٔ آزاد تجارى در نقطه‌اى از سرزمين کرمان قرار گرفته است که بطور طبيعى گذرگاه و معبر انتقال کالاهاى تجارى از طريق خليج‌فارس محسوب مى‌شود .

سيرجان مسير رفت و برگشت کليه ٔ کالاهاى تجارى است که براى کشورهاى آسياى ميانه، قفقاز و روسيه، از بندر شهيد رجايى هرمزگان وارد و خارج مى‌گردند. سيرجان گذرگاه اصلى انتقال کالاها به کشورهاى شرق ايران و همچنين اروپا و خليج‌فارس است . در واقع اين شهر محل اتصال کليه ٔ محورهاى ترانزيتى و حمل و نقل کالا از جنوب به شمال، ‌ شرق و غرب ايران و ساير کشورهاى شمالى، شرقى و غربى اروپا و خليج‌فارس مى‌باشد .

نکته ٔ قابل‌توجه در مزيت‌هاى نسبى سيرجان امکانات زيربنايى موجود و در حال بهره‌بردارى مى‌باشد که تماماً در اين منطقه تجمع پيدا کرده‌اند. راه ترانزيت اصلى زمينى (جاده‌اى و ريلي) از طريق بندر شهيد رجايى به استان‌هاى بزرگ و صنعتى کشور، (کرمان - فارس - يزد)، ‌ از مسير شهرستان سيرجان و منطقه ٔ ويژه ٔ اقتصادى عبور مى‌کند .

سيرجان به عنوان يک قطب اقتصادى ويژه بر بستر مزيت‌هاى باراندازى، در ساختار اقتصادى استان کرمان نقش و موقعيت قابل توجهى را احراز کرده است و در آينده نيز بر اهميت اين جايگاه اقتصادى افزوده خواهد شد .