فرق و مذاهب
دوشنبه 30 خرداد 1390 4:45 PM
| واژه شناسی فِرَق جمع «فرقه» است و فرقه به معنی، دسته، گروه و طائفه آمده است.[1] مذهب را اهل لغت به شعبهای از دین، روش، طریقه، دین و كیش معنی نمودهاند.[2] در عربی نویسندگان كتابهای تاریخ ادیان و مذاهب از دو واژه «ملل ونحل» استفاده نمودهاند. ملت در لغت عربی، به معنی شریعت و دین است، آنچه را كه خداوند برای رسیدنِ بندگانش به سعادت، بواسطه انبیاء وضع نموده است ملت است و جمع آن ملل است.[3] نِحَل جمع نِحلَه به معنی دین و مذهب[4] و ادعاء و یا ادعای باطل آمده است.[5] واژه ملت در قرآن كریم مكرر مورد استفاده قرار گرفته است و به دو معنای آئین الهی و حق و یا باطل و غیر الهی بكار رفته است: در مورد آئین الهی میفرماید: «ثُمَّ أَوْحَیْنا إِلَیْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّهَ إِبْراهِیمَ حَنِیفاً»[6]؛ آن گاه به تو وحی كردیم كه از آئین حنیف ابراهیم (آئین توحید) پیروی كن. و در مورد آئین غیر الهی میفرماید: «إِنِّی تَرَكْتُ مِلَّهَ قَوْمٍ لا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ هُمْ بِالْآخِرَهِ هُمْ كافِرُونَ»[7]؛ من آئین قومی را كه به خدا ایمان نمیآورند و به آخرت كفر میورزند رها كردهام. قرآن در مقام استعمال پیوسته كلمه «مله» را به گروهی یا شخصی اضافه میكند و نسبت میدهد»[8] موارد استعمال این واژه در قرآن كریم بیش از نه مورد میباشد. واژه نحله به معنی مورد بحث در قرآن كریم استعمال نشده است. در اصطلاح نویسندگان تاریخ ادیان و مذاهب هم این واژه به معنی لغوی آن بكار گرفته شده است. موضوع ـ فایده و كاربرد این دانش همان گونه كه از نام آن پیداست به بحث در مورد مكتبهای فكری و شعب درون یك دین میپردازد و تاریخ تولد و تطور آنها را مورد توجه قرار میدهد و «در قلمرو تاریخ علوم جا میگیرد»[9] و بخشی از تاریخ ادیان و مذاهب است. قابل ذكر است كه كلمه «مذهب» به معنی دین و آئین در اصطلاح علماء همانند معنای لغوی آن، استعمال شده است[10] و بعضی دو واژه ملل و نحل در عربی را معادل فرق و مذاهب كلامی در فارسی دانستهاند.[11] فایده و كاربرد این علم را میتوان در موارد زیر خلاصه نمود: 1. شناخت ادیان و مذاهب و شعب مختلف آنها و آشنایی با تولد و رشد و توسعه آنها و یا ازبین رفتن آنها و علل این مسائل. 2. آگاهی از جهات اشتراك و اختلاف فرق و مذاهب. 3. نقد مستدل و مستند فرق و مذاهب 4. دفاع از دین حق این مواد كلیات فوائدی است كه میتواند بر این علم مترتب باشد، البته كاربرد این دانش فقط در این موارد خلاصه و محصور نمیگردد، برای نمونه گاه قدرت طلبان، جهت پیشبرد اهداف خویش از شناخت ادیان و فرقههای مختلف آنها استفاده نموده و به اهداف سیاسی خویش از طریق آشنایی با ادیان و تأثیر بر پیروان آنها دسترسی پیدا میكنند. تاریخچه بحث از فرق و مذاهب در میان انسانها به شكل مدون و غیر مدون رایج بوده است. تاریخ فرق و مذاهب را، در میان مسلمانان از زمان پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ در قرآن مییابیم. «برای نمونه در سوره بقره حدود شصت آیه[12] سرگذشت بنی اسرائیل و قانون شكنیهای آن قوم را ذكر نموده است» راجع به اقوام گذشته: قوم نوح، لوط، قوم ابراهیم، شعیب و... گزارشهای در قرآن آمده است. راجع به فرق اسلامی، اولین سند مكتوب كه از زمان صحابه مانده است، احتجاج حضرت علی ـ علیه السلام ـ در جواب معاویه است. این احتجاج در واقع رد شیعه بر عثمانیه است كه حضرت با استدلالی محكم سخن معاویه را رد میكند، در این زمینه در میان صحابه نمونههای متعددی میتوان یافت».[13] پیشینه این علم در مرحله تألیف و نگارش در بین مسلمانان دقیق در دست نیست. گزارش گران رجالی از كتابهای كه در نیمه نخست قرن اول هجری[14] نوشته شده است، و هم چنین در نیمه دوم قرن دوم هجری[15] خبر دادهاند. بعضی از كتابهای فرق از قرن سوم در دسترس است، و مورد استفاده علاقه مندان این علم واقع میشود. بنیانگذاران قدیمیترین كتبی كه در زمینه فرق و مذاهب موجود است كتابهایی است كه در قرن سوم هجری توسط دانشمندان شیعه به رشته تحریر در آمده است و اكنون مورد توجه محققین این رشته میباشد. كتاب «فرق الشیعه» تألیف ابومحمد حسن بن موسی نوبختی متوفای حدود 300 هجری، تحت عنوان فرق الشیعه نوبختی برای اولین بار در سال 1379 هجری قمری با مقدمه و تعلیقات استاد سید محمد صادق بحرالعلوم در نجف چاپ شد و ترجمه آن توسط دكتر شكور در سال 1361 هجری شمی در تهران انتشار یافت. كتاب دیگری كه از قرن سوم هجری موجود است، فرق الشیعه اشعری است كه این دانشمند در 299 یا 300 در گذشته است از این كتاب به المقالات و الفرق یاد شده است. از میان مصنفان شیعه پنجاه سال قبل و یا بعد از وفات نویسندگان این دو كتاب، یعنی در فاصله سالهای 247 هجری قمری تا 356 هجری قمری نام نویسندگان دیگری در كتابهای رجالی و تاریخ ذكر شده است: 1. ابو عیسی محمد بن هارون وراق كه در سال 247 هجری قمری وفات یافته است از علمای معروف علم كلام در قرن سوم هجری است، وی كتابی در فرق شیعه به نام «اختلاف الشیعه» داشته و از متكلمان بزرگ امامیه محسوب میشود.[16] 2. نجاشی در رجال خود از «محمد بن احمد نعیمی» از اصحاب امام حسن عسكری ـ علیه السلام ـ ، امامت (254 تا 260هـ. ق) نام میبرد كه كتابی در مورد فرق الشیعه نوشته است، و نجاشی از كتاب او به نام البهجه روایت كرده است[17]. 3. ابوالقاسم نصر بن صباح بلخی كتابی به نام «فرق الشیعه» داشته است، كشی در رجال خود مكرر از نصر بن صباح و كتاب فرق الشیعه او یاد میكند.[18] در مورد كتابهای قرن اول و دوم هجری قمری پیرامون فرق و مذاهب نقل شده است كه در ایام خلافت مهدی عباسی (132ـ135) «ابن مفضل» كتابی به نام صنوف الفرق به رشته تحریر درآورد و كتاب به دستور مهدی عباسی بر مردم خوانده میشد، هشام بن حكم میگوید من دیدم این كتاب در باب الذهب مدینه بر مردم خوانده میشد و بار دیگر دیدم كه در فضاء[19] قرائت شد.[20] اما از این كتاب غیر از این خبر، هیچ نشانهای دیگر وجود ندارند، علاوه بر این احتمال این كه نوشتهای مختصر همانند یك گزارش پیرامون معرفی فرقهها بوده، به گونهای كه اطلاعات كه مورد توجه مهدی عباسی را در زمینه فرقههای دینی به مردم ارائه میداده است زیاد است. كتابی هم درباره فرق به ضرار بن عمرو كه در نیمه نخست قرن اول هجری میزیسته است نسبت داده شده است.[21] در مورد كیفیت این كتاب و نویسنده آن اطلاعات زیادی در دسترس نیست. ارزشمندی مجموعههای فرق و مذاهب ـ مؤلف و روایتگر ملل و نحل و فرق و مذاهب اگر از شجاعت علمی لازم و روحی صادق و بدون تعصب بهرهمند نباشد، آگاهی ناقص و مخدوش را به طالبین ارائه میدهد ومعرفت آنان را به مذهب و عقیدهای به بدبینی و شك و تردید گرایش میدهد. در تبیین هر مذهبی باید از كتابهای اصیل و مورد قبول آنان بهره برد و هرگز بر نوشتههای مخالفان اكتفا نكرد. جمعی از نویسندگان ملل و نحل، تعصبات دینی و مصالح شخصی خویش را، در نوشتههای خود تأثیر دادهاند و واقعیت و حقیقت مذاهب دیگر را ارائه ندادهاند. یكی از اساتید و اندیشندان معاصر از این فاجعه علمی ابراز تأسف میكند و برای این نویسندگان نمونههای ذكر میكند. وی در این زمینه مینویسد: «كتاب ملل و نحل شهرستانی از كتابهای معروف در قلمرو تاریخ عقاید ملل جهان است كه همگان با نام و موضوع آن آشنایی دارند، این كتاب در همه كتابخانهها موجود و در اختیار دیگران است، وی در معرفی شیعه میگوید: الف: از ویژگیهای شیعه، اعتقاد به تناسخ و حلول و تشبیه است. ب: امام دهم شیعیان در قم درگذشت و در همانجا به خاك سپرده شد.[22] ج: هشام بن حكم خدا را جسم میدانست و برای او اندازهای برابر هفت وجب از وجبهای خود قائل بود. د: او علی را خدای لازم الاطاعه میدانست.[23] و دروغهای متعدد دیگری كه به شیعه نسبت داده است، هر كس اندك آشنایی با مذهب شیعه داشته باشد دروغ بودن این مطالب برایش همانند آفتاب روشن است. بعضی از نویسندگان دیگر هم، بعد از وی، بیپروا شیعه را به شكل یاد شده معرفی كردهاند. برای نمونه «احمد امین در كتاب فجر الاسلام تهمتهائی به شیعه زد و سپس در نجف از محضر مصلح كبیر شیخ محمد حسین كاشف الغطا، معذرت خواست و گفت ریشه اشتباه من این بود كه مصادر و مدارك كافی درباره عقیده شیعه نداشتم»[24]، كه امروز این عذر هرگز پذیرفتنی نیست و از یك محقق چنین سخنی بعید است. بسیار مشاهده گردیده كه اطلاعاتِ موجود در میان اهل تسنن پیرامون شیعه، غالباً از كتابهای همانند ملل و نحل شهرستانی كه از سر تعصب و با مستنداتی ضعیف یا بدون مدرك نگارش یافتهاند، گرفته شده است و آثار زیانباری را در پی داشته است، این وضع در مورد فِرق اسلامی دیگر هم دیده میشود، معتزله از فرقههای كلامی است كه با چنین بیمهریهای روبرو است و نسبتهایی كه به آنها داده شده، غالباً با استناد به كتب مخالفین آنها بوده است كه در نتیجه از نظر علمی ارزش لازم را ندارد علاوه بر دروغهای كه آگاهانه یا غیر آگاهانه نویسندگانی، مانند شهرستانی به آنها نسبت دادهاند. امید آن كه نویسندگان فرق و مذاهب از سر انصاف و واقع بینی به این كار همت گمارند. اقسام كتابها: كتابهایی كه دانشمندان مسلمان در زمینه ملل و نحل تألیف نمودهاند به سه دسته كلی تقسیم میشوند: 1. كتابهایی كه علاوه بر بحث در مورد مذاهب اسلامی به بحث درباره ادیان و مذاهب دیگر نیز پرداختهاند، مانند كتاب «الملل و النحل» تألیف عبدالكریم شهرستانی (م 479 ق). 2. كتابهایی كه تنها به فرق و مذاهب اسلامی پرداختهاند: مانند «اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات» تألیف شیخ مفید. 3. كتبی كه نویسندگان آنها تنها بحث در مورد یكی از مذاهب اسلامی نمودهاند و این نویسندگان گاه از طرفداران و یا مخالفان آن مذهب هستند: مانند «فرق الشیعه» نوبختی از اعلام شیعه. لازم به ذكر است كه كتب ردّیه نویسی، كه از سوی پیروان مذهبی بر رد مذهب دیگر نوشته شده است. و نیز كتابهایی كه به عنوان احتجاج و یا پاسخ به شبهات فرق دیگر نوشته شده، در این مجموعه قرار میگیرند. غرض ما هم حصر كتابها در این سه قسم نیست، ولی به نظر میرسد همه كتابهای ملل و نحل و فرق و مذاهب به نوعی به این سه قسم بر میگردد. منابع: 1. قرآن كریم. 2. فرهنگ فارسی معین. 3. فرهنگ فارسی عمید. 4. دكتر ابراهیم امینی و... المعجم الوسیط، ج 2، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چ 1367. 5. شرتونی، اقرب الموارد، ج 5، دار الاسوه، چ اول، لبنان، 1374. 6. سبحانی، جعفر، فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی، ج 1، انتشارات توحید، چ اول، سال 71. 7. شهرستانی عبدالكریم، ملل و نحل، ج 1، دار السرور بیروت، چ اول، 1368 ق. 8. نجاشی، رجال نجاشی، مؤسسه النشر الاسلامی، قم چ 4، 1413 ق. 9. ربانی گلپایگانی، علی، فرق و مذاهب كلامی، مركز جهانی علوم اسلامی قم، چ 1377. 10. محمد جواد شكور، فرهنگ فرق اسلامی مقدم، استاد كاظم شانهچی، انتشارات آستان قدس رضوی، چ سوم، 1375. [1] . فرهنگ فارسی معین. [2] . فرهنگ فارسی معین. [3] . المعجم الوسیط، ج 2، ص 364. [4] . اقرب الموارد، ج 5، ص 364. [5] . لسان العرب و قاموس اللغه. [6] . نحل/ 122. [7] ت. یوسف/ 37. [8] . سبحانی، جعفر، فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی، ج 1، ص 27. [9] . سبحانی، جعفر، فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی، ج 1، ص 28. [10] . توفیقی، حسین، آشنایی با ادیان بزرگ، 13. [11] . ربانی گلپایگانی، علی، فرق و مذاهب كلامی، 10. [12] . بقره، 60ـ40. [13] . مقدمه فرهنگ فرق اسلامی (دكتر محمد جواد شكور) استاد كاظم مدیر شانه چی، سیزده. [14] . ربانی گلپایگانی، علی، فرق و مذاهب كلامی، 11 (پاورقی). [15] . همان. [16] . فرق الشیعه نوبختی، دكتر شكور، بیست. [17] . رجال نجاشی، ص 395، چ مؤسسه النشر الاسلامی. [18] . رجال شیخ طوسی، ص 515. [19] . محلی در مدینه. [20] . سبحانی، جعفر، فرهنگ فرق و مذاهب اسلامی، ج 1، ص 25. [21] . فرق و مذاهب كلامی، 11، به نقل از مقالات الاسلامیین، ترجمه مؤیدی. [22] . ملل و نحل شهرستانی، عبدالكریم، ج 1، ص 280، دارالسرور بیروت، 1368 هـ.ق. [23] . سبحانی، جعفر، فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی، ج 1، ص 10. [24] . همان، ج 3، ص 6. |
| محمدي |
با گذشت ، شما چیزی را از دست نمی دهید بلکه بدست می آورید .
بخشش میزان فر و شکوه آدمی را نشان می دهد .
راز اندوختن خرد ، یکرنگی است و بخشش .
برای رسیدن به جایگاهی بالاتر ، گذشت را نیز بیاموزیم .
