احیاگر حوزه

پافشاری شیخ بر مواضع خویش و ایستادگی ایشان در برابر وزارت معارف مانع از این می گردید تا وزارت معارف اداره حوزه را به دست بگیرد. به همین علت ایشان برای جلوگیری از دخالت عمال دولت در امتخانات و خلع لباس نمودن روحانیونی كه در امتحانات موفق نمی گردیدند به برخی از آیات عظام و فضلای حوزه دستور می داد تا امتحانات حوزه را تحت اشراف خویش برگزار نمایند و از دخالت عمال دولت جلوگیری نمایند.

از سوی دیگر ایشان از وزارت معارف خواست تا برای روحانیونی كه ایشان اجازه طلبگی و یا تصدیق روحانیت صادر می كند، جواز صادر كند. این اقدام در حالی صورت می گرفت كه وزارت معارف قصد داشت تا تنها خود اقدام به صدور مجوز طلبگی و یا تصدیق روحانی بودن كند. در وضعیتی كه سیاست دولت كاهش روحانی بود و از طرق مختلف سعی در تحقق این هدف می كرد آیت الله حائری و مراجع دیگر مانند آقای اصفهانی و نائینی برای طلاب و روحانیون كه صلاح می دانستند اجازه صادر می كردند.

حاج شیخ نسبت به «وضع معیشت طلاب» بسیار حساس بود و علیرغم آن كه امكانات چندانی برای اداره طلاب و حوزه در اختیار نداشت، هرچه داشت به مصرف طلاب می رسانید. از او نقل شده كه فرموده است:« من در دو موقع از شدت ناراحتی، خوابم نمی برد. یكی وقتی طلبه نیازمند باشد و من پولی برای رفع حاجت او نداشته باشم و دیگر، موقعی كه پولی در دست من باشد و نتوانسته باشم به مورد مصرفش برسانم.»(۱۵) در مورد هزینه ماهانه و سالانه حوزه علمیه اخبار دقیقی وجود ندارد. آیت الله غروی تبریزی مبلغ فوق را میان دو عدد ده هزار تومان و دو هزار و هفتاد تومان می داند.(۱۶) احتمال دارد ده هزار تومان مخارج حوزه در زمان حیات مرحوم حاج شیخ و دو هزار و هفتاد تومان پولی بوده باشد كه پس از رحلت ایشان هزینه می شده است. علامه محسن امین، تعداد طلاب و روحانیون حوزه علمیه قم را در هنگام وفات شیخ در سال ۱۳۱۳ هجری قمری نهصد تن ذكر می كند و روش مرحوم حائری را در اداره مالی حوزه ستایش می كند. زیرا مرحوم حائری اموال را نزد بازرگانی می گذاشت و از طریق او میان طلاب تقسیم می نمود و خود نیز برای گذران زندگی خود و خانواده حقوق معینی از آن تاجر می گرفت.(۱۷) فعالیت های شیخ در امور مربوط به حوزه علمیه قم خلاصه نمی شود. ایشان به امور اجتماعی و رفاهی مردم قم نیز توجه داشتند. در دوم خرداد ۱۳۱۳ هجری شمسی، سیل به شهر قم هجوم می آورد و خانه های گلی شهر را كه شامل اكثر خانه های شهر بوده است ویران می سازد. ایشان برای بازسازی قم تلاش فراوان نمود و از سراسر ایران درخواست كمك نمود. ایشان تمام پول هایی را كه به ایشان می رسید و از جمله ده هزار تومانی را كه شاه برای ایشان فرستاد نزد بازرگانان می گذاشت و در جلسه ای كه هر شب با معتمدین و ریش سفیدان محلات ترتیب می داد نحوه تقسیم و توزیع اموال را در میان مردم مشخص می ساخت. مرحوم شیخ در مدت كمك رسانی به آسیب دیدگان و متضرران از سیل خود و خانواده را تحت فشار قرار داد و پیوسته می گفت:« وقتی خیال ما راحت و فكر ما آسوده می شود كه ببینیم این مردم بی چاره، دارای خانه و منزلی شوند.»(۱۸) ایشان درایت خاصی در رفع امور اختلافی و یا اموری كه منجر به اختلاف و تشتت می گردید داشتند. هنگامی كه مرحوم سنگلجی منكر آموزه رجعت گردید، عده ای از مؤمنین از ایشان در این زمینه استفتاء كردند. در پاسخ، مرحوم حاج شیخ چنین می نویسد:« بسم الله الرحمن الرحیم، احقر به واسطه كثرت اخبار، اعتقاد به رجعت دارم، به نحو اجمال. ولی این مطلب نه از اصول دین و نه مذهب است كه فرضاً كسی معتقد به آن نباشد خارج از دین یا مذهب شمرده شود و نه از مسایل علمیه است كه بر افراد مكلفین لازم باشد اجتهاداً یا تقلیداً به دست آورند. و در مثل این زمان باید به نحو دیگر حفظ دیانت مردم نمود و گفت وگوی این نحو مطالب، به جز تفرقه كلمه مسلمین و ایجاد یك عداوت مضره بین آنها فایده ندارد. الاحقر عبدالكریم حائری.»(۱۹) ایشان از حسن خلق ویژه ای برخوردار بود. همواره متبسم بود و با خوشرویی با شاگردان و مردم عادی روبه رو می شد و هرگز برای مرجعیت خویش تلاش ننمود. روزی یكی از علمای ساوه به شیخ عرضی كرد: من مردم ساوه را از تقلید آیت الله شیخ عبدالله ممقانی از علمای نجف اشرف برگردانده و به تقلیدكردن از شما سوق دادم، اینك آنها از شما تقلید می كنند. مرحوم حاج شیخ سخت ناراحت شد و فرمود: چرا چنین كردی؟ مگر وزن كرده ای كه علم من از او بیشتر است. حاج شیخ آنقدر ناراحت شد كه سرانجام آن آقا مسأله ای دیگر مطرح كرد تا ذهن شیخ از آن موضوع منحرف گردید.(۲۰) سرانجام، صبح هفده ذیقعده ۱۳۵۵ ه.ق مطابق با ۱۳۱۵ هجری شمسی آیت الله العظمی حاج شیخ عبدالكریم حائری یزدی،«حاج شیخ مؤسس» پس از هفتادوپنج سال عمر پربار دار فانی را وداع گفت و جهان اسلام را داغدار ساخت. با تمام ممانعتی كه از سوی ماموران رژیم برای دفن ایشان انجام شد، مردم با تشییع، جنازه ایشان را به حرم حضرت معصومه(س) آوردند و آیت الله سید فخرالدین قمی كه از علمای برجسته قم بود و از سابقه دوستی با حاج شیخ نیز برخوردار بود بر ایشان نماز گزارد.(۲۱) از حاج شیخ دو فرزند پسر و سه دختر به یادگار ماند. دو پسر ایشان از علمای برجسته حوزه و دانشگاه بودند. آیت الله العظمی حاج مرتضی حائری یزدی(م ۱۴۰۶ ه.ق) و آیت الله دكتر مهدی حائری یزدی (م۱۳۷۹ ه.ش) .همچنین برخی از برجسته ترین شاگردان ایشان از این قرارند: امام خمینی(ره)، آیت الله گلپایگانی، آیت الله اراكی، آیت الله سید احمد خوانساری، آیت الله سید محمد خوانساری، آیت الله مرعشی نجفی، آیت الله رفیعی قزوینی.

پی نوشت ها:

۱ سردلبران، شیخ مرتضی حائری، ص ۴۷ ۴۸.

۲ همان.

۳ همان، ص ۷۴ ۷۵.

۴ همان، ص ۹۲ ۹۳.

۵ نقباءالبشر، ج ،۲ ص ۱۶۴؛ آیت الله موسس، ص ۱۰۷ ۱۰۸.

۶ آیت الله موسس، ص ۱۰۸.

۷ بررسی و تحلیل نهضت امام خمینی، ج،۱ ص ۲۶.

۸ درد بی درمان، آیت الله حاج میرزا مهدی بروجردی. ص ۱۹.

۹ آثارالحجه، ج،۱ ص ۵۱.

۱۰ همان.

۱۱ خاطرات و مبارزات حجت الاسلام فلسفی، ص ۸۱ ۸۴. با تلخیص

۱۲ مجله حوزه، شماره ،۴۲ ص ۶۲

۱۳ مجله یاد، سال اول، شماره ،۴ پاییز ،۱۳۶۵ ص ،۲۵ مصاحبه با آیت الله شیخ محمد صادق تهرانی

۱۴ مجله حوزه، شماره ،۶۲ خرداد و تیر ۱۳۷۳. ص ۴۵.

۱۵ مجله حوزه. شماره ،۵۸ ص ۵۵.

۱۶ همان، شماره ،۶۲ ص ۴۷.

۱۷ اعیان الشیعه، سید محسن امین، ج ،۸ ص ۴۲

۱۸ مجله همایون، سال اول، شماره اول (مهر ۱۳۱۳)، ص ۳ ۴

۱۹ همان، شماره ۵. صفحه آخر داخل جلد

۲۰ آیت الله موسس، ص ۷۷ ۷۸.

۲۱ گنجینه دانشمندان، ج ،۱ ص ۲۹۸

سهند صادقی بهمنی