شگفتی های معماری مساجد
نماسازی در این دوران به صورت خشت وگل است كه تركیبی هماهنگ وكنتراستی زیبا هم در رنگ و هم در بافت به وجود آورده است . به كاربردن كاشی كاری معرق در دورة تیموری كه از آن به عنوان دورة آذری دوم یاد می شود؛ یكی از شگفتیهای معماری مساجد است. آثاری از جمله مسجد كبود تبریز و مسجد بیبیخانم در سمرقند مانند نگینی درخشان در كارنامة معماری مساجد دورة تیموری میدرخشد. كاشی كاریهای معرق بسیار نفیس این دوره حاكی از سیر صعودی معماری ایران جهت رسیدن به كمال زیبایی است. مسجد جامع گوهرشاد نیز یكی از بینظیرترین مساجد دوران اسلامی است كه به دست پرتوان معماران ایرانی قوامالدین پدر و غیاثالدین شیرازی پسر ساخته شد. شاید بتوان دورة صفویه را آخرین دوره شكوفایی هنر معماری مساجد اسلامی به شمار آورد. در این دوران پس از كنار گذاشتن شمشیر توسط دولتهای صفوی و عثمانی، رقابتهای بسیار گستردهای میان دو كشور در توسعه شهرسازی و صنایع هنری به وجود آمد. در ایران دورة صفویه هنر در شاخههای بسیار متعددی به ویژه معماری رشد كرده و خلاقیت فراوانی در معماری مساجد به دست آمد. در این دوران خوشنویسی در اقلام مختلف به ویژه ثلث ، نسخ، كوفی و بعضاً نستعلیق با استادی فراوان در قالب كتیبه های قرآنی و مذهبی و با مصالح مختلف بر پیكرة بناها خودنمایی میكرد. در این دوران شاهكاری هایی از جمله مسجدجامع عباسی اصفهان و مسجد شیخ لطفالله خلق شده كه حاكی از نوعی والایی در هنر معماری است. «این شاهكارها، آثار الهی و قدسی ویژهای است كه دل های مسلمانان خداجوی را به خود جلب میكند و روح و وجود انسانهای مسلمان را به صفای باطن میكشد؛ و نه فقط انسانهای مسلمان، بلكه دلهای انسانهای غیر مسلمان اما كاملاً آگاه از هنرهای معنوی مسجد سازی را تسخیر باطن كشیده است. هر چند این آثار در ایران بوده، اما به كل بشریت تعلق دارد» . دورة اصفهان تجلی كامل هنر معماری مساجد ایرانی است كه خود را در مساجد تاریخی اصفهان نمود داده است. والایی، جامعیت و توجه به عوامل فردی و اجتماعی از خصوصیات این دوره است. معماری دورة اصفهان (صفوی) آنچه ،هنرمندان معمار از صدر اسلام تاكنون خلق كرده بودند به كمال رسانید و این كمال حتماً جمال و زیبایی را به همراه خود به ارمغان آورده بود
مساجد امروزی و جدید برای بدست آوردن شكوه و معنویت خاص گذشته خود باید بر طبق اصولی ساخته شوند كه علاه بر برآوردن نیازهای اجتماعی، نیازهای معنوی انسانهایی كه در عصر مدرنیته و پسامدرن زندگی میكنند برآورده شود.
معماری دوره نادری از اندوختههای صفویه بهرهمند میشد و با توجه به لشكركشیهای پیدرپی نادر آثار زیادی در این دوران خلق نشده است، اما در دوران زندیه در طول حكومت كریم خان و نیز به خصوص در شیراز آثاری از این دوران باقی است ولی باید توجه داشت با وجود آن همه زیباییها كه در دوران تیموری و صفوی تجربه شد آثار به جای مانده از این دوران زیاد به چشم نمیآیند. معماری دوران قاجار ادامه دهندة اصول معماری دوران صفویه میباشد اما معماری این دوره نیز به صلابت و كمال معماری صفویه نمیرسد. مسجد سازی در این دوران بسیار گسترده بود. «در این دوره طرح مساجد چهار ایوانی با تحولی جالب همچون: مهتابی سازیهای متقابل برای بیتوتة اهل دل و طلاب علم در شبها به خصوص شبهای مهتابی، همراه شد. در دورة قاجاریه رنگ زرد سیر در كاشیهای هفت رنگ به ویژه نرة معقلی بسیار استفاده میشد» . مساجد سید اصفهان، امام تهران، امام سمنان و نصیرالملك شیراز از جمله مساجد دورة قاجاریه میباشند.
قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانظُرُوا کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ یُنشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللَّهَ عَلَى کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ (بگو در زمین بگردید و بنگرید خداوند چگونه آفرینش را آغاز کرده است، سپس خداوند به همین گونه، جهان را ایجاد می کند خداوند یقیناً بر هر چیز تواناست) /عنکبوت20
