زندگینامه دانشمندان

زندگینامه ابوریحان بیرونی

ابوريحان محمد بن احمد بيرونیاز دانشمندان بزرگ ايران در علوم حكمت و اختر شناسیو رياضيات و تاريخ و جغرافيا مقام شامخ داشته، در سال 362 هجریقمریدر حوالیخوارزم متولد شده و از اين جهت به بيرونیيعنیخارج از خوارزم معروف شده. هيچ اطلاعیدرباره اصل و نسب و دوره كودكیبيرونیدر دست نيست. نزد ابونصر منصور علم آموخت. در هفده سالگیاز حلقه ایكه نيم درجه به نيم درجه مدرج شده بود، استفاده كرد تا ارتفاع خورشيدینصف النهار را در كاث رصد كند و بدين ترتيب عرض جغرافيايیزمينیآن را استنتاج نمايد. چهار سال بعد برایاجرایيك رشته از اين تشخيصها نقشه هايیكشيد و حلقه ایبه قطر پانزده ذراع تهيه كرد. در 9 خرداد 376 بيرونیماه گرفتگی(خسوفي) را دركاث رصد كرد و قبلاً با ابوالوفا ترتيبیداده شده بودكه او نيز در همان زمان همين رويداد را در بغداد رصد كند. اختلاف زمانیكه از اين طريق حاصل شد به آنان امكان داد كه اختلاف طول جغرافيايیميان دو ايستگاه را حساب كنند

ابوريحان محمد بن احمد بيرونیاز دانشمندان بزرگ ايران در علوم حكمت و اختر شناسیو رياضيات و تاريخ و جغرافيا مقام شامخ داشته، در سال 362 هجریقمریدر حوالیخوارزم متولد شده و از اين جهت به بيرونیيعنیخارج از خوارزم معروف شده. هيچ اطلاعیدرباره اصل و نسب و دوره كودكیبيرونیدر دست نيست. نزد ابونصر منصور علم آموخت. در هفده سالگیاز حلقه ایكه نيم درجه به نيم درجه مدرج شده بود، استفاده كرد تا ارتفاع خورشيدینصف النهار را در كاث رصد كند و بدين ترتيب عرض جغرافيايیزمينیآن را استنتاج نمايد. چهار سال بعد برایاجرایيك رشته از اين تشخيصها نقشه هايیكشيد و حلقه ایبه قطر پانزده ذراع تهيه كرد. در 9 خرداد 376 بيرونیماه گرفتگی(خسوفي) را دركاث رصد كرد و قبلاً با ابوالوفا ترتيبیداده شده بودكه او نيز در همان زمان همين رويداد را در بغداد رصد كند. اختلاف زمانیكه از اين طريق حاصل شد به آنان امكان داد كه اختلاف طول جغرافيايیميان دو ايستگاه را حساب كنند. ویهمچنين با ابن سينا فيلسوف برجسته و پزشك بخارايیبه مكاتبات تندیدرباره ماهيت و انتقال گرما و نور پرداخت. در درباره مأمون خوارزمشاهیقرب و منزلت عظيم داشته چند سال هم در دربار شمس المعالیقابوس بن وشمگير به سر برده، در حدود سال 404 هجریقمریبه خوارزم مراجعت كرده، موقعیكه سلطان محمود غزنویخوارزم را گرفت در صدد قتل او برآمد و به شفاعت درباريان از كشتن ویدرگذشت و او را در سل 408 هجریبا خود به غزنه برد. در سفر محمود به هندوستان، ابوريحان همراه او بود و در آنجا با حكما و علماء هند معاشرت كرد و زبان سانسكريت را آموخت و مواد لازمه برایتأليف كتاب خود موسوم به ماللهند را جمع آوریكرد.

بيرونیبه نقاط مختلف هندوستان سفر كرد و در آنها اقامت گزيد و عرض جغرافيايیحدود يازده شهر هند را تعيين نمود. خود بيرونیمینويسد كه در زمانیكه در قلعه نندنه (nandana) به سر میبرد، از كوهیدر مجاورت آن به منظور تخمين زدن قطر زمين استفاده كرد. نيز روشن است كه او زمان زيادیرا در غزنه گذرانده است. تعداد زياد رصدهایثبت شده ایكه به توسط او در آنجا صورت گرفته است با رشته ایاز گذرهایخورشيد به نصف النهار شامل انقلاب تابستانیسال 398 آغاز میشود و ماه گرفتگیروز 30 شهريور همان سال را نيز در بر دارد. او به رصد اعتدالين و انقلابين در غزنه ادامه داد كه آخرين آنها انقلاب زمستانیسال 400 بود. بيرونیتأليفات بسيار در نجوم و هيئت و منطق و حكمت دارد از جمله تأليفات او قانون مسعودیاست. در نجوم و جغرافيا كه به نام سلطان مسعود غزنوینوشته، ديگر كتاب آثار الباقيه عن القرون الخاليه در تاريخ و آداب و عادات ملل و پاره ایمسائل رياضیو نجومیكه در حدود سال 390 هجریبنام شمس المعالیقابوس بن وشمگير تأليف كرده اين كتاب را مستشرق معروف آلمانیزاخائو در سال 1878 ميلادیدر ليپزيك ترجمه و چاپ كرده و مقدمه ایبر آن نوشته است. ديگر كتاب «ماللهند من مقوله فیالعقل او مرذوله» درباره علوم و عقايد و آداب هنديها كه آن را هم پروفسور زاخائو ترجمه كرده و در لندن چاپ شده است. ديگر «التفهيم فیاوائل صناعه التنجيم» در علم هيئت و نجوم و هندسه. بيرونیهنگامیكه شصت و سه ساله بود كتابنامه ایاز آثار محمد بن زكريایرازیپزشك تهيه نمود و فهرستیاز آثار خود را ضميمه آن كرد. اين فهرست به 13 عنوان سر میزند كه بعضیاز آنها برحسب موضوع و گه گاه با اشاره كوتاهیبه فهرست مندرجات آنها تنظيم شده اند. اين فهرست ناقص است زيرا بيرونیدست كم چهارده سال پس از تنظيم آن زنده بود و تا لحظه مرگ نيز كار میكرد. به علاوه هفت اثر ديگر او موجود است و از تعداد فراوان ديگریهم نام برده شده است. تقريباً چهار پنجم آثار او از بين رفته اند بیآن كه اميدیبه بازيافت آنها باشد. از آنچه برجایمانده در حدود نيمیبه چاپ رسيده است. علايق بيرونیبسيار گسترده و ژرف بود و او تقريباً در همه شعبه هایعلومیكه در زمان ویشناخته شده بودند سخت كار میكرد. ویاز فلسفه و رشته هاینظرینيز بیاطلاع نبود اما گرايش او به شدت بسویمطالعه پديده هایقابل مشاهده در طبيعت و در انسان معطوف بود. در داخل خود علوم نيز بيشتر جذب آن رشته هايیمیشد كه در آن زمان به تحليل رياضیدر آمدند. در كانیشناسي، داروشناسیو زبان شناسیيعنیرشته هايیكه در آنها اعداد نقش چندانینداشتند نيز كارهايیجدیانجام داد اما در حدود نيمیاز كل محصول كار او در اخترشناسي، اختربينیو رشته هایمربوط به آنها بود كه علوم دقيقه به تمام معنیآن روزگاران به شمار میرفتند. رياضيات به سهم خود در مرتبه بعدیجايمیگرفت اما آن هم همواره رياضيات كاربسته بود. از آثار ديگر بيرونیكه هنوز هم در دسترس هستند میتوان اينها را نام برد: اسطرلاب، سدس، تحديد، چگاليها، سايه ها، وترها، پاتنجلي، قره الزيجات، قانون، ممرها، الجماهر و صيدنه. بيرونیدرباره حركت وضعیزمين و قوه جاذبه آن دلايل علمیآورده است. میگويند وقتیكتاب قانون مسعودیرا تصنيف كرد سلطان پيلواریسيم برایاو جايزه فرستاد. ابوريحان آن مال را پس فرستاد و گفت: من از آن بینيازم زيرا عمریبه قناعت گذرانيده ام و ترك آن سزاوار نيست. نظر پردازي، نقش كوچكیدر تفكر او ايفا میكرد. ویبر بهترين نظريه هایعلمیزمان خود تسلط كامل داشت اما دارایابتكار و اصالت زيادینبود و نظريه هایتازه ایاز خود نساخت. ابوريحان بيرونیدر سال 440 هجریدر سن 78 سالگیدر غزنه بدرود حيات گفت.