|
|
| |
|
|
| |
|
|
| |
|
|
| |
|
معماران دوران اسلامى در ايران
|
|
|
| |
| دربارهٔ وضع بنّايان دوره اسلامى و درخصوص تربيت آنها و روشهاى طراحى و ساختمان آگاهى کمى داريم. معماران اسلامى نامهاى خود را روى بناهايى که برپا کردهاند، ثبت ننمودهاند. واژهٔ معمار از ريشهٔ عَمَر است و به معنى آباد کردن. شکل ديگر آن عبارت است به معنى ساختمان؛ اين اصطلاح اغلب مربوط به دورهٔ صفويه است. |
| |
| در اينجا نام برخى از معماران دورهٔ اسلامى را با اثر يا آثارشان ذکر مىکنيم: |
| |
| - ابراهيم بن استاد اسماعيل بنّاى اصفهانى / نام اين استاد در ايوان جنوبى مسجد جامع اصفهان آمده است. / سده يازدهم |
| |
| - ابوالحسن (حاجي) معمارنوايى / حاجى ابوالحسن نوايى از جمله بنّايانى بود که از حدود سال ۱۲۸۲ هـ . ق زيردست محمد حسنخان صنيعالدوله (اعتمادالسلطنه بعدي) در باغها و کاخهاى سلطنتى کار مىکرد و در سال ۱۳۰۰ هـ .ق معمارباشى دربار شد و سپس به لقب صنيعالملکى مفتخر گرديد و ثروت و شهرتى به دست آورد. طرح و معمارى تالار سلام و تالار آيينه و سرسراها و حوضخانهها و اندرون و حرمخانه گلستان از اوست و نام او بر ديوارهاى شرقى و غربى تالار آيينه ديده مىشود. / سدهٔ سيزدهم |
| |
| - ابوالحسن کارون / معمار ايوان جنوبى مدرسه در مسجد جامع اصفهان. / ۷۶۸ هـ . ق |
| |
| - ابومنصور / معمار سهگنبد شهر اروميه. / ۵۸۰ هـ .ق |
| |
| - احمد بن محمد / معمار گنبد کبود مراغه / ۵۹۳ هـ .ق |
| |
| - بدرالدين تبريزى / معمار قبه کبود و مقبره مولانا جلالالدين رومى در قونيه / ۶۷۳ هـ . ق |
| |
| - بدر / معمار و گچبر محراب مسجد جامع اصفهان / ۷۱۰ هـ . ق |
| |
| - تقى سلطان قمى / معمار مدرسه فيضيه قم / ۹۳۹ هـ . ق |
| |
| - جعفرخان / ميرزا جعفرخان معمار فرزند استاد غلامرضا معمار عهد زنديه است. وى در عهد فتحعلى شاه و اوايل سلطنت ناصرالدين شاه معمارباشى دولت بود. / سده سيزدهم |
| |
| - حاجى بنّا / معمار مقبره ملاحسن کاشى در سلطانيه / ۹۷۳ هـ . ق |
| |
| - حسينعلى / بنّا و سازنده گنبد امامزاده اسماعيل در اصفهان |
| |
| - حيدرعلى (استاد) معمار اصفهانى / پدر آقا اسماعيل معمار، متخلص به کاشف که به ملازمت شاهعباس صفوى دست از کار کشيده بود. / سده يازدهم |
| |
| - زينالعابدين معمار / معمار مسجد جامع اروميه / سده هفتم |
| |
| - ساقى (ميرزا شاه حسين) معمار / معمار معاصر شاه اسماعيل صفوى که شعر مىسرود و به وزارت رسيد / سده دهم |
| |
| - سعد بن محمد کدوک البنّاى يزدى / معمار گنبد جامع يزد / ۷۷۷ هـ . ق |
| |
| - سعيد بن جعفر البنّا / معمار برج فيروزآباد فارس / سده ششم |
| |
| - سلطان حسين بنا (استاد) قمى / معمار آستانه امام موسى کاظم (ع) و امام محمد جواد (ع) در عراق که به امر پادشاه صفوى ساخته شد. |
| |
| - سلطان محمد يزدى / معمار حمام و کاروانسراى گنجعلىخان در کرمان / سده يازدهم |
| |
| - سلطان محمود (استاد) / معمار بقعه امام موسى کاظم (ع) و امام محمد جواد (ع) |
| |
| - شمسالدين محمد تبريزى / معمار مسجد شاه مشهد / ۸۵۵ هـ .ق |
| |
| - ... شيرازى معمار / معمار کاروانسراى نزديک آرامگاه کوروش در پاسارگاد / سده هشتم |
| |
| - عبداللهخان معمار / از معماران مشهور عهد فتحعلىشاه و اوايل ناصرالدينشاه بود. 'عمارت چشمه' در کاخ گلستان به معمارى او ساخته شد و نيز ارگ تهران را به اميرکبير در سال ۱۲۶۷ تجديد عمارت کرد./ سده سيزدهم |
| |
| - عبدالله امد مريه (؟) / معمار مشهد على بن موسىالرضا در مشهد / ۵۱۲ هـ . ق |
| |
| - على (استاد) بنا / نام اين استاد در مسجد گوهرشاد و مشهد با رقم (استاد على بنا ۱۰۵۲) ديده مىشود. / سده يازدهم |
| |
| - على بن محمد بن حسين بن شاه البّنا / معمار و بنّاى مقبره پير علمدار در دامغان / ۴۱۷ هـ . ق |
| |
| - علىاکبر (استاد) مهندس و معمارباشى اصفهانى / مسجد جامع کبير اصفهان واقع در ميدان نقش جهان، به معمارى او، به امر شاهعباس صفوى به اتمام رسيده است. / سده يازدهم |
| |
| - على محمد (استاد) صانعى معمارباشى / يکى از معماران معروف و برجستهٔ تهران بشمار مىآيد و او کسى بود که به ابتکار شخصى خود انقلاب و تجددى در کار ساختمانى در تهران ايجاد کرد و سبک مختلط معمارى ايرانى و فرنگى را پيش از هر کس در ايران رايج کرد. اشتهار فنى و صنعتى او از دوره مظفرالدين شاه شروع مىشود. او سازندهٔ دودکش هفده مترى ضرابخانه است. و نيز کاخ جعفر قليخان اسعد (سردار اسعد) را ساخته که اکنون باشگاه بانک ملى ايران است. معمارباشى به سال ۱۳۲۷ هـ . ش در تهران درگذشت. / سده چهاردهم |
| |
| - غلامرضاى تبريزى (استاد) / معمار معروف عهد کريمخان زند بودکه به امر او حصار و خندق دور تهران را ساختهاند. او با خاندان زند خويشى داشت و فرزند او حاجى ميرزا جعفرخان معمار مشهور عهد فتحعلىشاه و اوايل سلطنت ناصرالدينشاه است. / سده دوازدهم |
| |
| - فخرالدين عبدالوهاب شيرازى / بناى محراب مدرسه جامع اصفهان / ۹۶۸ هـ .ق |
| |
| - قوامالدين (استاد) شيرازى / معمار بزرگ و مشهور دوران شاهرخ تيمورى طراح و معمار مسجد گوهرشاد در مشهد مورخ ۸۲۱ هـ . ق و معمار مصلاى هرات که به سال ۱۳۰۳ هـ . ق به امر امير عبدالرحمن خان ويران شد و خانقاه مدرسه هرات و آغاز ساختمان مسجد خرگرد که به سال ۸۴۸ هـ . ق به دست غياثالدين شيرازى به اتمام رسيد. / سده نهم |
| |
| - مجيد (القاضى الجليل - البنّا) / معمار مسجد جامع کاشان / ۴۶۶ هـ . ق |
| |
| - محمد شيرازى (استاد) / معمار آستانه قم (صحن جديد) به دستور ميرزا على اصغر خان اتابک. / سده چهاردهم |
| |
| - محمد بن حسن بن ابىطالب المهندس بنّاى الدامغانى / معمار و سازنده و گچبر مقبرهٔ با يزيد بسطامى در بسطام مورخ ۷۲۳ هـ .ق / سده هشتم |
| |
| - محمد ابراهيم خان معمارباشى 'وزير نظام' / اين معمار فرزند محمدتقى خان آذربايجانى بود که در عهد محمدشاه منصب معمارباشى گرى دولت را داشت. بناى تکيه سيد نصرالدين يا ناصرالدين در تهران و ميدان توپخانه بهدست او انجام يافته است. / سده سيزدهم |
| |
| - محمدرضا بن استاد حسن بنّاى اصفهانى / اين استاد معمار مسجد شيخ لطفالله اصفهان است که به سال ۱۰۲۸ هـ . ق تمام يافته است. / سده يازدهم |
| |
| - محمد بن محمد البنّا / معمار مسجد جامع اردستان / ۵۵۵ هـ . ق |
| |
| - محمود ايزدى / کمالالدين محمود ايزدي، سازنده يا طلاکار گنبد طلاى صحن کهنه آستانه رضوى در مشهد / ۱۰۱۵ هـ .ق |
| |
| بدليل ويرانى بسيارى از بناها که احتمالاً نام برخى معماران بر آنها ثبت بوده است و نيز عدم توجه نويسندگان و تاريخنگاران گذشته به ثبت و ضبط نام معماران و نيز موارد زيادى که خود هنرمندان نام خود را بر بناها ثبت ننمودهاند. اطلاعات کافى از شرح حال و طرز کار و نمونه آثار اين هنرمندان وجود ندارد. اما آنچه در کتاب جغرافياى اصفهان نوشتهٔ ميرزا حسين خان تحويلدار آمده چنين است: |
| |
| 'جماعت معمار، قديم در اصفهان بسيار بودند، يعنى چنانچه در تواريخ نوشته شده اين ولايت در عهد صفويه دوازده هزار نفر معمار قلمى (مهندس) داشته و اين زمان منحصر شده است به چهار پنچ نفر.' |
| |
| اما آنچه از آمار و اطلاعات در دست است حاکى از آن است که بيشترين معماران در درجه اول در شهر اصفهان و سپس آذربايجان و بعد خراسان و فارس و يزد و قم و کاشان بودهاند. و بيشترين فعاليت معماران و بنّايان در سده سيزدهم هجرى و پس از آن بهترتيب در سدههاى يازدهم، نهم، هشتم، دهم، چهاردهم، ششم و پنجم بوده است. |