اخبار ایران و جهان

عليرضا حيدري - در حالي که همين دو روز پيش دکتر محمود فتوحي، استاد دانشگاه فردوسي مشهد در نشست علمي که به مناسبت روز سعدي در دانشکده ادبيات مشهد برگزار شد، در سخناني با عنوان«سعدي چه دارد؟» بحثي دقيق و علمي در خصوص آثار واقعي و منتسب سعدي مطرح کرد. ادعاي تازه اي از کشف يک اثر ديگر از سعدي مطرح شده است. وي در کنار آثاري چون گلستان، بوستان، قصايد عربي، قصايد فارسي، مراثي، صاحبيه، ترجيعات، مقطعات، ملمعات، مثلثات، طيبات، بدايع، خواتيم، غزليات قديم(غزليات ادبي)، رباعيات، مثنويات، مفردات و... آثاري را هم ذکر کرد و در ميان آن ها ۳۳ اثر منتسب به سعدي ديده مي شود که يا اصلا از سعدي نيست و يا مشکوک و محل بحث مي باشد.دکتر فتوحي بوستان را نخستين کتاب سعدي دانست و افزود: البته معلوم نيست سعدي اين نام را بر اين کتاب نهاده باشد. ضمن اين که سعدي در چند جاي بوستان به «سعدي نامه» اشاره مي کند.اين استاد دانشگاه به آثاري اشاره کرد که حتي برخي از آن ها خيلي به سبک سعدي نزديک است و برخي صرفا با چند عبارت يا ابياتي پراکنده از سعدي زينت يافته است. وي از اين آشفته بازاري که در تعداد آثار سعدي ايجاد شده انتقاد کرد و گفت: جاي تاسف است که يک شاعر ملي در سطح و مقام سعدي هنوز بايد آثارش با اما و اگرهايي همراه باشد و حتي در چاپ هاي جديد تعدادي از اين آثار که قطعا متعلق به سعدي نيست به چاپ برسد.جالب است که يک روز پس از اين سخنان يک مجموعه دار مدعي شد اثري ناشناخته از سعدي به نام «خارستان» را کشف کرده است. خبرگزاري فارس اين خبر را مخابره کرده است. البته اين مجموعه دار، علي اصغر جهانگيري، استاد دانشگاه است که ادعا مي کند در موزه شخصي اش کتابي ناشناخته از سعدي با نام «خارستان» دارد که گرچه در داخل کشور بحث و نظر درباره تاييد يا تکذيب آن وجود دارد اما دانشگاه هاي غربي تاييد کرده اند که اين کتاب را سعدي نوشته است.به گفته جهانگيري در موزه کندلوس روستاي کندلوس در منطقه کجور، موزه‌اي شخصي وجود دارد که يکي از غني‌ترين موزه‌ها است و او از کودکي اشياي قديمي را که مربوط مي‌شود به سال‌هاي 1880 ميلادي تا اواخر دوره قاجاري در اين موزه گرد هم آورده‌ام. در اين موزه اشياي مختلفي پيدا مي‌شود که يکي از اين کتاب‌ها «خارستان» است که در کودکي در بساط يک لبوفروش ديده است. اين کتاب تذهيبي به سبک هرات دارد و همراه با نگارگري هاي زيبا و زيادي است، اين کتاب خوش‏نويسي شده است و در سلامت کامل اين کتاب به دست من رسيد.

البته جهانگيري مي گويد: من با چند سعدي‏شناس که مي‌شناختم تماس گرفتم و ماجرا را گفتم. آنها گفتند چنين چيزي سابقه ندارد و در هيچ کتابي به اين کتاب اشاره نشده و به آن ارجاع داده نشده و اين قضيه برايشان باورکردني نبود. تا اينکه «آنجلو پير منتذه» سعدي‌شناس و استاد دانشگاه آلمان اين کتاب را ديد و تأييد کرد که اين کتاب نوشته سعدي است و تأييد او باعث شد که مسئولان نظام و شخصيت‌ها به ديدن اين کتاب بيايند.

از آن روزگاري که من پيگير انتساب اين کتاب بودم سال‌ها مي‌گذرد. با خيلي‌ها صحبت کردم مثل مرحوم ايرج افشار و استاد سادات ناصري و همه اين افراد در جريان «خارستان» بودند. پيگيري‌هاي ما نشان مي‌دهد، اين کتاب از کتابخانه سلطنتي فتحعلي شاه قاجار سرقت شده و از آنجا به دست خانواده‌اي رسيده که مدت‌ها آنجا بوده و سرانجام بعد از سال‌ها آنها کتاب را همراه با کاغذهاي باطله به يک کاغذفروش مي‌فروشند و اين تنها ردپايي است که از اين کتاب در تاريخ پيدا کرده‌ايم.

به ادعاي وي اين کتاب 16 باب دارد که هم شامل شعر مي‌شود و هم حکايت‌هايي با قالب نثر و محتواي اين کتاب هم نقد و انتقاد به وضعيت موجود و حاکمان وقت است و نگارش آن به حدود 300 سال پيش مي رسد. البته اين کتاب رونويسي شده است و جالب اينکه کسي که کتاب را خطاطي کرده، وقتي به لغات سخت و نامأنوس برخورده آنها را در کتاب توضيح داده است. من گمان مي‌کنم چون اين کتاب زبان تند و انتقادي دارد، سعدي از آشکار کردن آن در زمان حياتش امتناع کرده است و طي اين سال‌ها کتاب مخفي و مستور مانده است. باب‌هاي اين کتاب به پادشاهان، حکومت‌ها، تربيت اجتماعي و پند و اندرز اختصاص دارد. در پي اين ادعا عباس‎علي وفايي استاد دانشگاه و رئيس دانشکده ادبيات دانشگاه علامه طباطبايي در گفت‌وگو با فارس با رد انتساب اين اثر به سعدي شيرازي گفت: کتابي با عنوان «خارستان» اصلا متعلق به سعدي نيست اين کتاب پيش از اين با همين عنوان در دهلي‌نو به صورت سنگي چاپ شده است و عنوان اصلي آن نيز «روضه خلد» و نويسنده آن فردي به نام «مجد خوافي» است. وي در پاسخ به اين نظر که: «در صفحه آخر کتاب آمده است: تمت الکتاب خارستان من کلام حضرت شيخ سعدي شيرازي»، گفت: اين انتساب اشتباه است ولي چون اين اثر شباهت‌هاي زيادي به کتاب گلستان دارد، اسم کتاب هم خارستان است و مشابهت در سبک و سياق با گلستان دارد و نامشان نيز مترادف است، تصور شده حتما اين کتاب هم متعلق به سعدي است در حالي که اين کتاب در هند چاپ شده است. وفايي در ادامه سخنان خود گفت: من سه نسخه خطي از اين کتاب با همين عنوان در ازبکستان ديدم و يک نسخه هم که در هند موجود است و من اين کتاب را تصحيح کردم و با تعليقات و اضافات منتشر کردم.

وي همچنين گفت: فردي که ادعا مي‌کند کتاب متعلق به سعدي است همه اين اثر را نخوانده است چرا که در متن کتاب بارها عنوان شده است که اين متن را «مجد خوافي» نوشته است و در متن کتاب هم بارها از خود و خانواده و نيز چگونگي زندگي‌اش سخن گفته است. وفايي گفت: نکته مهم ديگر اين است که اين اثر در نثر، زبان و محتوا با ديگر آثار سعدي متفاوت است. من سال ها با آثار سعدي زندگي کردم و با زبان و نثر سعدي آشنايي کامل دارم. اين کتاب اصلا مورد اقبال اهالي ادبيات قرار ندارد. يک بار در سال 1341 توسط دانشگاه تهران منتشر شد، در سالهاي اخير هم در 1000 نسخه منتشر شد که فروش هم نرفته است.