اخبار روز

بهاء الدين محمد بن عزالدين حسين بن عبدالصمد بن
شمس الدين محمد بن حسن بن محمد بن صالح حارثي همداني عاملي جبعي (جباعي) معروف به شيخ بهايي در سال 953 هـ.ق 1546 ميلادي در بعلبک متولد شد.

بهاءالدين در کودکي به همراه پدرش به ايران آمد و پس از اتمام تحصيلات، شيخ الاسلام اصفهان شد. چون در سال 991 هجري قمري به قصد حج راه افتاد، به بسياري از سرزمينهاي اسلامي از جمله عراق، شام و مصر رفت و پس از 4 سال در حالي که حالت درويشي يافته بود، به ايران بازگشت.

وي در علوم فلسفه، منطق، هيئت و رياضيات تبحر داشت. مجموعه تأليفاتي که از او بر جاي مانده در حدود 88 کتاب و رساله است. وي در سال 1031 هـ.ق در اصفهان درگذشت و بنا بر وصيت خودش پيکر او را به مشهد بردند و در جوار مرقد مطهر حضرت علي بن موسي الرضا عليه السلام، جنب موزه آستان قدس رضوي دفن کردند.

شيخ بهايي آثار برجسته اي به نثر و نظم پديد آورده است. وي با زبان ترکي نيز آشنايي داشته است. عرفات العاشقين (تأليف 1024ـ 1022)، اولين تذکره اي است که در زمان حيات بهايي از او نام برده است. بهترين منبع براي گردآوري اشعار بهايي، کشکول است تا جايي که به عقيده برخي محققان، انتساب اشعاري که در کشکول نيامده است به بهايي ثابت نيست. از اشعار و آثار فارسي بهايي دو تأليف معروف تدوين شده است؛ يکي به کوشش سعيد نفيسي با مقدمه اي در شرح احوال بهايي، ديگري توسط غلامحسين جواهري وجدي که مثنوي «رموز اسم اعظم »
(ص 94 ـ 99) را هم نقل کرده است. با اين همه هر دو تأليف حاوي تمام اشعار و آثار فارسي شيخ نيست.

اشعار فارسي بهايي عمدتاً شامل مثنويات، غزليات و رباعيات است. وي در غزل به شيوه فخرالدين عراقي و حافظ ، در رباعي با نظر به ابو سعيد ابوالخير و خواجه عبدالله انصاري و در مثنوي به شيوه مولوي شعر سروده است. ويژگي مشترک اشعار بهايي ميل شديد به زهد و تصوف و عرفان است. ازمثنويات معروف شيخ مي توان از اينها نام برد؛ «نان و حلوا يا سوانح سفر الحجاز»، اين مثنوي ملمّع چنان که از نام آن پيداست در سفر حج و بر وزن مثنوي مولوي سروده شده است و بهايي در آن ابياتي از مثنوي را نيز تضمين کرده است. او اين مثنوي را به طور پراکنده در کشکول نقل کرده و گردآورندگان ديوان فارسي وي ظاهراً به علت عدم مراجعه دقيق به کشکول، متن ناقصي از اين مثنوي را ارائه کرده اند. «نان و پنير»؛ اين اثر نيز بر وزن و سبک مثنوي مولوي است؛ «طوطي نامه»؛ نفيسي، اين مثنوي را که از نظر محتوا و زبان نزديکترين مثنوي بهايي به مثنوي مولوي است، بهترين اثر ادبي شيخ دانسته و با آنکه آن را در اختيار داشته جز اندکي در ديوان بهايي نياورده و نام آن را نيز خود بر اساس محتوايش انتخاب کرده است. «شير و شکر»؛ اولين منظومه فارسي در بحر خَبَب يا مُتدارک است. در زبان عربي اين بحر شعري پيش از بهايي نيز مورد استفاده بوده است. «شير و شکر» سراسر جذبه و اشتياق است و علي رغم اختصار آن (161بيت در کليات، چاپ نفيسي، ص 179 ـ 188؛ 141 بيت در کشکول، ج 1، ص 247 ـ 254) سرشار از معارف و مواعظ حکمي است، لحن حماسي دارد و منظومه اي بدين سبک و سياق در ادب فارسي سروده نشده است. شيوه مثنوي سرايي بهايي مورد استقبال ديگر شعرا، که بيشتر از عالمان اماميّه اند واقع شده است. تنها نثر فارسي بهايي که در ديوان هاي چاپي آمده است، «رساله پند اهل دانش و هوش به زبان گربه و موش» است.

بهايي در عربي نيز شاعري چيره دست و زبانداني صاحب نظر است و آثار نحوي و بديع او در ادبيات عرب جايگاه ويژه اي دارد.

شيخ محمدرضا فرزند شيخ حرّ عاملي (متوفي 1110) مجموعه لطيفي از اشعار عربي و فارسي شيخ بهايي را در ديواني فراهم آورده است. اشعار عربي وي اخيراً با تدوين ديگري نيز به چاپ رسيده است. بخش مهمي از اشعار عربي بهايي، لُغز و معمّاست. از بررسي شيوه نگارش بهايي در اکثر آثارش، اين نکته هويداست که وي مهارت فراواني در ايجاز و بيان معمّاآميز مطالب داشته است.

در عرف مردم ايران، شيخ بهايي به مهارت در رياضي و معماري و مهندسي معروف بوده و هنوز هم به همين صفت معروف است، چنان که معماري مسجد امام اصفهان و مهندسي حصار نجف را به او نسبت مي دهند. و نيز شاخصي براي تعيين اوقات شبانه روز از روي سايه آفتاب يا به اصطلاح فني، ساعت آفتاب يا صفحه آفتابي و يا ساعت ظلي در مغرب مسجد امام در اصفهان هست که مي گويند وي ساخته است. در احاطه وي در مهندسي مساحي ترديد نيست و بهترين نمونه که هنوز در ميان است، نخست تقسيم آب زاينده رود به محلات اصفهان و قراي مجاور رودخانه است که معروف است هيئتي در آن زمان از جانب شاه عباس به رياست شيخ بهايي مأمور شده و ترتيب بسيار دقيق و درستي با منتهاي عدالت و دقت علمي در باب حق آب هر ده و آبادي و محله و بردن آب و ساختن ماديها داده اند که هنوز به همان ترتيب معمول است و اصل تومار آن در اصفهان است. يکي ديگر از کارهاي شيخ بهايي، تعيين سمت قبله مسجد امام به مقياس چهل درجه انحراف غربي از نقطه جنوب و خاتمه دادن به يک سلسله اختلاف نظر بود که مفتيان ابتداي عهد صفوي راجع به تشخيص قبله عراقين در مدت يک قرن و نيم اختلاف داشته اند. يکي ديگر از کارهاي شگفت که به بهايي نسبت
مي دهند، ساختمان گلخن گرمابه اي که هنوز در اصفهان مانده و به حمام شيخ بهايي يا حمام شيخ معروف است. مردم اصفهان از ديرباز همواره عقيده داشته اند که گلخن آن گرمابه را بهايي چنان ساخته که با شمعي گرم مي شد و در زير پاتيل گلخن، فضاي تهي تعبيه کرده و شمعي افروخته، در ميان آن گذاشته و آن فضا را بسته بود و شمع تا مدتهاي مديد همچنان مي سوخت و آب حمام بدان وسيله گرم مي شد و خود گفته بود که اگر روزي آن فضا را بشکافند، شمع خاموش خواهد شد و گلخن از کار مي افتد و چون پس از مدتي به تعمير گرمابه پرداختند و آن محوطه را شکافتند، فوراً شمع خاموش شد و ديگر از آن پس نتوانستند بسازند. همچنين طراحي منار جنبان اصفهان که
هم اکنون نيز پا برجاست به او نسبت داده مي شود.