استحمام با گیاهان معطر
مقدمه

گیاهان دارویی برای قرنهای متمادی جهت استحمام مورد استفاده آرایشی و درمانی قرار گرفته‌اند. این گیاهان معمولاً دارای بوی مطبوع، رنگ دلخواه یا خواص دارویی گوناگون بوده‌اند. از طرفی در دسترس بودن در منزل موجب استفاده هرچه بیشتر از آنها شده است. امروزه مشخص شده كه فرآورده‌های گیاهی افزوده شده به وان حمام به میزان زیادی موجب تحریك پوست میشوند. در مقایسه با گروه كنترل، استحمام با كاج (pine bath) موجب افزایش

بیشتری در تعداد گلبولهای سفید شده است.

در حال حاضر هیچ شكی وجود ندارد كه تعداد زیادی از تركیبات دارویی تهیه شده از گیاهان با اضافه شدن به وان حمام از طریق پوست جذب میشود. این تركیبات خونرسانی به لایه‌های بافتی نزدیك پوست را زیاد می‌كنند و فوائد اثرات دارویی آنها به موجود زنده می‌رسد. باید خاطرنشان كرد كه تحقیقات علمی درباره درمان بوسیله استحمام با فرآورده‌های گیاهی در مراحل اولیه خود می‌باشد همچنین بحث‌های قابل توجهی درباره نوع فرآورده‌های مورد استفاده برای استحمام وجود دارد. قرصها و نمك‌های استحمام كه بصورت OTC (بدون نسخه) بفروش می‌رسند برای مصارف درمانی فایده‌ای نداشته و بیشتر جنبه آرایشی دارند. از طرف دیگر روغن‌های خالص با كیفیت و نیز اشكال امولسیون ممكن است استانداردهای لازم را داشته باشند. بدون شك عصاره تام گیاهان نیز مؤثرند اما عمومیت كمتری دارند زیرا قوام سفت شبیه شربت داشته و آب را كدر می‌كنند لذا هرجا كه اثری بجز اثرات حاصل از جذب فرآورده مدنظر باشد مورد استفاده قرار می‌گیرند مثلاً استحمام با گیاه دم اسب. روغن‌های استحمام گیاهی به تركیبی از كل قسمتهای گیاهان دارویی ترجیح داده میشوند زیرا روغن‌های فرّار اجزای فعالی هستند و به طور آشكاری جذب پوستی دارند.

گاهی جوشانده غلیظ گیاه دم اسب یا پوست بلوط تهیه و به آب استحمام افزوده میشود یا مقدار لازم از داروی گیاهی در یك كیسه كتانی گذاشته شده و كیسه مزبور را در آب استحمام قرار میدهند. از این روشها برای استحمام كامل استفاده نمی‌شود اما همچنان برای استحمام نسبی و كمپرس مرطوب مناسب هستند. طبقه بندی گیاهان دارویی برای استفاده در استحمام بر اساس اجزاء فعال آنها كار مشكلی است زیرا اثرات آنها با یكدیگر همپوشانی دارد. اما این طبقه بندی واضحترین تصویر را ارائه میدهد. در ذیل مهمترین گیاهان دارویی مورد استفاده در استحمام، مورد بحث قرار گرفته‌اند.

استحمام با كاج (Pine Baths)

استحمام با كاج به طور گسترده‌ای بكار رفته و به طور وسیعی مورد تحقیق قرار گرفته است. مشخص شده كه این نوع استحمام دارای اثر محرك و تحریكی (سوزشی) غیر اختصاصی وابسته به دوز است كه به آسانی قابل كنترل میباشد. صنوبر نروژی بیشتر مورد استفاده قرار گرفته و شاخه‌های جوان از درختان 80-60 ساله ترجیح داده میشوند زیرا اجزای فعال بیشتری دارند. موارد درمانی این نوع استحمام برای بیماریهای عصبی، روماتیسمی و دردهای عصبی است. حداقل نیم ساعت استراحت بعد از استحمام با كاج باندازه خود استحمام مهم است.

استحمام با پوست بلوط (Oak Bark Bath)

بلوط فاقد اسانس و فقط محتوی تانین است كه به طور متوسط نسبت به كاج بیشتر بوده و عمدتاً به صورت موضعی اثر میكند از این نوع استحمام عمدتاً در درمان بماریهای مزمن پوست، تقویت پا و همانند اینها استفاده میشود. فوائد فرم كمپرس آن برای اگزمای ترشح‌دار و بیماریهای چشمی تحت بررسی است. ابتدا مقدار كمی از پوست بلوط را در یك لیتر آب می‌جوشانند تا حجم آب به نصف برسد و این جوشانده را به حمام دست یا پا می‌افزایند.

استحمام با سبوس گندم (Bran Bath)

این نوع استحمام دارای اثر تسكین دهنده روی پوست است و برای بیماریهای حاد پوستی و معمولاً برای پوستهای حساس به كار میرود كه صابون را تحمل نمی‌كنند.


این حمامها محتوی اسانس بوده و از طریق پوست جذب میشوند لذا دارای اثرات موضعی و عمومی هستند و اثر موضعی آن برجسته است. گیاهان زیر بصورت گسترده‌ای در حمام‌های معطر مورد استفاده قرار می‌گیرند.

سنبل الطیب (Valerian)

والرین دارای ویژگیهای آرام‌بخش و خواب آور است. بنابراین ترجیحاً در شب مورد استفاده قرار می‌گیرد. گاهی اوقات باید مواظب بود تا حین استحمام فرد بخواب نرود و در وان سقوط نكند. دم كرده 100 گرم ریشه والرین یا 250 گرم تنطور آن به وان افزوده میشود. میتوان عصاره تام گیاه را توصیه نمود.

باد رنجبویه (Melissa)

بادرنجبویه دارای اثرات آرام‌بخش و شل كننده است و عمدتاً برای بیماریهای قلبی با منشاء عصبی، بیقراری عمومی و مشكلات بخواب رفتن به كار میرود. بهتر است عصاره تام گیاه مورد استفاده قرار گیرد. بجای آن میتوان یك تا دو قاشق غذاخوری از روغن خالص بادرنجبویه را به آب وان افزود.

اكیر تركی (Calamus)

این گیاه واجد ویژگیهای تونیك عمومی است. لذا استحمام با آن برای ضعف وخستگی عمومی دوران نقاهت، كم خونی، بیماریهای متابولیك و دیابت بسیار مفید است. اكیر تركی تحریك كننده است لذا بهتر است بهنگام صبح مورد استفاده قرار گیرد نه در شب. بیماران مبتلا به Neurovegetative dystonia و بیماریهای مشابه، می‌توانند استحمام با آنرا صبح شنبه و یكشنبه انجام دهند و بدنبال آن یك ساعت در بستر استراحت نمایند.

اكلیل كوهی (Rosemary)

محتوی كافور (camphor) است كه روی سیستم گردش خون و اعصاب تأثیر می‌گذارد و از طریق پوست جذب میشود. موارد مصرف حمام معطر با رزماری عبارتند از : افت فشار خون،‌ اختلالات عروق محیطی،‌ وریدهای واریسی و درد روماتیسمی، كوفتگی و كشیدگی رباط‌ها. دم كرده حاصل از 50 گرم برگ رزماری در نیم لیتر آب به یك وان كامل افزوده میشود. عصاره تام رزماری نیز موجود است. بعلت ویژگیهای تونیك آن، استحمام با رزماری به بهترین وجه در صبح (همانند استحمام با اكیر تركی) و متعاقب آن استراحت كافی در بستر صورت می‌گیرد.

آویشن (Thyme)

اسانس آویشن بصورت محسوسی جذب و بمقدار زیادی از طریق ریه‌ها دفع میشود. همچنین اسانس تبخیر شده از آب داغ بخور داده میشود. در تمامی موارد مصرف عمومی آویشن استحمام با آن نیز مفید است. برای مثال بعنوان یك برطرف كننده اسپاسم و گشاد كننده برونش‌ها؛ در سرفه‌های مزمن، آمفیزم و كودكان مبتلا به سرفه خروسكی كاربرد دارد.

بابونه (Chamomile)

در مصرف موضعی، بابونه عمدتاً ترمیم زخم را تسریع و اسپاسم مرتبط با هموروئید و تحریك و سوزش ناشی از اگزمای مزمن را برطرف میكند. دم كرده 100 گرم از گل‌های بابونه (برای مصارف استحمام) برای استحمام كامل یا یكی از عصاره‌های موجود بابونه به كار رفته است. بابونه بیشتر برای استحمام نسبی و كمپرس مورد استفاده قرار گرفته است. یك روش مرسوم و كاملاً شناخته شده استحمام با بابونه برای هموروئید است. ساده‌ترین روش، قرار دادن گلهای بابونه(باندازه یك كف دست) داخل یك سطل و افزودن 2 یا 3 لیتر آب جوش به آن است. آنگاه بیمار روی سطل نشسته و كاملاً آنرا درزگیری می‌نماید ضمن آنكه توسط یك پتو به طور كامل پوشیده شده است.

بومادران (Yarrow)

اثر آن شبیه بابونه و عمدتاً ضد التهاب و ضد اسپاسم است. همچنین دارای مواد تلخ تونیك و تانین میباشد. بومادران عمدتاً برای مشكلات زنان در مواردی كه ترشحات زنانه و خونریزی وجود نداشته باشد توصیه شده و بیش از همه برای بیماریهای اسپاستیك درگیر كننده پارامتریوم رحم مصرف میشود و در حال حاضر مصرف داخلی آن برای این منظور مورد بحث میباشد. مصرف خارجی آن عمدتاً برای وان حمام نشسته (Sitz baths) و نیز وان حمام كامل است. همچنین میتوان از عصاره‌های موجود برای استحمام استفاده كرد.

اسطوخدوس (Lavander)

اسطوخدوس (لاواند) دارای اثرات تونیك و محرك عمومی روی سیستم عصبی است. استحمام با لاواند درمان مناسب برای Neurovegetative dystonia است. امروزه مشخص شده كه رایحه معطر اسانس گیاهان لاواند،‌ بادرنجبویه، رزماری فقط یك اثر مطبوع و آرایشی ندارد بلكه واجد ویژگیهای درمانی است كه نبایستی از نظر دور بماند. اثر درمانی لاواند بعلت تحریك اعصاب بویایی است كه به مغز انتقال یافته عمدتاً مراكز اتونوم در مغز میانی را تحت تأثیر قرار میدهد.

استحمام با سیلیس( (Silica Baths

سیلیس دارای خواص محرك موضعی است و به نظر میرسد یك اثر اختصاصی روی متابولیسم پوست، بافت سلولی زیر جلدی و لیگمانها و تاندون‌ها برای مثال بعد از شكستگی‌های مچ پا داشته باشد. اما جزئیات آن به طور كامل شناخته نشده است. گیاه دم اسب یا كاه جو دو سر مورد استفاده قرار گرفته است. موارد مصرف عبارتند از : بیماریهای روماتیسمی و عصبی، اگزمای مزمن و درماتیت عصبی، همچنین اختلالات موضعی عروق محیطی، سرمازدگی و تورم بعد از ترومبوز.

استحمام با Hayseed و كیسه‌های Hayseed

(Flores graminis) Hayseed برای درمان روماتیسم مورد بررسی قرار گرفته و استحمام با آن عمدتاً برای درمان بیماریهای روماتیسمی و متابولیك به كار رفته است. جوشانده 500 گرم از آن در 5-4 لیتر آب به استحمام كامل اضافه میشود. عصاره‌های تام نیز بسیار مفیدند.