مراکز دینی اصفهان

مسجد شيخ لطف الله

گوهري ديگر از هنر معماري دوره صفويه كه به فرمان شاه عباس يكم بنا گرديد و به منظور تجليل از شيخ لطف الله، عالم بزرگ تشيع به نام او نامگذاري گرديد. گنبدي زيبا، عظيم و باشكوه ، آن را هنگامي كه از بيرون بنگري در پشت سردر قسمتي از آن را پنهان مي‌بيني . گنبدي زيبا كه در سپيده‌دم به رنگ صورتي است، به هنگام نيمروز كرمي رنگ و در غروب خورشيد رنگ آجري به خود مي‌گيرد. آري، خورشيد گويي كه در سير تابش روزانه‌اش، هر آن رنگي از زندگي را به اسليمي‌هاي پر پيچ و خمش كه رو به آسمان مي‌رويند، مي‌بخشايد. سردر ورودي آن اندكي در پشت غرفه‌هاي دوطرفه ميدان طراحي شده و هم چون دو ديوار جانبي‌اش در پوششي از كاشي هاي آراسته به تزيينات گل و بوته و به رنگ آبي فيروزه‌اي خودنمايي مي‌كند. ليكن، ويژگي اصلي مسجد را مي‌توان پس از گذر از در ورودي به چشم ديد. مسجد، برخلاف ديگر مسجدهاي ايراني ، داراي حياطي چهار ايواني نيست، هم- چنين از داشتن مناره نيز محروم است.
كاشي نوشته ي سردر سال 1012 هجري را نشان مي‌دهد كه سال پايان ساخت سردر است. برفراز آن، در بالاي پنجره ي مشبك، جمله ي‌« مايه محتشمي خدمت اولاد علي» آمده است كه نشان اوج‌گيري موج تشيع در دوره ي صفويه دارد. شاهان اين دولت نيز خود را از نوادگان امام موسي (عليه السلام) مي‌شمردند. در هنگام ورود به مسجد و درست در آستانه ي در، بيننده خود را روبه‌روي راهرويي نيمه تاريك مي‌يابد. با كمي شكيبايي، چشمان به اين تاريكي عادت مي‌كند تا بيننده بتواند به زيبايي و ظرافت نقشهاي كاشي‌هاي آبي رنگ پي ببرد. در انتهاي راهرو ، چرخشي به سمت راست راهروي دوم و سپس بيننده با گردش مجدد به سمت راست، روبه‌روي گنبدخانه مسجد قرار مي‌گيرد. در هنگام ورود درآستانه در، بيننده مي‌تواند دريابد كه زاويه 45 درجه را طي كرده است، چرا كه محور محراب مسجد، با محور ميدان اختلاف دارد. چون به گنبد نگري ، گنبد را بسان طاووسي پرگشوده مي‌بيني. اين احساس ناشي از نقوش گرد و لوزي در سطح گنبد است كه شباهت بسياري به نقوش روي دُم طاووس دارند. افزون بر آن، طرح گنبد خود نيز بسان خورشيد تابان است و نقوش دايره‌اي و لوزي شكل به سير صعودي كه در ته گنبد دارند، كوچك و كوچك‌تر مي‌شوند و در نهايت در ميانه يا مركز گنبد، جزيي از كل، يا نقطه‌اي كوچك از مجموعه‌اي بزرگ مي‌شوند.
قطر گنبدخانه مسجد 8/18 متر اندازه گيري مي‌شود كه پيرامون آن را ديواره‌اي به ضخامت 160 سانتي‌متر فرا گرفته است. معمار بزرگ بنا، گنبدي از نوع تك‌پوش ساخته كه قطر بيروني آن 22 متر و بلندي آن 32 متر مي‌باشد. در زير فضاي گنبدخانه، با بهره گيري از فيل پوش هايي، گوشه‌هاي فضاي مربعي به تدريج به هشت پهلو و سپس به دايره تبديل مي‌شود و در فراز آن گنبد قرار مي‌گيرد. اين تقسيم بندي چنان ماهرانه صورت گرفته است كه بيننده با نگاهي در مقابل گوشه‌ها، چنين برداشت مي‌كند كه در فضايي هشت پهلو قرار گرفته است.
دور تا دور گنبدخانه ، در ناحيه ي گريو گنبد را 16 پنجره ي مشبك دولايه با ساختار گچ‌بري فرا گرفته است كه بر روي هر كدام، تزيينات كاشي كاري ديده مي‌شود كه نور بسيار ملايمي را به درون گنبدخانه هدايت مي‌كنند. كاشي نوشته‌هاي اين مسجد توسط خوشنويس مشهوردوره ي صفوي، علي رضا عباسي ، صورت گرفته است البته ، كاشي نوشته ي بسيار نفيسي نيز از باقر بنا مسجد را مي‌آرايد. مسجد شيخ لطف‌الله، ساختار شگرفي از هنر معماري است به دست معمارتوانايي چون محمدرضا اصفهاني بنا گرديده است. آرتور اوپهام پوپ درباره ي آن مي‌گويد كه« به سختي مي‌توان آن را محصول دست بشر دانست.» مسجدي كه نه تنها از ديدگاه معماري، بلكه از ديدگاه هنر كاشيكاري سرآمد بناهاي دوره ي صفوي به شمار مي‌رود. محراب مسجد، آراسته، به كاشي‌هاي معرق، از نفيس‌ترين محراب‌هاي اين دوره به شمار مي‌رود كه دردو سوي آن، دو كاشي نوشته سازنــده ي‌ آن را اين چنين معرفــي مي‌كنـد: « عمل فقير حقير ، محتاج به رحمت خدا – محمدرضا بن استاد حسين بنا اصفهاني 1028 .»
 

منبع: اصفهان اين همه هست اين همه نيست، منصور قاسمي- انتشارات نقش خورشيد، 1385،چاپ اول،صص 64 تا 65