راستى و راستگويى

راستى و راستگويى

صداقت، عامل پيشرفت و تعالى شخص و جامعه

يكى از فضيلت‏هاى اخلاقى كه نقش بسزايى در سازندگى انسان دارد، صداقت در گفتار، رفتار و پندار است. پيشرفت و تعالى بشر، در گرو پاى‏بندى آنان، به راستى در كردار و گفتارشان است. از آن‏جا كه انسان‏ها بر اثر نيازمندى‏هاى فراوان روحى و جسمى ناگزيرند، به صورت اجتماعى زندگى كنند، آنچه بقاى چنين حياتى را تضمين مى‏كند، درستكارى و راستى ميان افراد جامعه است.

بنابراين، اگر همه كارهاى انسان بر صدق و راستى بنا نهاده شود و از هرگونه ناراستى پيراسته باشد، زمينه‏هاى نيك‏بختى و گران‏قدرى او فراهم مى‏آيد، چنان كه گشوده شدن دريچه‏هاى كمال و بهروزى به روى جامعه بشرى، تنها با استوار كردن پايه صداقت فراهم مى‏شود. به همين جهت، حق تعالى مؤمنان را در كنار فراخوانى به تقوا، به همراهى با صادقان فرمان مى‏دهد و مى‏فرمايد:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه‏َ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ. (توبه: 119)

اى مؤمنان، از خدا بترسيد و همگام با راستان باشيد.

پيام متن:

راستى و راستگويى، بسان گوهرى بسيار ارزشمند است كه همه بايد در به دست آوردن و حفظ هميشگى آن همواره بكوشيم.

صداقت و راستى، در قرآن و روايت

خداوند متعال در قرآن كريم مى‏فرمايد:

وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُوْلَئِكَ هُمْ الْمُتَّقُونَ. (زمر: 33)

كسى كه حقيقت و صداقت را با خود آورد و كسى كه حقيقت و صداقت را باور كرد، آنان پرهيزكاران [واقعى] هستند.

امام صادق عليه‏السلام ، سرلوحه دعوت همه پيامبران را «راستگويى» و «امانت‏دارى» مى‏داند و مى‏فرمايد:

اِنَّ اللّه‏َ عَزَّوَجَلَّ لَمْ يَبْعَثِ الاَْنْبياءَ اِلاّ بِصِدْقِ الْحَديثِ وَ اَداءِ الاَْمانَةِ اِلَى الْبِرِّ والفاجِرِ.

همانا خداى عزوجل بر نينگيخت پيامبران را، مگر به راستگويى و اداى امانت به نيكوكار و بدكار.

باز از كلام آن حضرت است كه:

به حضرت اسماعيل از آن رو «صادق الوعد» گفتند كه با كسى در جايى قرار گذاشت و تا مدتى (يكسال هم گفته‏اند) همان جا منتظر ماند. ازاين‏رو، خداوند او را صادق الوعد ناميد.

راستگويى، كليد طلايى گنج مقصود است و همگان مى‏توانند با آن، هم ره به سراى ايمان ببرند و هم به گنج پربهاى ديانت و شريعت دست يابند. امام على عليه‏السلام از راستى، به عنوان پايه دين و ستون ايمان ياد مى‏كند و مى‏فرمايد: «راستى، ستون مسلمان و پايه ايمان است».

همچنين از حضرت رسول اكرم صلى‏الله‏عليه‏و‏آله نقل مى‏كنند:

همواره ملازم راستى و هميشه راستگو باش، زيرا راستگويى به سوى راه نيك و درست راهنمايى مى‏كند و راه نيك، به بهشت مى‏رساند. چون آدمى هميشه راستگو باشد و راستى را پيشه كند، نزد خدا از زمره صديقان شمرده مى‏شود و از دروغ نيز هميشه دورى كن، زيرا عادت دروغ، آدمى را به سوى راه بد راهنمايى مى‏كند و راه بد به دوزخ مى‏رساند و هنگامى كه آدمى به دروغگويى عادت كند و دروغ را برگزيند، در نتيجه، نزد خداوند در گروه دروغگويان نوشته مى‏شود.

پيام متن:

سعديا راست‏روان، گوى سعادت بردندراستى كن كه به منزل نرسد كج‏رفتار

برخى آثار راستگويى

راستى در گفتار و كردار، انسان را محبوب دل‏ها و منبع شايسته اعتماد براى مردم مى‏سازد. در حالى‏كه ريا و نفاق و دروغ، افزون بر آنكه شخص را در جامعه و پيش خدا، بى‏اعتبار مى‏سازد، سبب گسستن پيوندهاى اجتماعى نيز مى‏شود و افراد را پيش يكديگر بى‏اعتماد مى‏كند. انسان‏هاى دروغگو به دوگانگى در شخصيت دچار مى‏شوند و به همين دليل، به هنگام برملا شدن دروغ و رياكارى‏شان، گرفتار رنج و عذاب وجدان مى‏شوند. در حالى‏كه افراد راستگو و راست‏كردار، چون تنها آن‏گونه كه مى‏نمايند هستند، وجدان آرامى دارند و از آشكار شدن باطن خويش نزد مردم نگران نيستند.

پيام متن:

طاعت آن نيست كه بر خاك نهى چهره خويشصدق پيش آر كه اخلاص به پيشانى نيست

سعدى

گستره و جنبه‏هاى صدق
1. صدق در گفتار

راست‏گفتارى و سخن خلاف واقع به زبان نياوردن، شناخته شده‏ترين نوع صدق و نخستين مرتبه آن است. در روايتى از پيامبر اسلام صلى‏الله‏عليه‏و‏آله مى‏خوانيم:

مردى به محضر رسول الله صلى‏الله‏عليه‏و‏آله شرفياب شد و عرض كرد: اى رسول خدا! خصلتى را كه تأمين كننده خير دنيا و آخرت است، به من بياموز! پيامبر فرمود: دروغ نگو.

2. صدق در كردار

گاهى سخنى را كه انسان به زبان مى‏آورد، راست و همسو با واقع است، ولى رفتار او برخلاف آن نشان مى‏دهد و در واقع، بدانچه مى‏گويد، عمل نمى‏كند. خداوند در قرآن كريم، كسانى را كه ميان رفتار و گفتار آنها هماهنگى نيست، سخت نكوهش مى‏كند و اين كار آنان را سبب‏ساز خشم و نفرت الهى شمرده است: «اى كسانى كه ايمان آورديد! چرا سخنى مى‏گوييد كه عمل نمى‏كنيد. نزد خدا بسيار موجب خشم است كه سخنى بگوييد كه عمل نكنيد». (صف: 3)

3. صدق در پندار

انگيزه و انديشه براى كارهاى انسان، بسان جان است براى تن. اساس كار را نيت و فكر آدمى مى‏سازد و اعمال و رفتار انسان، در حقيقت، برآمده از نيت اوست. فكر و انديشه تا آنجا در شكل‏گيرى و تعيين شخصيت انسان مؤثر است كه چهره‏هاى آدميان در سراى آخرت، هماهنگ با نيت‏هايشان آشكار مى‏شود. امام صادق عليه‏السلام مى‏فرمايد: خداوند در روز قيامت مردم را برابر نيت‏هايشان محشور مى‏كند. باز از پيامبر اكرم صلى‏الله‏عليه‏و‏آله نقل مى‏كنند كه: «خداوند به ظواهر و اعمال شما نگاه نمى‏كند. آنچه مورد توجه حق تعالى قرار مى‏گيرد، درون دل‏هاى شماست.» بنابراين، انسان براى دست‏يابى به گوهر نفيس و ارج آفرين صداقت، افزون بر صدق در گفتار و هماهنگى ميان گفتار و رفتار، به صدق در انگيزه و پندار نيز نيازمند است. راست پندارى و صدق در نيت، پيش‏نياز و پايه صدق در گفتار و كردار است.

پيام متن:

بناى صداقت، بدون حتى يكى از اين سه عنصر نيز سست و ناتمام است: پندار صادقانه، گفتار صادقانه و كردار صادقانه.

شيخ عبدالقادر گيلانى رحمهم‏الله مى‏گويد:

من از همان دوران كودكى به راستگويى تربيت شدم. بارى براى طلب علم و دانش، از مكه مكرمه به بغداد عازم شدم. مادرم به من چهل دينار داد تا خرج راه و سفرم بسازم و از من تعهد گرفت كه راستگويى را هميشه پيشه بگيرم. همين كه به سرزمين (همدان) رسيديم، گروهى از دزدان جلوى ما را گرفتند و اجناس و وسايل كاروان را تصاحب كردند. دزدى از كنارم گذشت و گفت: چه همراه دارى؟ گفتم: چهل دينار دارم. او فكر كرد كه شوخى مى‏كنم، مرا رها كرد. فرد ديگرى آمد و همان سؤال را از من پرسيد. من حقيقت را به او گفتم، او مرا پيش رئيس دزدان برد. سر گروه دزدان از من پرسيد: چه چيزى تو را به راستگويى وادار كرده است؟ گفتم: مادرم از من تعهد گرفته است كه هميشه راست بگويم. ترسيدم كه مبادا به عهد خويش خيانت كرده باشم. ترس و وحشت همه وجود رئيس دزدان را فرا گرفت. همان وقت فرياد برآورد و گريبان چاك كرد و گفت: عجب! تو مى‏ترسى از اينكه مبادا پيمان مادر را بشكنى، پس من چگونه نترسم كه عهد خداوند را بشكنم؟ سپس دستور داد، همه كالاهاى كاروان را برگردانند. آن‏گاه به شيخ عبدالقادر گيلانى گفت: من ديگر به دست تو توبه مى‏كنم، دزدان ديگر گفتند: شما در دزدى سر گروه ما بوده‏ايد، چه خوب است كه امروز در توبه كردن هم سرگروه ما باشيد. ما همگى توبه مى‏كنيم. بدين ترتيب، به بركت راستگويى، همگى توبه كردند.

پيام متن:

راستگويى، افزون بر آخرت، به حال دنياى انسان نيز مفيد است.