شیعه شناسی
جمعه 27 اسفند 1389 12:34 PM
|
|
| اشاره به همت گروه ادیان و مذاهب مدرسه علمیه امام خمینی(رحمت الله علیه) قم وابسته به مرکز جهانی علوم اسلامی و تعدادی از مراکز و مؤسسات علمی – فرهنگی، همایش «شیعه شناسی، راه کارها و چالش ها» در27 بهمن ماه 1384 برگزار گردید . در این همایش حجت الاسلام رسول جعفریان درباره آسیب شناسی رشد و تشیع در داخل کشور و دکتر لگنهاوزن درباره ی موانع رشد تشیع درغرب سخنرانی کردند که توجه خوانندگان گرامی را به گزیده ای از این سخنرانی ها جلب می - نماییم. |
| همایش شیعه شناسی، راه کارها و چالش ها رسول جعفریان: شیعه شناسی به معنای علمی آن در دوره ی اخیر به تلاش های مرحوم آقا بزرگ تهرانی در الذریعه برمی گردد که شیعه را از لابلای گرد و غبار کتاب خانه های بلاد مختلف، در وجه کتاب شناسی معرفی کرد. کتاب الذریعه کار اساسی و مهمی بود که یک بار مرور آن ، انسان را با تشیع و تنوع فکری و ادوار مختلف آن آشنا می کند. کار طبقات اعلام الشیعه مشابه الذریعه بود و در کنار آن دایرة المعارف شیعه مرحوم سید حسن امین و تأسیس الشیعه سید حسن صدر، الغدیر هم که جای خود دارد و مجموعه ارزشمندی است. حق این است که آن قدم های بزرگ ، دیگر برداشته نشد و کارتعطیل ماند وشاید هم تب و تاب سال های قبل از انقلاب مانع کار علمی در این باره بود. به خصوص سنت علمی نجف و لبنای که در یک بخش ا ز قم قوی تر بود. شیعه درسوریه با این که در اقلیت بود سید محسن امین را پرورش داد. بر اساس سوابق تاریخی گشت وگذار درکشورهای شیعی می توان مشکلات توسعه ی شیعه را بررسی کرد که من بیشتر به جنبه ی تاریخی مسأله می پردازم. نکته اول که باید به آن توجه کرد این است که چرا اسلام در جامعه ی ایرانی به سرعت نشر پیدا کرد وآیین زرتشت از بین رفت؟ اهمیت این پرسش از آنجا معلوم می شود که درتاریخ ادیان و تمدن، سخت ترین پیچ های تاریخ را تغییر ادیان می دانند. ممکن است مردم حکومت و خیلی چیزهایی دیگر را از دست بدهند، اما دین را نگه می دارند. لذا باید دید چگونه اسلام در ایران و حتی بین مسیحیان غرب سریع انتشار یافت. یک بحث ، حقانیت اسلام و خدایی بودن و تقدیر غیبی و...است. اما در قرآن داریم که آیین برخی پیامبران از همان محل آن ها هم فراتر نرفت، چون شرایط سیاسی و اجتماعی هم مهم بود و موانعی نیز بر سر راه آن ها بود. معمولاً ایران شناسان معاصر چه غربی و چه ایرانی، بساطت اسلام ازجهت فکری و همه فهم بودن آ ن را علت گسترش سریع آن می دانند. اسلام، مشکل فکری نداشت، اصول و فروع آن جنبه ی انسانی داشت و برای همه قابل فهم بود. لذا آیین زرتشت که در ایران بسیار قوی بود جای خود را به اسلام داد. این بساطت اگر مقداری پیچیده شود و زیور و زینت به آن افزوده گردد مقبولیت را ازدست می دهد. وقتی کسی برای شیعه شدن به صد اصل و دویست فرع باید معتقد شود، قاعدتاً با مشکل مواجه می شویم. تشیعی که ما امروز عرضه می کنیم آیا بسیط است یا آن قدر معتقدات به آن افزوده شده که قادر به حفظ لطافت و بساطت آن نیستیم. برای مثال، معتزله به دلیل آن که مذهب خود را توجیهات عقلی پیچ در پیچ مخلوط کرده بود که حتی علما هم از فهم آن عاجز بودند، نتوانست بین مردم جایی بازکند. مذهب باید به یک لقمه لذیذ و هدیه ی انسانی و مذهب بسیط تبدیل شود و در یک جزوه ی مختصر بتوان اصول و فروع آن را بیان کرد. خوارج جاذبه های زیادی داشتند و حرف هایی می زدند که می توانست مقبولیت عمومی داشته باشد. زهد پیشگی، مبازره با اشرافیت، ضدیت با ظلم وبنی امیه، قرآن گرایی شدید و ...، اما نتونستند جای مهمی برای خود در دنیای اسلام اختصاص دهند، دلیلش چه بود؟سخت گیری مذهبی همراه با رشد مذهب حنفی در شرق ایران، تلاشی که حنفیه برای سهل کردن مذهب و برداشتن اصول سخت انجام داد، مثل این که نماز را می توان فارسی خواند، گفتن شهادتین در اسلام آوردن کافی است؛ یا نیازی نیست که نماز به عربی صحیح باشد،این ها باعث منکوب شدن خوارج شد. پس شمار عدالت و زهد کافی نیست؛ هرگونه سخت گیری تئوری وفقهی مذهبی، مانع رشد مذهب است و باید به حداقل ها اکتفا کرد. شما وقتی مثل خوارج نگاه کردید باید آیینتان درمحدوده خاص باقی بماند. در مقابل، سهل گیری مثل ابوحنیفه باعث گسترش آن است. بخش های جنوبی ایران در کنترل خوارج بود، صفاریان و یعقوب لیث طرفدار خوارج بودند، اما از بین رفتند و فقط دو نقطه دنیا که خاصیتی هم نداشت برای آن ها باقی ماند. نکته ی دوم راجع به تشیع، آن است که آیا تشیع، یک فرقه است یا آیین هداست همه؟ آیا تبدیل آن به فرقه مصلحت است؟ تبدیل به فرقه مثل آن است که مذهبی را درانحصار یک نژاد قرار دهید. اگر ویژگی های ممتاز اعتقادی و پیرایه ها و نشانه های خاص را زیاد کنیم، دایره ی تشیع را به صورت یک فرقه زیاد می کنیم. اگر فکر گسترش تشیع نیستیم می توانیم آداب و رسوم را اضافه کنیم و سختگیری را زیاد نماییم و این مذهب را منحصر در عده ی قلیلی کنیم . الان در قم هم جماعت هایی را می بینید که خیلی از مراجع را هم شیعه ی خالص نمی دانند! لازمه ی گسترش تشیع، درآوردن آن از حالت فرقه ای و همه فهم کردن آن است. تجربه ی بعد از انقلاب نشان داده است که تشیع در جوامعی رشد کرده که درآن جوامع شیعه در اقلیت بوده است. بیشتر رشد تشیع در آفریقا یا اندونزی یا مالزی بوده. اما در جوامعی مثل هند به خصوص در شهرهای شیعه نشین. مردم شاهد هستند که اقلیت شیعه یک فرقه با هزاران پیرایه است. بنابر این تصور این که وارد آن شوند برای آنان بسیا دشوار است. د رحالی که درمناطق دیگر شیعه را با بساطت و روحیات انقلابی آن شناخته اند. رشد حشوی گری در تشیع سبب شده است تا دامن تشیع بسیار در از و طولانی شود سختگیری ها هم سبب شده است که تنها راجع به امامت بلکه درباره ی بسیاری از جزییات هم اگر کسی چون و چرا داشته باشد از دایره ی تشیع خارج شود. متأسفانه کسانی پیدا می شوند که اگر کسی در این جزییات تشیع تردید کند او را از دایره ی تشیع بیرون کنند اما همین افراد حاضر به اعتراض به کسانی که علیه پیامبر خدا(صلی الله علیه وآله) کاریکاتورهای مسخره آمیز می کشند نیستند. در مذهبی که منتقدانش برای جزییات، دل می سوزانند اما برای اصول دل نمی سوزانند، پیداست که یک مشکلی بروز کرده و همین مشکل است که راه برای ورود دیگران به آن سد می کند. چون اینجا شیعه تبدیل به فرقه ای شده است که جزییاتش ننسبت به اصول اساسی اش اهمیت بیشتری پیدا کرده است. یک بحث مهم این است که رهبری این مذهب دست کیست و چه کسی عقاید مردم را تبیین می -کند؟ وقتی غیر شیعه وارد مجموعه ما می شود حرف چه کسی را باید گوش کند؟ مراجع درباره - ی تحریف قرآن و چیزهای دیگر می گویند، اما حتی امروزه کسانی هستند که نمی خواهند این حرف ها را بپذیرند . یک مجمع نداریم که وقتی حرف نهایی را زد بقیه بدانند که این حرف، حرف اساسی است. ما به یک اجماع نهایی نیاز داریم و لازمه ی آن توافق در اصول دست اول است. مشکل رهبری که عرض کردم نکته ای هم دارد وآن این که رهبری مذهبی ها گاهی از دست نخبگان حوزه هم خارج شده و به دست طیف های پایین تر می افتد که گاهی قسمت های بالا را نیز می خواهند دنباله رو خود کنندن؛ مثلاً سال گذشته مداحان حتی راجع به مراجع هم تعیین تکلیف و توهین کردند! وقتی در داخل، این مسأله را حل نکنیم و رهبری مذهبی در دست نخبگان نباشد نباید انتظار داشت که حرف مهمی برای غیر شیعیان داشته باشیم. از دیگر عوامل گسترش تشیع، قدرت تحمل است. در مدرسه رضویه ی قم سه طلبه بودند که یکی از آن ها پسر مدیر آن مدرسه بود، کسروی هم به حجره این ها رفت وآمد داشت. آن وقت ها حرفی راجع به رجعت مطرح شد که نزدیک بود به یک آشوب تبدیل شود. نامه ای نوشتند و ازمرحوم شیخ عبدالکریم حایری سؤال کردند، ایشان فرمودند:عدم اعتقاد به رجعت باعث خروج از تشیع نیست. بعدها وقتی دایره تنگ تر شد و تحمل کم شد همین حکمی زاده که منبر می رفت و شرح کفایه می نوشت، تبدیل به کسی شد که اسرار هزار ساله را نوشت. به نظر من در کشور ما ظرفیت تجمیع مجموع گرایشات را نداریم. من تک نگاری را جع به گسترش تشیع در ری نوشتم و به مناسبت آن راجع به تأثیر مکتب نجف در ایران کارکردم، مثل شیخ مفید وشیخ طوسی و پسرش و آمدن آن ها به شهر ری. آن چه باعث شد برای نخستین بار شهر ری که مرکز سنی شافعی وحنفی بود به مرکز تشیع تبدیل شود، رواج نگرش های اعتدالی و مسالمت آمیز مکتب نجف بود. شما هنوز هم می بینید که سنی ها علامه ی حلی را آدم معتدلی می دانند که به صحابه سب نمی کند! وقتی برخوردها و تعامل ها درست نباشد تشیع نمی تواند گسترش پیدا کند. یکی از دلایل عدم گسترش و هابیت هم سخت گیری آن است که به خوارج بی شباهت نیست. البته بحث من مصلحت اندیشی و در آوردن مذهب تشیع به شکل مکاتب دیگر نیست، ولی هر جامعه ای روشی را می پسندد، یا باید منزوی شد یا در بعضی محیط ها از برخی افکار کمک گرفت. تشیع د رقرن 7 و8 در ایران علاوه بر استفاده از اعتدال، برتصوف سوار شد و آن را اصلاح کرد و تشیع صوفی را به تشیع فقهی تبدیل کرد. تشیع، عرفان و میراث اخلاقی دارد نه تصوف بازاری و حزبی، شیعه وارث عقلانیت متصوفه است و راحت می تواند از طریق علم کلام در مصر و کشورهایی که علم کلام مقبولیت دارد نفوذ کند. یکی از مشکلات دیگر رشد تشیع درنقاط دور دست، کم سوادی روحانیون مقیم آن مناطق است. بسیاری از این ها سال هاست که از حوزه های علمیه دور بوده و درفرهنگ بومی حل و هضم شده - اند. درآنجاها عوض این که مردم مقلد آنان باشند آن ها مقلد مردم شده اند.مثلاً سی چهل سال قبل چند سالی در حوزه نجف یا قم بوده اما ارتباطش قطع شده است. این ها باید به طور مدارم تغذیه ی فکری شوند، کاری که مع الاسف صورت نمی گیرد. تشیع میراث عظیمی از قرآن حدیث و اخلاق و عرفان دارد. باید در هرمنطقه ای متناسب با آن چه در آن منطقه است از میراث شیعه استفاده کرد.نمی شود درجایی که تصوف و عرفان اهمیت دارد همه را از خود راند و صرفاً روی شریعت و رساله ی عملیه تکیه کرد. در ایران تجربه کردیم که تصوف در دوره ی پیش از صفوی تشیع را در ایران گسترش داد و بعد هم علما آن را اصلاح کردند. نباید ما تصور کنیم که یک نسخه از تشیع که برای ما مطلوب است همه جا باید پیاده شود. طبعاً رهبران مذهبی هم باید توجه داشته باشند که در تدوین اصول کلی این ملاحظه را رعایت کرده و سختگیری نکنند، اصول فراگیر و بسیط که بتواند در نقاط مختلف مطلوبیت خود نشان دهد. تقویت قم به عنوان مرکز آموزش جوانان طالب علم که از نقاط مختلف دنیا به ایران می آیند و حمایت بعدی ازآن یکی از مهم ترین زمینه های رشد تشیع خواهد بود. متأسفانه در برخی از مناطق شیعه نشین دور دست، از این دانش آموختگان استقبال نشده و حتی گفته می شود که در ایران عقاید شیعی آنان تضعیف شده است .این در حالی است که حوزه به خصوص مرجعیت باید برای حمایت از این افراد برنامه ریزی کرده و روحانیون بومی را وادار کند تا دست از مخالفت با این افراد بر دارند و حتی خودشان هم برای تکمیل تحصیلات برای مدتی در قم اقامت کنند. دکترلگنهاوزن: وقتی می خواهیم کارمان را مورد ارزیابی قرار دهیم باید بدانیم که هدف ما چیست و برای رسیدن به این هدف از چه روشی استفاده کرده ایم؟ و آیا موفق شده ایم یا نه؟ مهم ترین هدف و وظیفه ی ما، تبلیغات و ارتباطات است، یعنی معرفت و هدایت الهی را به دیگران برسانیم؛ اعتقاد داریم هدایت الهی فقط برای ایرانی ها وعرب هاو...نیست بلکه برای همه است؛ بنابراین وقتی این هدایت برای همه بود باید دید که چه طور می توان آن را به گروه های مختلف برسانیم ؟ اولین گام ما در این راستا این است که با زبان کشورها آشنا باشیم و در مرحله بعد فرهنگ وحساسیت آن ها را مورد مطالعه قرار دهیم؛ وگرنه نمی توانیم با آن ها بحث کنیم؛ غالب مبلغین که به آمریکا می روند فقط با کسانی که از لحاظ، ملیّت با آن ها اشتراک دارند ارتباط برقرار می کنند، باید خودمان را به دیگران معرفی کنیم و در عمل نشان دهیم که مکتب تشیع با انسان چه کار می کند و برای مردم آنجا الگو باشیم و فرهنگ آنجا را اصلاح کنیم . با توجه به احترام خاصی که مکتب تشیع برای حضرت مسیح(علیه السلام) قایل است من باکمک دوستم آقای منتظرالقائم یک مجموعه ی حدیثی که از اهل بیت(علیه السلام) در باب حضرت مسیح(علیه السلام) نقل شده را جمع بندی و آن را ترجمه نمودیم و هر جا که با مسیحی ها بحث می کنیم یک جلد ازآن را به آن ها هدیه می کنیم که خیلی مؤثر واقع می شود، آن ها ازاحترام مسلمانان به حضرت مسیح(علیه السلام) تعجب می کنند و این کار، زمینه را برای بحث وگفت وگو با آن ها بسیار مساعد می کند. یکی از ویژگی های دین اسلام نسبت به ادیان دیگر سادگی و فهم آسان است . یکی از نمونه های آن، این است که هرکسی در هر جایی که باشد می تواند عبادت خود را انجام دهد، در حالی که در آیین مسیحیت هیچ کس بدون حضور کشیش توان انجام وظایف و اعمال خود را ندارد؛ نکته -ی دیگر آن که در ایام عاشورای حسینی عده ای از مسیحیان آمریکایی و کانادا که به قم آمده بودند وقتی گریه ی عزاداران حسینی را مشاهده می کردند، تعجب می کردند و می گفتند ما خیلی چیزها را باید از شما یاد بگیریم ، این که عده ای بزرگ در میان جمع و پیش دیگران این چنین گریه می کنند، از عشقی است که به امام حسین(علیه السلام) دارند، درحالی که ما در فرهنگ آمریکایی خودمان حاضر نیستیم پیش کسی گریه کنیم . قبل از مسلمان شدن، وقتی درمجلس قرآن سنی های با گرایش سلفی شرکت کردم که قرآن می- خوانند و هرکلمه را حفظ معنا می کنند، گفتم ترجمه تنها کافی نیست بلکه باید بگویید این آیه به ما چه می گوید و چه چیزی را به ما نشان می دهد، آن ها گفتند ای وای! چنین سؤالی را نباید مطرح کنی، اما وقتی در جلسه قرآن شیعیان رفتم دیدم آن را خواندند و معنا کردند و بعد بحث شروع شد یک نفر آن را بر اساس تفسیر المیزان تفسیر می کند و دیگری طرفدار شخص دیگری بود و دیدگاه او را نسبت به آن بیان می کرد و دیگری با فکری دیگر، لذا این بحث کردن قوت مکتب تشیع است. در بعد عملی چندین الگو برای رفتار داریم ، معصومین(علیه السلام) الگوی اخلاق ما هستند. وقتی در کشوری مثل آمریکا هستیم می توانیم تشیع را این طور معرفی کنیم که : مکتبی است که وابسته به یک ملت خاصی نیست، همه را می پذیرد، حاوی فکر، اخلاق، عرفان و معنویت است؛ اگر با همه ی این ویژگی ها ی عالی که مکتب تشیع دارد نتوانستیم در وجود خودمان است، باید طریقه ی بیان آن را نیز یاد بگیریم. منبع: مرکز جهانی علوم اسلامی |
کریمی که جهان پاینده دارد تواند حجتی را زنده دارد
دانلود پروژه و کارآموزی و کارافرینی
