پاسخ به:اخبار امروز استانها
چهارشنبه 25 اسفند 1389 9:32 PM
خبرگزاري فارس: حمامهاي قديمي شهر زنجان در بافتهاي قديمي شهر زنجان قرار گرفته و نمادي از معماري دوران قاجاريه در شهر زنجان هستند.
به گزارش خبرگزاري فارس از زنجان، يكي از بناهايي كه امروزه مورد توجه قرار گرفته و اكثرا به عنوان سفرهخانه مورد استفاده قرار ميگيرند، معماري حمامهاي قديمي است.
حمامهاي شهر زنجان از معماري مشابهي برخوردار بوده كه از جمله آنها ميتوان حمام قيصريه در بازار قيصريه، حمام حاجي داداش در بازار ميوه فروشها و حمام ميربها كه در راسته بازار قرار گرفته است نام برد.
اين بناها در سطحي پايينتر از معابر ساخته شدهاند و همه آنها داراي ورودي، هشتي، رختكن، گذرخانه و فضاهايي با يكديگر مرتبط هستند.
نحوه نورپردازي از آنها به گونهاي است كه روي گنبدها روزنههايي وجود دارد، كه از اين طريق نور داخل حمام تامين ميشود.
رختكن اين حمامها به گونهاي ساخته شده كه در ميانه داراي حوض و در اطراف آن سكوهايي دارد كه براي نشستن و تعويض لباس تعبيه شده است.
در فاصله بين رختكن و گرمخانه دالاني قرار دارد كه وسايل بهداشتي و نظافتي مورد نياز حمام در آن است.
فضاي گرمخانه شامل خلوتگاهها، شاهنشين و خزينه است و از فضاهاي جانبي حمام ميتوان آتشخانه و تون را نام برد.
* حمام تاريخي حسينيه اعظم زنجان
حمام تاريخي حسينيه اعظم زنجان در كنار حسينيه اعظم زنجان واقع در ضلع شرقي خيابان فردوسي و در ضلع شمالي بازار تاريخي شهر قرار دارد كه قابليت تبديل شدن به موزه مردمشناسي و يا چايخانه سنتي را دارد.
بناي اين حمام به گونهاي است كه در آن معماري خاصي براي جلوگيري از نفوذ سرما به داخل حمام به كار رفته است.
اين حمام قبل از بناي مسجد حسينيه اعظم ساخته شده و با بررسي كتيبه موجود مشخص شد كه اين بنا در سال 1292 به وسيله فردي به نام ميرهدايتالله ملك التجار مرمت و از نو ساخته شده است.
حمام تاريخي حسينيه اعظم همانند ساير حمامهاي تاريخي از مصالحي همچون آجر، سنگ و ساروج ساخته شده است.
از جمله فضاهاي ساخته شده در داخل اين بنا ورودي است كه با وجود چند پله پايينتر از كف اصلي كوچه است.
هشتي كه به منظور حفظ گرماي داخل بنا و همچنين جلوگيري از ديده شدن داخل حمام ساخته شده است.
سربينه يا رختكن مكاني است كه در وسط آن يك حوض آب سرد و در اطراف آن سكوهايي براي نشستن، پوشيدن و درآوردن لباس وجود دارد.
گرمينه از ديگر فضاهاي موجود در داخل حمام است كه به منظور شستوشو ساخته شده است.
عوامل تزييني به كار رفته در اين بنا كتيبهاي با خط نستعليق است كه بر روي آن تاريخ بر حسب هجري قمري نوشته شده است.
در قسمت داخلي اين بنا قوسهاي پنج و هفت فضاي هشت ضلعي اين بنا را تبديل به گنبد كرده كه اين گنبد با كاربندي زيبايي تزيين شده و جلوه خاصي به اين حمام داده است.
در حال حاضر اين بنا وقفي بوده و در اختيار اداره كل اوقاف و امور خيريه است.
با بررسيهاي به عمل آمده مشخص شده كه اين بنا سالم است و به منظور استفاده بهينه از آن ميتوان ساختمان اين حمام را به موزه مردمشناسي و يا چايخانه سنتي تبديل كرد.
پس از واگذاري اين بنا به اداره كل اوقاف و امور و هيئت امناي مسجد حسينيه تغييراتي در اين بنا داده شده است كه از جمله آن ميتوان تغيير موتورخانه از سنتي به شيوه مدرن، كاشيكاري ديوارهاي داخل گرمابه، نماكاري ورودي اين بنا به وسيله سنگ مرمر، لولهكشي از موتورخانه به داخل گرمخانه به منظور هدايت آب سرد و گرم را نام برد.
* حمام بلوري موسوم به قوشا همچنان پايدار
حمام بلوري در ضلع جنوبي بافت قديمي شهر زنجان و در كنار بازار بزرگ زنجان قرار گرفته است، ورودي اين بنا در ضلع شرقي بوده و از طريق چهار پله ورود به داخل بنا ميسر شده است.
بعد از گذر از درب چوبي دو لنگه به پاگرد و از آنجا وارد هشتي ميشويم كه در چهارضلعي داراي طاقنما و در ضلع جنوبي داراي سكوهايي براي نشستن است.
در روبهروي دروازه ورودي اين حمام راه پلهاي با پنج پلكان سنگي قرار داشته و در انتها داراي ورودي بوده و به سربينه متصل ميشود.
سربينه فضايي كه مربعي شكل بوده و در چهار ضلع خود سكوهايي براي نشستن وجود دارد و بر روي سكوها كمد لباس تعبيه شده است.
سقف اين سربينه گنبدي شكل بوده و داراي نورگير دايرهاي شكل در مركز است.
در زير گنبد حوض مستطيل شكل سربينه قرار گرفته است و در گوشه جنوب شرقي سربينه يك راه پلكاني وجود دارد كه تعداد آن دو عدد است.
در ابتداي اين راه پله يك حوض كوچك آبي قرار گرفته است، در اين قسمت سه ورودي دارد، كه يكي در ضلع شمال شرقي و دو ورودي ديگر در ضلع جنوب شرقي قرار دارد.
فضاي گرمخانه داراي دو ايوان در شمال و جنوب است و در ابتداي ايوان جنوبي سكويي كم ارتفاع بر سطح زمين ايجاد شده است.
در بين اين دو ايوان گنبدي وجود دارد كه با داشتن نور در وسط خود موجب جلب توجه شده است.
داخل ايوان جنوبي نسبت به ساير قسمتهاي گرمخانه از ارتفاع كمي برخوردار بوده و گوشه شمال شرقي گرمخانه با يك ديوارك جدا شده است.
در مقابل ضلع شرقي اين گرمخانه سكوهايي ايجاد شده و سقف اين قسمت گنبدي شكل و داراي نورگير است.
پنجره كنترل آب خزينه درست در مقابل ورودي و در ارتفاع نزديك به 2 متري قرار دارد و براي بهتر ديده شدن آن دو پله تعبيه شده است.
اين خزينه داراي سه منبع آب گرم، ولرم و سرد بوده و در پشت مخزن مركزي آن نيز آتشخانه قرار دارد.
آب در اين سيستم توسط فضولات حيواني حرارت داده ميشود و به استفاده مراجعهكنندگان درميآيد.
سيستم آبرساني اين بنا بهگونهاي است كه تنها از يك چاه براي تامين آب حمام استفاده ميشود كه تقريبا در ضلع شرقي حمام قرار دارد.
آب با استفاده ار دلو از چاه بالا كشيده ميشود و داخل حوضچهاي ريخته شده كه از طريق لولههاي سفالين وارد خزينه ميشود.
بنا به گفته مالك فعلي اين بنا، حمام قوشا از قبل به همين شكل بوده و همه سطوح بنا را سيمان سفيد پوشانده است كه در هيچ نقطه يا مكاني تراش و يا بريدگي ندارند.
روي گنبدها در حال حاضر با كاهگل پوشانده شده ولي در ديوارهاي بنا از آجر استفاده شده است، امروزه بر روي ارههاي اين بنا كاشيهاي سفيد رنگي قرار گرفته كه سبب استحكام و تزيين بنا شده است.
*حمام ميرلي همچنان در بافت قديمي شهر زنجان
حمام ميرلي در بافت قديمي شهر زنجان و در ضلع جنوبي بازار پايين، در كوچه ميربها واقع شده است.
ورودي اين بنا رو به شرق بوده و پس از ورودي 9 پله دارد، كه هر پله 25 سانتيمتر ارتفاع دارد.
سربينه فضايي است كه به شكل مربع بوده و ورودي آن در گوشه شمال شرقي واقع شده و در مركز آن حوض چهارضلعي مستطيل شكلي قرار دارد.
در بالاي حوض و در مركز آن سقف گنبدي شكل به همراه نورگير بزرگ دايرهاي شكل تعبيه شده است.
كف اين سربينه با سنگ مرمر سفيد مربعي شكل به ابعاد 15 در 15 سانتيمتر پوشيده شده است.
در ضلع غربي اين حمام ورودي كوچكي وجود دارد كه به اتاق كوچكي راه پيدا ميكند، اين اتاق قبلا موتورخانه بوده و امروزه به عنوان خشككن مورد استفاده قرار ميگيرد.
در اطراف اين سربينه كمدي با جنس آهن و چوب ساخته شده و سقف اين سربينه با سيمان سفيد رنگ پوشيده شده است.
در گوشه جنوب شرقي اين بنا مياندر ورودي به گرمخانه تعبيه شده است.
مياندر به صورت مربعي شكل بوده و داراي دو ورودي است، كه يكي از وروديها به گرمخانه و ورودي ديگر كه در ضلع غربي است به سرويس بهداشتي راه دارد.
گرمخانه فضايي است كه به شكل مربع بوده و چهار ايوان در چهار جهت اصلي دارد، در گوشه ضلع غربي آن ايواني وجود دارد كه در حدود 3 متر عمق داشته و شش دوش در آن قرار دارد.
در قسمت ايوان ضلع جنوبي، دو دوش قرار داشته و در مركز اين ايوان حوض آب و روبهروي آن پنجره كنترل آب خزينه وجود دارد.
ايوان شرقي اين گرمخانه در ضلع جنوبي خود دو حوض آب دارد، اين قسمت در زمان گذشته محلي براي تامين آب خزينه بوده است.
اين گرمخانه در مركز خود داراي سكوي كم ارتفاعي است كه به عنوان جايگاه مشت مالي از آن استفاده ميشده است.
كف گرمخانه با موزاييك فرش شده و سقف آن گنبدي شكل بوده و در گنبد مركزي خود داراي نورگير مربع شكل است.
سقف اين بنا ساده بوده و از سيمان سفيد پوشيده شده، ارازههاي حمام در گرمخانه از كاشيهاي منقش به نقش گل و گياه تا ارتفاع 2 متري پوشيده شده است.
كف حمام ميرلي با سنگ مرمر و موزاييك پوشيده شده است و در اطراف دهانه ورودي به سربينه تزيينات چوبي زيبايي ديده ميشود.
در گذشته آب اين حمام از يك چاه آب با استفاده از دلو بوده كه پس از استخراج آن به داخل حوضچهاي در اطراف چاه ريخته ميشد و از اين راه به لولههاي سفالين و پس از آن به حوضچه ديگري ريخته و در نهايت به داخل خزينه ميريزد.
سيستم گرمايشي براي عمده گرم كردن آب مورد نياز اين خزينه از طريق سوزاندن فضولات حيواني بوده است، اما گاهي اوقات از نفت سياه و گازوييل نيز براي گرم كردن بيشتر آب استفاده ميشده است.
از زمان ساخت، فرد يا افراد سازنده اين بنا اطلاعات دقيقي در دست نيست.
* تزيينات زيباي گل ميخهاي آهني جلوه خاص حمام حاج داداش
حمام حاج داداش روبهروي مسجد ميرزايي در بازار بزرگ زنجان با وسعت تقريبي 3 هزار متر و با زيربناي 400 متر واقع شده است.
حمام حاج داداش از طرف جنوب به راسته بازار پايين و مسجد آيتالله قايمي و از طرف غرب به كوچه سيدلر و از طرف شرق به سراي ملك كه يكي از كاروانسراهاي زنجان است، راه دارد.
به گفته اهالي محل و عنوان اين حمام سازنده اين مكان فردي به نام حاج داداش است.
ورودي اين بنا در ضلع شمالي و رو به مسجد است و از دو لنگه درب چوبين به ضخامتي در حدود 3 سانتيمتر ساخته شده است.
از تزيينات بسيار زيباي اين بنا ميتوان گل ميخهاي آهني را نام برد كه جلوه خاصي به اين بنا داده است.
بعد از ورودي اين حمام هشتي وجود دارد كه به وسيله آن امكان ارتباط به سربينه فراهم شده است.
آزارههاي اين هشتي تا ارتفاع 2 متري آن با كاشيهاي سراميكي پوشيده شده و سقف آن گنبدي شكل بوده و در راس اين گنبد نورگيري با بيش از 60 سانتيمتر ارتفاع و 50 سانتيمتر قطر وجود دارد.
حد فاصل بين هشتي و سربينه راهرويي قرار دارد و سقف آن به صورت هلالي شكل است.
سربينه يا رختكن فضايي مربع شكل است كه سقفي گنبدي شكل بر بالاي چهار ستون آن استوار شده است، جنس اين ستونها از سنگ تراورتن سفيد بوده و از تزيينات مارپيچي زيبايي برخوردار است.
كف اين سربينه با آجر فرش شده و در وسط سربينه حوض هشتضلعي زيبايي وجود دارد كه در بالاي اين حوض فضاي گنبدي شكل سقف قرار گرفته است.
اين گنبد كه در بالاي حوض قرار گرفته بر روي چهار طاق بزرگ استوار شده است.
در سمت جنوب غربي اين سربينه پنج پله وجود دارد كه از اين طريق ورود به خبازخانه ممكن ميشود و از ضلع غربي آن نيز دسترسي به پشت بام ممكن است.
در حال حاضر فضاي داخل سربينه به وسيله تختهايي براي نشستن، استراحت كردن و نوشيدن چاي پر شده و بر روي ديوارهاي اين سربينه تزيينات و قاب عكسهاي مختلفي قرار گرفته است.
بعد از عبور از دالان به گرمخانه ميرسيم كه به شكل مربع بوده و در حدود 2 متر ارتفاع دارد، سقف اين گرمخانه داراي گنبدهاي متعددي است كه گنبد مركزي آن داراي نورگير دايرهاي شكل بوده و در اطراف آن چهار نورگير كوچك به شكل بسيار زيبايي تعبيه شده است.
در گوشه شمال شرقي اين گرمخانه ورودي وجود دارد كه در زمان گذشته راه ورود به خلوتي بوده و در حال حاضر نيز راه ورود به سرويسهاي بهداشتي است.
مصالح به كار رفته در ساخت حمام حاج داداش همانند ساير بناهاي تاريخي و از آجرهاي 20 در 20 در ساخت اين بنا استفاده شده است.
همچنين از ديگر مصالح به كار رفته در ساخت اين بنا ميتوان ملات گچ و آهك، ساروج، سنگ تراورتن و كاشيهاي فاقد نقش نام برد.
تزيينات اين بنا كاشيهايي با رنگ فيروزهاي، آبي روشن، آبيسير و زرد است.
سيستم آبرساني اين بنا از طريق دو و يا سه چاه صورت ميگيرد، به گونهاي كه آب مورد نياز به وسيله دلوبالا كشيده شده و سپس داخل حوض ريخته ميشود.
گرم كردن آب اين گرمابه از طريق سوزاندن فضولات حيواني و چوب صورت ميگرفته است.
* گرمابه حاجابراهيم از بناهاي عامالمنفعه شهر زنجان
اين گرمابه موسوم به حاج ابراهيم بوده و متعلق به نسل پنجم مالك فعلي آن ابراهيم سرمديان است.
اين بنا از بناهاي عامالمنفعه و اوقافي بوده و به صورت استيجاري در اختيار خانواده سرمديان است.
اين بنا در راسته بازار بالا، كوچه سقّالر، ضلع جنوبي بازار قرار گرفته است.
ورودي اصلي اين بنا رو به شمال بوده كه در سمت چپ و در كنار آن درب بزرگي چوبي، براي استفاده و دسترسي به پشت بام و يا موتور خانه فعلي قرار گرفته است.
نماي ورودي بنا در حال حاضر ساده و بدون تزئينات خاصي با روكشي از سيمان سفيد است.
در ابتداي ورود به حمام با وجود سه پله اختلاف ارتباط بين كف كوچه و هشتي برقرار شده است.
هشتي به شكل مربع بوده و داراي دو ورودي است، ورودي غربي كه موسوم به سردخانه دهليزي است داراي سقفي كوتاه است كه به شكل زانويي به سربينه ختم ميشود و ورودي اين هشتي راهرويي است كه به شكل L انگليسي است و با فاصله 3.8 در 1.28 به سربينه ميرسد.
سربينه يا رختكن فضايي است چهار ايواني به شكل مربع مستطيل كه در جهت شمال به جنوب كشيده شده است.
ايوانهاي سربينه به صورت قرينه و در چهار جهت اصلي شمالي جنوبي و شرقي غربي تعبيه شدهاند و كف سربينه نيز نسبت به كف كوچه داراي 180 سانتيمتر اختلاف است.
در قسمت مركزي سربينه گنبد بزرگ بر جرزهاي جانبي استوارشده و در مركز اين گنبد نيز يك نورگير قرار گرفته كه در سه جانب آن بر روي ساق گنبد سه نورگير كوچكتر تعبيه شده است.
* گرمابه سعدي از بناهاي دوره قاجاريه
گرمابه سعدي معروف به فراشباشي در ضلع شرقي خيابان و در جهت شرقي غربي قرار گرفته است.
سردر اين بنا مزين به نقوش اسليمي گياهي بوده و با آجر كار شده است.
براي ورود به سربينه بايد تعداد پنج پله را طي كرد تا به پاگرد رسيد كه اين پاگرد 1.10 سانتيمتر با كف خيابان اختلاف ارتفاع دارد.
سربينه فضايي مربع شكل است كه با ايجاد قوسهاي فراوان به 16 ضلع رسيده است.
در اطراف اين سربينه سكوهايي براي نشستن تعبيه شده كه در حال حاضر برروي سكوها كمدهاي چوبي براي نگهداري لباسهاي مراجعهكنندگان ساخته شده است.
روشنايي سربينه با تعبيه يك نورگير بزرگ در وسط گنبد و چهار نورگير كوچكتر در چهار جهت اصلي تامين ميشود كه براي ورود به گرمخانه بايد از مدخل شمال شرقي سربينه وارد شد.
اين ورودي در سطح پايين نسبت به رختكن قرار گرفته است.
ورودي ضلع شمالي اتاكي مربع شكل است كه مراجعان براي شستوشوي لباسهاي خود از اين قسمت استفاده ميكردهاند.
ورودي ضلع جنوبي كه مربوط به سرويس بهداشتي گرمابه بوده و به شكل مربع مستطيل كشيده شده و با ايجاد يك ديوار در وسط، به دو قسمت تقريباً مساوي تقسيم شده است.
بعد از گذشتن از هشتي و پس از طي راهروي زانويي شكل به محيط اصلي شستوشو قرار دارد كه هر كدام از اين ايوانها براي كار خاصي مورد استفاده قرار ميگرفته است.
همچنين از سنگهاي تراورتن سفيد در كف گرمخانه استفاده شده است.
اين بنا از جمله بناهاي عامالمنفعه با مالكيت شخصي بوده و فعلاً به صورت مورثي در اختيار خانواده يوسفيه است.
با توجه به تحقيقات به عمل آمده هيچ سند مكتوب و قابل استفاده در زمينه تاريخ ساخت و يا نام معمار و باني به دست نيامده و از تنها منبع به دست آمده و قابل استناد ميتوان به وجود چند قطعه كاشي منقوش كه به احتمال زياد (بنا به گفته مالك فعلي) متعلق به سر در رختكن بوده اشاره كرد.
اين كاشيها داراي زمينهاي به رنگ زرد با نقوش برجسته به شكل گل به رنگ سبز هستند كه با توجه به مصالح و نوع معماري به كار رفته در آن ميتوان گفت كه اين بنا در اوايل تا اواسط دوره قاجار ساخته شده است.
انتهاي پيام/ج10/ع
