از آنجایی که دین مبین اسلام به معاش انسان توجه خاصی دارد، برای تامین نیازمندی های او برنامه ریزی کرده است؛ چنانچه مال را مایه قوام و تداوم زندگی، و نان را از اسباب برپاداشتن نماز، روزه، حج و دیگر واجبات دانسته است.
رسول خدا در بیانی می فرماید: فلولا الخبز ما صلینا ولا صمناولا ادینا فرائض ربنا عز و جل. ۷ اگر نان نبود، نه نماز می خواندیم و نه روزه می گرفتیم و نه واجبات پروردگار بزرگ را ادا می کردیم.
به این معنا که در اثر نان، قوای لازم بدن برای عبادت و پرستش خداوند حاصل می شود و بدون آن ضعف و سستی بر بدن چیره می شود.
و در جایی دیگر می فرماید: و به (الخبز) حججتم بیت ربکم. ۸
با (استفاده) از نان است که می توانید به زیارت خانه خدا بروید.
بررسی سیره و سخنان معصومین بیانگر آن است که نان سرچشمه زندگی انسان و تامین کننده ساختمان وجودی او است و این بیانات از اهمیت خاص نان در زندگی انسانها حکایت دارد که به عنوان نمونه به چند مورد اشاره می گردد.
۱) سرچشمه زندگی
امام صادق به یکی از اصحاب خود می فرماید: و اعلم یا مفصل ان رأس معاش الانسان و حیاته الخبز و الماء۹.
ای مفضل؛ بدان که سرچشمه زندگی و معاش انسان، نان است و آب.
این سخن تاکیدی بر این حقیقت است که اگر نان نباشد، زندگی انسان از جریان افتاده و زندگی را با مخاطره مواجه می سازد به همین خاطر است که حضرت یوسف برای گذران دوران قحطی فقط به ذخیره سازی گندم پرداخت.
۲) بهترین طعام
در سخنان گهربار امامان معصوم؛ نان بهترین طعام معرفی شده است.
رسول خدا(ص) فرمود: خیر طعامکم الخبز و خیر فاکهتکم العنب. ۱۰ بهترین خوراکتان نان و بهترین میوه تان انگور است.
پس از قرن ها از این سخن شریف، پژوهشگران به این نتیجه رسیده اند که نان بخش عمده ای از انرژی، پروتئین، موادمعدنی از جمله آهن و کلسیم و برخی از ویتامین ها مورد نیاز روزانه ما را تامین می نماید.
۳) ساختمان بدن و نان
ساختمان وجودی انسان به گونه ای است که بدون خوردن نان با مشکل مواجه می شود، چنانکه در روایتی از حضرت علی(ع) است که درباره دعای حضرت موسی که عرض کرد: (رب انی لما انزلت الی من خیر فقیر)؛ ۱۱ «پروردگارا! هرچه به من از نیکی عطا کنی، نیازمندم» می فرماید:
به خدا سوگند! موسی(ع) جز قرص نانی که گرسنگی را برطرف سازد، چیز دیگری نخواست. ۱۲
امام ششم(ع) نیز در تبیین ساختمان وجودی بدن می فرماید: انما بنی الجسد علی الخبز؛۱۳ تن آدمی بر نان بنا شده است.
۴) نان عامل شکوفایی و رشد
چنانچه ذکر شد، اولیای بزرگوار اسلام برای این نعمت الهی، احترام ویژه ای قائل بوده اند؛ چرا که نان برای لذت بردن و پر خوردن نیست؛ بلکه عاملی برای توان یابی و عمل و نشاط و کوشش در میدان های زندگی و تکالیف شرعی است. به تعبیر دیگر، نان عاملی برای رشد و نمو، و عاملی مهم برای تلاش انسان در زندگی است. چنانکه در برخی کلمات معصومین(ع) بسیاری از واجبات همچون نماز و روزه، حج و جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، اجرای عدالت و مبارزه با ظلم بواسطه قوتی است که انسان از نان کسب می نماید. بر این اساس می توان دستگیری از بیچارگان و زدودن اندوه از دلهای تیره بختان، دانش و پیشرفت، هنر و ادب، سلوک و اخلاق، معرفت خدای متعال و صعود به سوی او، اشاعه خیرات و پرداختن به کارهای نیک و شایسته، یاری کردن دین و رفتن به جنگ و جهاد، در راه خدا سلاح به دست گرفتن، شهادت، رستگار شدن و ملاقات خداوند متعال و... را نیز برخاسته از نان دانسته اند چرا که نان عامل قوت بدن و قدرت بر انجام کارها است۱۴.
رسول خدا(ص) به عده ای از همراهانش فرمود: «دانیال پیامبر؛ روزی با دادن قرص نانی به صاحب یک کشتی از او خواست تا او را سوار کشتی کند؛ اما صاحب کشتی، آن را پرتاب کرد و گفت: «نان به چه کار من می آید؟ نان آن قدر فراوان است که زیر پا لگدمال می شود.» وقتی دانیال، این امر را مشاهده کرد، به آسمان دست بلند کرد و گفت: «خدایا! نان را گرامی بدار. دیدی که این بنده با نان چه کرد؟»
خداوند بر اثر این دعا به آسمان فرمان داد که باران نبارد و به زمین وحی کرد که مانند سفال خشکیده شود. در نتیجه، قحطی فرا رسید تا آنجا که مردم به جان یکدیگر افتادند تا همدیگر را بخورند... دانیال با دیدن این ماجرا دست به سوی آسمان بلند کرد و گفت: خداوند! فضل و رحمت خود را به ما باز گردان و بی گناهان و کودکان را به گناه صاحب آن کشتی و بی حرمتی او به نعمت خود، عذاب مکن. ۱۵
۵) توجه به چگونگی تهیه نان
آنچه قابل تامل است، دقت در عوامل طبیعی و غیرطبیعی برای به دست آوردن نان است. هزاران دست به صورت مستقیم و غیرمستقیم در تولید گندم و تهیه نان دخالت دارند. از کارگران ذوب آهن، معادن آهن و ذغال سنگ که قطعات آهنی مورد نیاز تراکتور و کامیون را می سازند و نیز کارگران تراکتورسازی، کشتی سازی و بندر گرفته تا مهندسان شیمی، فیزیولوژی، ژنتیک گیاهی، کشاورزی (اعم از زراعت، اصلاح نباتات، خاک شناس و غیره)، از رانندگان کامیون گرفته تا کارگران سیلوها و نانوایی ها و سرانجام، از کشاورزان گرفته تا کارمندان وزارت کشاورزی و...، همه و همه در تولید گندم و پخت نان دخالت دارند.
رسول اکرم(ص) فرمود: اکرموا الخبز فانه قد عمل فیه ما بین العرش الی الارض و ما فیها من کثیر من خلقه؛۱۶ نان را ]که فرآورده کشاورزی است[، عزیز دارید؛ چه آنکه عوامل آسمانی و زمینی و بسیاری از آفریده های الهی در ایجاد آن مؤثر بوده اند.
به قول سعدی
ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند
تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری
