شوک
شنبه 7 اسفند 1389 6:54 PM
شوک عبارت است از نقص عملکرد دستگاه قلبی ـ عروقی در خون رسانی به بافتهای حیاتی بدن به میزان کافی. در حقیقت اگر جریان خون مویرگها مختل شود، اکسیژن رسانی و رسیدن گلوکز (ماده اصلی سوخت و تغذیه سلولها) به سلولها کاهش مییابد و دفع دیاکسید کربن (CO2) وسایر محصولات زائد از سلولها به مقدار کافی صورت نمیپذیرد.
کاهش جریان خون اعضاء حیاتی مثل
قلبو
مغزمیتواند در عرض چند دقیقه ، آسیب غیر قابل برگشتی به آنها وارد کند. به منظور جلوگیری از چنین آسیبی ، بدن یک سری مکانسیمهای جبرانی در جهت برقرار ساختن جریانی مداوم و ثابت از خون به سمت مغز و قلب فعال میکند که این به خرج کاهش جریان خون اعضاء کم اهمیتتر و غیر حساستر بدن مثل
پوستو عضله (در مرحله اول) و در مراحل بعدی ، کلیهها و دیگر احشاء شکمی و رودهها انجام میشود. در همان زمان به منظور کمک بیشتر به افزایش جریان خون سیستم عروقی ،
ضربان قلبنیز افزایش مییابد. این مکانیسمهای جبرانی تحت اثر دستگاه عصبی سمپاتیک و
هورمونهای غده فوق کلیه(اپی نفرین و نوار پینفرین) میباشند. عکسالعمل بدن در برابر خون رسانی ناکافی به بافتها و اندامهای بدن (شوک) باعث بروز علائم اولیه شوک میشود.
کفایت مکانیسمهای جبرانی به مقدار و سرعت از دست رفتن خون بستگی دارد و معمولاً تا حدی مکانیسمهای جبرانی قادرند فشار خون را در محدوده طبیعی نگه دارند که
خوناز دست رفته بیش از 15 تا 20 درصد کل حجم خون و به عبارتی بیش از حدود یک لیتر نباشد. علائم شوک بطور خلاصه عبارتند از:
قلب و رگها خونی ، در بدن انسان مخزن عروقی را تشکیل میدهند که خون را در خود جای میدهند و جریان خون طبیعی تحت اثر سه عامل قدرت انقباضی قلب ، حجم خون و قطر عروق خونی میباشد. اگر هر یک ازاین سه عامل فشار ؛ پمپاژ قلب ، میزان خون و انبساط و انقباض رگهای خونی دچار اختلال شده و درست عمل نکنند، خون رسانی به بافتهای بدن به میزان کافی صورت نخواهد گرفت و شوک اتفاق میافتد. از اینرو شوک را به سه نوع کلی میتوان تقسیم کرد.
ایجاد شوک به علت از دست دادن مایعات به هر دلیل شوک کمبود حجم (
هیپوولمیک، هیپو= کمبود ، ولمیک = حجم ) نامیده میشود. در مصدومین رایجترین نوع شوک که خطرناک نیز میباشد ، شوک هیپوولمیک (Hypovolemic) یا شوک ناشی از کاهش حجم خون است. کاهش حجم خون میتواند مستقیماً به علت از دست رفتن خون ، (مثلاً در
خونریزیهای خارجی و داخلی) یا پلاسما ( مثلاً در سوختگیهای وسیع و ... ) باشد. در اکثر موارد ، شوک کمبود حجم به علت
خونریزیاست که به آن شوک خونریزی یا شوک هموراژیک میگویند.
باید تاکید شود که خون فقط بخش کوچکی از کل مایعات بدن را تشکیل میدهد . تمام مایعات بدن باهم حدود 60 درصد وزن کل بدن را شامل میشوند. کاهش
پلاسمای خونو بدنبال آن کاهش حجم خون ممکن است به دنبال از دست رفتن جبران نشده مایعات از راههای دیگر مثل
اسهال،
استفراغ، تعریق زیاد ، سوختگی ، دهیدراتاسیون ( کم آبی بدن ) و ... باشد.
اگر بدن از قبل دچار کمبود آب نیز باشد ، این عکس العمل زودتر بروز مینماید. در مکانهایی که درجه حرارت بالایی دارند ، مانند انبارها و کارخانه ها ، و یا اگر مصدوم قبل از جراحت ، به شدت عرق کرده است (مثلاً حوادثی که ضمن ورزش کردن و یا شکار رخ میدهند) و یا بعضی کارهای سخت و سنگین ، مانند بار بری و آهنگری ، ممکن است قبل از وقوع حادثه ، آب بدن را کاهش داده ، در نتیجه اثرات کاهش حجم خون سریعتر آشکار شود.
اگر قلب نتواند بخوبی عمل پمپاژ خون را انجام داده و رگهای بدن را پر از
خوننگه دارد، شوک ایجاد می شود.
قلب، پمپی است که خون را از طریق رگها به درون بدن میفرستد و هرگونه اختلال در برونده آن فوراً به صورت کاهش جریان خون اعضای مختلف بدن تظاهر میکند. برونده قلب محصولی از دو عامل است:
شوک قلبی معمولاً در اثر صدمه به قلب ،
حمله قلبیو سایر بیماریهای قلبی ایجاد میشود. اکثر بیماریهای قلبی که درمان آن به تعویق میافتد، سرانجام آن قدر به قلب صدمه میرساند تا این که شوک قلبی رخ میدهد.
ظرفیت رگهای بدن در مقایسه با حجم خون نباید خیلی بزرگ باشد. انبساط رگهای خونی ، بدون انقباض کافی دیگر رگهای خونی (به منظور جبران این انبساط) ایجاد شوک میکند. سرخرگها و سیاهرگهای بدن ، میتوانند در پاسخ به تاثیرات هورمونی (شیمیایی) و عصبی قطر خود را تغییر دهند.
دستگاه عصبی سمپاتیک(جزئی از دستگاه عصبی خودکار بدن) مسوولیت کنترل کشش عضلات موجود در جدار رگها رابه عهده دارد و فعالیت این دستگاه سبب افزایش انقباض سرخرگها می شود. اثر مشابهی نیز توسط هورمونها مترشحه از
غده فوق کلیوی( ادرنال ) ، یعنی اپینفرین و نوراپی نفرین ، ایجاد میشود.
انقباض سرخرگها ، مقاومت آنها را در برابر خون بطور قابل توجهی افزایش میدهد. در نتیجه جریان خون به بافتها کاهش یافته ،و در همان زمان فشار خون سرخرگی افزایش می یابد. به عکس ، کاهش فعالیت دستگاه سمپاتیک منجر به گشاد شدن (انبساط ) سرخرگها و افزایش جریان خون بافتها میشود که به موازات آن فشار خون کاهش مییابد. در بعضی از شرایط خاص ، موقعی که رگهای خونی ، انبساط بسیار زیادی پیدا میکنند، فشار خون بطور حاد کاهش یافته و مصدوم دچار شوک میشود.
انقباض سیاهرگها نیز میتواند با مکانیسمی متفاوت ، سبب
افزایش فشار خونشود. در هر لحظه معین ، اکثر حجم خون موجود در گردش ، در سیاهرگها باعث می شود حجم زیادی از خون از سمت سیاهرگها به سوی قلب به حرکت درآید که با افزودن برون ده قلب ، فشار خون را افزایش خواهد داد.
مدت زمانی را که فرصت دارید تا اقدامات اورژانس را برای مصدوم با شرایط خطرناک (خونریزی شدید و شوک) به اجرا در آورید، بسیار اندک است. لذا اقدامات درمانی باید هرچه سریعتر شروع شوند. مصدومینی که دچار شوک شدهاند و یا احتمال شوک در آنها وجود دارد، باید سریع به بیمارستان منتقل شوند.
بلند کردن پا بهترین روش است. پاهای مصدوم را 25 سانتیمتر بلند کنید. در موارد صدمه در ناحیه
گردنو یا
ستون فقرات، صدمه در ناحیه سر ، صدمه به
قفسه سینهو شکم ، در رفتگی و یا
شکستگی استخوان لگنو یا شکستگی لگن خاصره از این روش استفاده نکنید. بدن مصدوم را به حالتی که سر و سینهاش از سطح بدن پایینتر قرار گیرد، قرار ندهید، زیرا باعث میشود احشاء شکمی به دیافراگم فشار بیاورد. هدف این است که مصدوم در وضعیتی (طاق باز یا نیم نشسته) قرار بگیرد که کاملاً راحت باشد و به راحتی تنفس کند. مصدوم را در هر موقعیتی که قرار میدهید، باید علائم حیاتی را در او بررسی کنید و مراقب باشید زیرا امکان استفراغ وجود دارد.
