پاسخ به:آموزش نهجالبلاغه
شنبه 23 بهمن 1389 9:08 AM
آموزش نهجالبلاغه (6)
مجله پيام انقلاب - شماره 6
آموزش نهجالبلاغه (6)
آشنايي با موضوعات نهجالبلاغه
محمدمهدي عليقلي
نهجالبلاغه كتاب زندگي و چگونه زيستن، چگونه انديشيدن، چگونه پرستيدن و چگونه در پيچ و خمهاي زندگي با مشكلات دست و پنجه نرم كردن است.
كتاب مكتبي حركت كردن و ارزشي حكومت كردن است. نهجالبلاغه كتاب زهد است. كتاب عشق، جنگ، پرستش، حكمت و فلسفه و سياست و حكومت است. كتاب چگونه استفاده كردن از نعمتهاي دنيا براي زندگي جاودان آخرت است...
نهجالبلاغه محدود به زمان و مكان خاصي نيست و مخاطب آن انسان است.
نهجالبلاغه يك درياي بيكران و ژرف است كه نميتوان به آساني آن را درنورديد و به اعماقش رسيد. با آن كه دانشمندان از گذشتههاي دور به بررسي در آن پرداختند ولي هنوز تمامي زوايا و ابعاد آن شناخته شده نيست. موضوعات اين كتاب ژرف، چنان گسترده و متنوع هستند كه نميتوان به سهولت آنها را درك نمود.
موضوعات نهجالبلاغه متاثر از قرآن كريم
تنوع موضوعي نهجالبلاغه به گونهاي است كه ميتوان فهرستهاي مفصلي از موضوعات گوناگون نهجالبلاغه تهيه كرد. نهجالبلاغه از نظر مضامين موضوعي، به شدت متاثر از قرآن كريم است.
قرآن كريم مجموعهاي از معارف حقيقي دربارة خدا، انسان، هستي، جامعه و تاريخ است و درآن، بينشها، گرايشها، ارزشها، روشها، كنشها، و گويشها تبيين شده است.
نهجالبلاغه نيز به تبع قرآن كريم، كتابي است كه در آن بينشها و نگرشهاي اصيل و حقيقي در رابطه با عالم و آدم، خالق عالم و آدم تبيين شده و بيانگر ريشههاي تعلقهاي انساني و تلاش براي راهنمايي آدميان به تعلقي صحيح است كه موجب سعادت و عزت اين جهاني، و فلاح و رستگاري آن جهاني مردمان ميشود.
نهجالبلاغه به تبع قرآن كريم، بيانگر ارزشها و ضد ارزشها و راهنماي انسان و جوامع انساني به سوي ارزشهاي الهي و انساني است و در آن روشها و خط مشيهاي درست براي رساندن انسان به مقصد و مقصود و راههاي دوري او از روشهاي باطل و فروغلطيدن در راههاي نادرست آمده است .
اين كتاب مجموعه كاملي است كه همه وجوه تربيت انسان و جوامع انساني را دربر دارد و كنشها و گويشهاي آدميان را به ساماني مطلوب درميآورد.
تعاليم نهجالبلاغه راهي است براي شكوفايي استعدادهاي انسان درجهت كمال مطلق.
محققان نهجالبلاغه تلاشهاي بسياري كردهاند تا به اندازة توانايي خويش موضوعات نهجالبلاغه را استخراج نمايند. تنظيم موضوعي نهجالبلاغه به ما امكان ميدهد كه مجموعة سخناني را كه اميرالمؤمنين علي(ع) دربارة يك موضوع گفتهاند دقيقتر بررسي كنيم و نتيجة بهتري از آن به دست آوريم.
شيوههاي موضوعي نهجالبلاغه
1 - شيوه موضوعي به ترتيب اهميت موضوع
2 - شيوه موضوعي به ترتيب الفبايي
3 - شيوه موضوعي برپايه زمان صدور
1 - شيوه موضوعي به ترتيب اهميت موضوع
در اين شيوه سخنان اميرالمؤمنين علي(ع) با توجه به مفهوم آن در ابواب گوناگون گرد ميآيد و برپايه اهميت و جايگاه آن در نظام وجود تنظيم و ارائه ميشود. در اين شيوه معمولاً موضوعات نهجالبلاغه از خدا و صفات خدا و عالم خلق و فرشتگان شروع ميشود و سپس موضوعات مربوط به نبوت عامه و خاصه و امامت و معاد گردآوري ميگردد و آنگاه به موضوعاتي چون عبادات، معاملات، اخلاق، آداب، مواعظ و... پرداخته ميشود.
علامه 'محمدتقي شوشتري' (تستري) در شرح موضوعي نهجالبلاغه خود 'بهجالصباغه في شرح نهجالبلاغه' اين شيوه را ارائه دادهاند.
ايشان در مقدمة خود بر اين شرح مينويسد:
از آن رو كه سيدرضي گردآورنده نهجالبلاغه، خطبهها نامهها و كلمات كوتاه آن حضرت را به ترتيب لفظي گردآوري كردهاند، به نظرم رسيد بيانات آن حضرت را براساس معنا و مفهوم جمع كنم. از اين رو آنچه را كه مثلاً در ارتباط با 'توحيد' يا 'نبوت' يا 'امامت' بود در يك جا گردآوردم.
آن گاه ايشان بيانات آن حضرت در نهجالبلاغه را در شصت موضوع اساسي گردآوري و در چهارده مجلد به شيفتگان اميرالمؤمنين علي(ع) تقديم ميكنند.
در اينجا به چند نمونه از تلاش نهجالبلاغه پژوهان به شيوة موضوعي به ترتيب اهميت موضوع اشاره ميشود.
1 - استاد شهيد 'مرتضي مطهري' در كتاب ارزشمند 'سيري در نهجالبلاغه' با اعتراف به اين كه مباحث و موضوعات نهجالبلاغه بسيار است، موضوعات نهجالبلاغه را به 14بخش تقسيم كرده است.
موضوعات نهجالبلاغه از ديدگاه شهيد مطهري
1 - الهيات و ماورأالطبيعه.
2 - سلوك و عبادت .
3 - حكومت و عدالت .
4 - اهل بيت و خلافت.
5 - موعظه و حكمت .
6 - دنيا و دنياپرستي .
7 - حماسه و شجاعت.
8 - ملاحم و مغيبات .
9 - دعا و مناجات .
10 - شكايت و انتقاد از مردم زمان .
11 - اصول اجتماعي .
12 - اسلام و قرآن .
13 - اخلاق و تهذيب نفس.
14 - شخصيتها.
2 - استاد مرحوم دكتر 'سيدجواد مصطفوي' نيز در كتاب 'پرتوي از نهجالبلاغه' در مورد تقسيم بندي موضوعي نهجالبلاغه مينويسد:
موضوعات نهجالبلاغه از لحاظ اهميت به سه دسته تقسيم ميشوند:
دسته اول: مطالبي كه در نهجالبلاغه زياد تكرار شده و با مضامين و عبارات مختلف آمده و در درجه اول اهميت است.
دسته دوم: مطالبي كه در نهجالبلاغه كمتر تكرار شده و از نظر اميرالمؤمنين علي(ع) در درجة دوم اهميت است.
دسته سوم: متفرقات و مطالبي كه در نهجالبلاغه تكرار نشده و حضرت روي آنها تكيه نكرده و فقط به صورت اشاره بيان فرمودهاند، مانند علم نجوم و...
دسته سوم حدود 5% نهجالبلاغه را تشكيل ميدهد و 95% ديگر مربوط به دو دستة ديگر است.
دستة اول شامل ده موضوع است:
1 - خداشناسي، صفات جلال و جمال.
2 - نظم جهان و وظيفة انسان در اين جهان.
3 - پيامبر اسلام واهميت رهبري او.
4 - جهاد در راه خدا.
5 - سيماي اميرالمؤمنينعلي(ع) در نهجالبلاغه.
6 - نقش قرآن در رهبري امت اسلام.
7 - حكومت در اسلام و و ظايف حاكم و مردم.
8 - حق و عدالت.
9 - تقوا وپرهيزكاري.
10 - بيتالمال و خزانه كشور اسلامي.
دسته دوم كه در نهجالبلاغه كمتر تكرار شده و شامل دوازده موضوع است:
1 - معاصرين حضرت اعم از نيك و بد.
2 - درباره علم و دانش.
3 - عبادات و فروع دين.
4 - موقعيت زن.
5 - اهميت وحدت كلمه و زيان اختلاف.
6 - خصلتهاي ناپسند، عجب، تكبر و...
7 - اسلام و خصوصيات دين.
8 - ملاحم و مغيبات.
9 - صبر و بردباري.
10 - اصلاح ذات البين.
11 - همسايگان وحقوق آنها.
12 - دستگيري از ايتام و فقرا.
3 - استاد 'لبيب بيضون' پژوهشگر سوري در كتاب ارزشمند خود 'تصنيف نهجالبلاغه' در ابتدا كل نهجالبلاغه را در ده باب دستهبندي ميكند. آن گاه با تفكيك سخنان آن حضرت از يكديگر اين ده باب را به 430 فصل و مبحث ميرساند (مجموعه فصول 50 و مجموعه موضوعات 380 است) و هر بخش از كلام آن حضرت را در جاي خود قرار ميدهد.
ايشان در مقدمة كوتاه خود بر اين كتاب مينويسد:
به راستي چه دشوار است كتابي همانند نهجالبلاغه را - كه در آن انبوهي از مفاهيم و معاني و دريايي از افكار وجود دارد - بتوان در ابواب و فصول و مباحثي جاي داد... و من نهجالبلاغه را در ده باب اساسي بدين گونه جاي دادم:
1 - اصول دين (عقايد).
2 - فروع دين (عبادات و معاملات).
3 - پيشوايي و پيشوايان.
4 - سيرة امام عليبن ابيطالب(ع).
5 - حوادثي كه در خلافت امام علي(ع) به وقوع پيوست.
6 - سياست كشورداري.
7 - شئون اجتماعي.
8 - انسان وابعاد مختلف آن.
9 - اندرزها و راهنماييها.
10 - فهرستي از اخلاقيات پسنديده و خصلتهاي نكوهيده.
آن گاه هريك از اين ابواب را به چند فصل و هر فصلي را به چند مبحث تقسيم كردم كه تعداد اين مباحث به 430 ميرسد. سپس استاد لبيب بيضون به عنوان مثال در باب اول، اصول دين را به 9 فصل زير تقسيم بندي ميكنند:
فصل اول: توحيد و شناخت خدا.
فصل دوم: پرستش براي خدا.
فصل سوم: آفرينش و آفريدگان.
فصل چهارم: عدل الهي و تكليف.
فصل پنجم: قضا و قدر.
فصل ششم: نبوت و انبيا.
فصل هفتم: قرآن و سنت.
فصل هشتم: اسلام وايمان.
فصل نهم: معاد و حساب.
به جز اينها، برخي ديگر از پژوهشگران نيز در راستاي تنظيم و معرفي موضوعات نهجالبلاغه، به ترتيب اهميت موضوع گامهايي برداشتهاند كه ميتوان از آنها نام برد.
1 - استاد 'علي انصاريان' در كتاب 'الدليل علي موضوعات نهجالبلاغه' در ابتدا موضوعات كلي نهجالبلاغه را به هفت عنوان تقسيم كرده و براي هريك ريز موضوعاتي بيان داشته كه به 132 موضوع ميرسد.
2 - استاد 'اويس كريم محمد' در كتاب 'المعجم الموضوعي لنهج البلاغه' مباحث كلي نهجالبلاغه را در 22 باب تقسيم كرده است كه هريك فصولي دارد و هر فصل داراي موضوعاتي است مجموع موضوعات در اين كتاب 604 ميباشد.
2 - شيوة موضوعي به ترتيب الفبايي
اين شيوه، همان شيوة معمول كتابهاي لغت است و كتابهايي مانند 'الكاشف لالفاظ نهجالبلاغه' و 'المعجم المفهرس لالفاظ نهجالبلاغه' براي يافتن واژههاي همريشه در نهجالبلاغه از آن سود بردهاند. كتابهاي زير با چنين شيوهاي نوشته شده است.
1 - الهادي الي موضوعات نهجالبلاغه، تاليف مرحوم آيتالله 'علي مشكيني'، در اين كتاب 625 موضوع اصلي به ترتيب الفبايي بررسي شده است:
2 - فرهنگ آفتاب 'فرهنگ تفصيلي مفاهيم نهجالبلاغه'، 10جلد، تاليف حجتالاسلام 'عبدالمجيد معاديخواه'.
3 - شيوة موضوعي بر پايه زمان صدور (سير تاريخي خطبهها و نامهها)
در اين شيوه بيانات آن حضرت بر پاية زمان صدور و شان بيان آنها آمده است.
در اين شيوه با توجه به مضمون سخن امام(ع) و قراين و شواهد تاريخي، جايگاه سخن امام(ع) از نظر زمان صدور مشخص ميشود و با به هم پيوستن كلمات آن حضرت، در حقيقت تاريخ، بازسازي و با كمك هر يك، ديگري روشن ميشود.
از فوايد اين شيوه، آن است كه نهجالبلاغه به صورت زندگينامة آن حضرت - كه از زبان و بيان وي گرفته شده - درخواهد آمد و ميتوان مطالب درست يا نادرستي را كه در شرح زندگاني آن حضرت نگاشته شده با آن سنجيد. همچنين ميتوان به كمك آن، درستي يا نادرستي مطالبي كه به آن حضرت نسبت داده و يا از ساحت مقدسش نفي كردهاند فهميد.
دسته بندي موضوعي به گونهاي ديگر
به نظر نگارنده ميتوان دستهبندي موضوعي ديگري را در مورد مجموعة سخنان آن حضرت به ويژه نهجالبلاغه مورد توجه قرار داد، بدون اين كه مجبور باشيم كلمات آن حضرت را مگر در حد ضرورت قطعه قطعه كنيم.
در اين دسته بندي روح كلي حاكم بر كلام اميرالمؤمنين علي(ع) ملاك تقسيم بندي قرار ميگيرد. بدين صورت كه 98% از مطالب نهجالبلاغه مربوط به دوران حكومت آن حضرت و مشكلاتي است كه در برخورد با جريانات انحرافي با آن مواجه بودند.
اين بخش را ميتوان بدين شكل دستهبندي كرد:
1 - موضوع 'متقين'
حكومت عدالت خواهانة آن حضرت، شيوهها و اسلوب حكومت بر پاية آرمانها و ارزشهاي الهي، خطابههايي كه حضرت در اين رابطه القا فرمودند، دستورالعملها و نامههاي وي به استانداران و كارگزارانشان در بيان آداب چگونگي معاشرت با مردم؛ كه همة اين عناوين - بدون قطعه قطعه كردن خطبهها و نامهها - تحت عنوان متقين آورده ميشود.
2 - موضوع 'غاصبين'
دوران بيست و پنج سالة سكوت و خانهنشيني آن حضرت، سخنان مربوط به ماجراي سقيفه، موضعگيريهاي آن حضرت در زمان حكومت ابوبكر و عمر، جريان شوراي شش نفره و مواضع آن حضرت در زمان خلافت عثمان و سخناني كه از آن حضرت در نهجالبلاغه و جاهاي ديگر در اين ارتباط آمده است.
3 - موضوع 'ناكثين'
سخنان ونامههاي حضرت به طلحه، زبير و عايشه و در مورد جنگ جمل و پيامدهاي آن.
4 - موضوع 'قاسطين'
افشاگري و روشنگريهاي آن حضرت در مورد معاويه و حزب مرموز اموي و نفوذ آن در دستگاه خلافت اسلامي و نامههاي مكرر آن حضرت به معاويه، جنگ صفين و پيامدهاي آن.
5 - موضوع 'مارقين'
جريان خوارج و چگونگي شكلگيري آنان، روشنگريها و سخنان آن حضرت در مذاكرات و گفتگو با آنان، شعارها و عملكرد خوارج و اصول برخورد با تفكر، شعارها و عملكردشان، جنگ نهروان و پيامدهاي آن.
6 - موضوع 'ساكتين'
افرادي كه خود را از صحنههاي سياسي - اجتماعي بركنار ميدانستند و به علي و معاويه كاري نداشتند و ورود در اين مسايل را فتنه ميديدند! ريشهيابي اين تفكر و سخنان آن حضرت در مورد اين جريان.
نكتهها:
1 - اين شيوه تقسيم بندي براي پژوهش در نهجالبلاغه و تدريس موضوعي آن بسيار رهگشا خواهد بود. از سوي ديگر، چون غرض مرحوم سيدرضي در گردآوري نهجالبلاغه - همان طور كه خود نيز در مقدمة نهجالبلاغه يادآور ميشود - تنها گردآوري سخنان آن حضرت در سه محور 'خطبهها'، 'وصايا و نامهها' و 'كلمات قصار' آن حضرت بوده و ترتيب ديگري را رعايت نكردهاند. لذا كسي كه براي مطالعه نهجالبلاغه را ميگشايد و از ابتدا شروع به خواندن ميكند، با موضوعات بسيار پراكندهاي روبهرو ميشود و در هر خطبه مسئله جديدي را مييابد. با تنظيم موضوعي سخنان آن حضرت با توجه به روح حاكم بر كلام بدون تقطيع آن، تا حدودي ميتوان اين مشكل را برطرف نمود.
2 - نگارنده به هنگام تدريس نهجالبلاغه از اين دستهبندي بسيار سود برده است. دانشپژوهان با پيگيري حوادث و مسايل پيرامون سخن امام(ع) و دنبال نمودن خطبهها و نامهها و كلمات قصار به صورت يك رشتة به هم پيوسته، با تاريخ اسلام و زندگاني اميرالمؤمنين علي(ع) به خوبي آشنا ميشوند و ميتوانند از آن بهرهمند شوند و به عنوان يك الگو در زندگي خود استفاده كنند.
منابع:
1 - سيري در نهجالبلاغه، شهيد مرتضي مطهري.
2 - پرتوي از نهجالبلاغه، دكتر سيدجواد مصطفوي.
3 - چشمه خورشيد، دكتر مصطفي دلشاد تهراني.
4 - تصنيف نهجالبلاغه، استاد لبيب بيضون.
5 - بهج الصباغه في شرح نهجالبلاغه، علامه محمدتقي شوشتري.
6 - سيماي نهجالبلاغه، محمدمهدي عليقلي
