نگاهى به کتاب «خاك و خاطره» نوشته احمد دهقان
خاطره نویسى جنگ تحمیلى
خاطره نویسى یکى از انواع مهم و پرکاربرد کار نگارش است. نوع رایجى که در ضمن از این منظر که بسیارى از نویسندگان غیرحرفه اى و افراد عادى نیز بدان گرایش دارند، تفاوت هاى آشکارى با انواع دیگر نوشتارها دارد.
در واقع، در همه جاى جهان و در میان مردم سراسر کره خاکى از زبان هاى گونه گون، افراد بسیارى هستند که پیوسته در کار نگارش خاطرات روزانه خویش اند. مردمانى که البته کار خاطره نویسى را نه به شکل حرفه اى و تخصصى که به شیوه اى غالباً ذوق ورزانه (آماتور) دنبال مى کنند. آنان براى نگارش خاطرات شخصى خویش، هرگز از پى فراگیرى تکنیک ها و فنون نگارش و حضور در کلاس هاى آموزش نویسندگى نیستند، چرا که متون خاطرات روزانه، عموماً فاقد مخاطبان عام هستند و نویسندگان این گونه از نوشته ها به طور کلى به نیت انتشار متون خود دست به قلم نمى برند.
با این همه، خاطره نویسى نیز به هر حال فنون و تکنیک هاى خاص خود را دارد و تردیدى نیست که با فراگیرى صناعت هاى ویژه این نوع نوشتارى، نویسندگان غیرحرفه اى نیز مى توانند به نوشته هاى خویش رنگ و جلایى جذاب تر و خواندنى تر ببخشند. از این گذشته، دسته اى از متون خاطره نیز هستند که به هر حال از مخاطبان عام برخوردار مى شوند. تا آنجا که گروهى از این متن ها، امروزه از جمله آثار ارزشمند ادبى به شمار مى آیند و انتشارشان، همواره با استقبال انبوهى از خوانندگان و علاقه مندان رو به رو مى شود. یکى از پرمخاطب ترین آثارى که عنوان خاطره نوشته بدان ها اطلاق مى شود، خاطرات جنگ است. نوشته هاى روزانه اى که فرماندهان، سربازان و بطور کلى رزم آوران میدان هاى نبرد، از لحظه هاى حضور خویش در جبهه ها و سنگرهاى جنگ به رشته تحریر درآورده اند.
جنگ تحمیلى عراق علیه کشورمان که ما ایرانیان با عنوان دفاع مقدس از آن یاد مى کنیم بى هیچ تردیدى یکى از بزرگترین رویدادهاى تاریخ معاصر ایران، منطقه و حتى جهان است. جنگى که نتیجه آن را نه تجهیزات و امکانات پیشرفته جنگى در نزد دو طرف مخاصمه که ایثار و از جان گذشتگى طرف دفاع کننده، یعنى رزمندگان دلاور ایرانى رقم زد و به این ترتیب شگفتى هاى روى داده در لحظه لحظه آن نبردهاى تاریخى، هر انسان تعالى خواهى را برآن مى دارد تا به قصد عبرت آموزى و تجربه اندوزى در زیر و بم هاى آشکار و نهان آن به کنکاش و مطالعه بپردازد. از همین رو، تردیدى نیست که ثبت خاطرات جنگاوران حاضر در سنگرهاى جنگ تحمیلى را مى باید کارى کاملاً جدى و تخصصى به شمار آورد و براى ارتقاى سطح کیفى این دسته از نوشته ها تلاش ویژه اى به خرج داد. تلاشى که بخش مهم و ارزشمند آن را مى توان در آموزش فنون و تکنیک هاى نویسندگى در زمینه خاطره نویسى جست وجو کرد.
بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش هاى دفاع مقدس، با هدف آموزش فنون خاطره نگارى، یادداشت نویسى و تاریخ شفاهى جنگ و دفاع مقدس به انتشار کتاب ارزشمند و مفیدى با عنوان «خاک و خاطره» اقدام کرده است. کتاب «خاک و خاطره» نوشته احمد دهقان، در ۷ فصل تحت عناوین فصل اول / رنسانس، مرز خاطرات، فصل دوم / فراز و فرود خاطره نویسى در ایران، فصل سوم / نهضت خاطره نویسى جنگ، فصل چهارم / خاطره نوشته ها، ادامه رزم، فصل پنجم / شناخت خاطرات، فصل ششم / یادداشت نوشته ها و فصل هفتم / تاریخ شفاهى، خاطرات شفاهى به رشته تحریر درآمده و در پایان نیز دو بخش منابع و آشنایى با مؤلف گنجانده شده است.
احمد دهقان در فصل نخست کتابش، در تشریح ساده و مختصرى از خاطره نویسى جنگ آورده است:
«تاریخ جهان پر از کشمکش هاى سهمگین و وحشتناک است. یکى از زیرگروه هاى مهم خاطره نویسى، متعلق به کسانى است که خاطرات خود را از جنگ ها نوشته اند. در ابتدا، این سرداران جنگى بودند که شرح کشورگشایى هایشان مهم بود، ولى در دوره جدید سربازان و افرادى هم که فقط عنوان جنگجو را بر سینه داشتند، خاطرات خود را نوشتند و خاطره نویسى گسترش یافت.»
همچنین در ادامه همین مطلب، نویسنده به نقل از یکى از سربازان جنگ مکزیک با نام برنال دیاز دل کاستیلو و از مقدمه کتاب خاطرات وى جملاتى آورده که مى تواند تعریف ساده و کاملى باشد از فن خاطره نویسى جنگ:
«من به مدد الهى مى خواهم از جنگى شرح دهم که خود در آن شرکت داشته ام، از چیزهایى بگویم که خود شاهد آن بوده ام و مثل شاهدى بى طرف به زبانى بنویسم ساده و بى تکلف؛ بى هیچ پیچ و تابى به حوادث و مطالب. من حالا عمرى را پشت سر گذاشته ام، هشتاد و چهار سال از عمرم مى گذرد. بینایى و شنوایى خود را از دست داده ام و دست بر قضا، چیز دندان گیرى هم ندارم که براى بچه ها و نواده هاى خود بگذارم، جز همین سرگذشت که یک داستان واقعى است و خواهید دید که چه داستان حیرت انگیزى است.»
یکى از ویژگى هاى مهم کتاب دهقان، توجه وى به متون خارجى و آثار کلاسیک فارسى است که مطالعه این آثار مى تواند هنرجویان و نویسندگان مبتدى این عرصه را در فراگیرى رموز خاطره نویسى به کار آید و صورت هاى متنوعى از ادبیات خاطره نگارى را در اختیار آنان قرار دهد. از جمله منابع ارزنده اى که در نگارش «خاک و خاطره» مورد توجه احمد دهقان قرار گرفته و در بخش هاى مختلف کتاب از آنها استفاده شده است، مى توان به این آثار اشاره کرد:
«جنگ ایران و انگلستان در خرمشهر»، تألیف خانلر میرزا احتشام الدوله، «خاطرات جنگ جهانى دوم» نوشته وینستون چرچیل، ترجمه تورج فرازمند، «خاطرات سردار اسعد بختیارى» تألیف جعفر قلى خان سردار بهادر، «خاطرات مارشال ژوکوف» نوشته گئورکى ژوکوف، «روزشمار عملیات بولیوى» نوشته ارنستو چه گوارا، ترجمه محمدعلى عمویى، «سفرنامه ناصرخسرو»، «گزارش سفر» تألیف میرزا صالح شیرازى، «... و سایگون سقوط کرد»، اثر پل دریفوس.
کتاب «خاک و خاطره» پائیز سال گذشته در ۵ هزار نسخه به چاپ رسیده و در اختیار علاقه مندان و هنرجویان این عرصه قرار گرفته است.
بهروز شبسترى
روزنامه ایران
