رويكرد شاعران جوان نسبت به سطوح مختلف جنگ تحميلى / بخش پايانى
در حریم پاک سنگر
/۲د) نخبگان بسیجى
پیشتر از این، شاعران تنها به مشخصه سن و سال اندک بسیجى ها توجه مى کردند و به لایه هاى دیگر زندگى این عزیزان التفات چندانى نمى نمودند اما امروزه در شعر شاعران جوان بسیجى دانش آموزى وجود دارد که شاگرد اول کلاس خود بوده و در اوج دانستگى و شایستگى تحصیلى عازم جبهه هاى نبرد گشته است.
- بغضم گرفت و داد زدم نه نرو على
آخر چرا تو ها تو که شاگرد اولى
چیزى نمانده است به پایان درس ها
کم کم قرار هست که جشن مجللى...
گوشت به حرف هاى من اصلاً نبود، نه
تنها تو فکر توپ و تفنگ و مسلسلى
پیچیده است عطر تو انگار در کلاس
یعنى هنوز هم که هنوز است اولى!
(ندا هدایتى فر)
ه) واقعیت هاى زندگى
شاعران جوان امروز که روزگار پس از جنگ را مى گذرانند آثار جنگ را در واقعیت هاى پیرامون جست وجو مى کنند. در مراسم عقد دختر شهیدى که پدرى نمى بیند تا از او اجازه بله گفتن را بگیرد در جانباز شیمیایى که به تازگى پدر شده، در دفترچه خاطرات رنگ و رو رفته اى که به یادگار مانده است و در این میان لحن صمیمى و بى تکلف این شاعران یکى از بارز ترین ویژگى هایى است که در مقابل زبان متکلف بسیارى از سروده هاى پیشین خود را مى نمایاند:
- عاقد دوباره گفت: «وکیلم ...» پدر نبود!
اى کاش در جهان ره و رسم سفر نبود
گفتند: رفته گل... نه... گلى گم... دلش گرفت
یعنى که از اجازه بابا خبر نبود
عاقد دوباره گفت: وکیلم ... دلش شکست
یعنى به قاب عکس امیدى دگر نبود
او گفت: با اجازه بابا... بله... بله
مردى که غیر آینه اى شعله ور نبود!
(پروانه نجاتى)
- چشم هایش دو تیله ساکت دست هایش دو تکه چوب آرى
دوست دارد بغل کند او را، تازه این روزها پدر شده است
دوست دارد بغل کند او را، دوست دارد که حس کند او را
دوست دارد که حس کند بابا، دیگر آماده سفر شده است
بیست و یک سال روى موج جنون، بیست و یک سال ربنایش خون
و دعایى که مرگ مى خواهد... و دعایى که بى اثر شده است
(اسماعیل محمدپور)
- دفتر خاطرات پروازش باز هم پیش چشم من باز است
عطر و بویش قدیمى و کهنه، دست خطش صمیمى و ناز است
جلد آن قهوه اى کم رنگى است محتوایش به عکس پررنگ است
این طرف خاطرات سوسنگرد آن طرف خاطرات اهواز است
صفحه اولش ببین... دارد یک بسیجى همیشه مى خندد
صفحه آخرش تماشا کن... خط و امضاى چند سرباز است
صاحبش یک بسیجى زنده... ساکن آسمان شش یا هفت...
آه یادش بخیر... یادش سبز... بچه باصفاى شیراز است
(ایوب پرندوار)
و) زاویه دید راوى
صمیمت گفتار شاعران جوان روزگار پس از جنگ را مى توان در زاویه دید راوى به عینه مشاهده نمود. آنان انسان آرمانى شعر را حى و حاضر در مقابل خویش مى بینند و بى واسطه با او سخن مى گویند. هرچند که بیان خطابى سوم شخص مفرد نیز در شعر این عزیزان مى توان دید اما بسامد خطاب مستقیم به مراتب بیشتر از سایر زاویه هاى دید راوى مى باشد.
ا/و) تو
- نه این که شرح تو را در غزل نمى گویم
که حدس حادثه اى محتمل نمى گویم
(یوسف رستمى)
- خاطراتت چو نقل بر دامن همچنان آیه آیه مى بارد
یاد یک اضطراب دیرینه در گلوى تو بغض مى کارد
(سمیه ابراهیمى)
- هنوز بر لب سرخ تو رد لبخند است
بخند چون که براى دلم خوشایند است
- در حریم پاک سنگر نور پاشیدى دلاور
بر هجوم زخم ها مردانه خندیدى دلاور
(اکرم بهرامچى)
- در غم نشست خاطر من از جوانى است
با یاد لحظه هاى پر از مهربانى ست
(نسترن قدرتى)
- در دلت آتشفشانى سوخت خاکستر نداشت
شانه هاى زخمى ات را هیچ کس باور نداشت
(شهربانو قهرمانى)
- تمام حجم زمین هیچ در برابر تو
چقدر بوى اقاقى گرفته پیکر تو
(زهرا پناهى)
- در طوافت فرشته مى چرخد دور تا دور دوش مردم را
یک کم آهسته تر قدم بردار تا نیاشوبى این تراکم را
- از حرم هاى چارضلعى باز بوى خاکستر تو مى آید هدیه شهر کرده اى این بار تربت کربلاى چندم را
(رقیه آزاد نیا)
- آن روزها در شهر شب خیزان چشمان تو ضرب المثل بودند در لحظه اشراق چون خورشید لبریز از شور غزل بودند
(مجتبى دهقانى)
۲ /و) او
- دوباره آتش و وحشت دوباره عابرى در باد
سرى خونین در آغوش و هزاران مرتبه فریاد
(مسعود علیرضایى)
- پوتین به پا و خنده به لب چفیه اى به دوش
بوسید دست مادر و آن شب غریب رفت
(فاطمه تقوى)
و سخن آخر این که: در کلیت واقعیت دفاع مقدس از منظر شعر، هنوز لایه هاى پنهانى وجود دارند که نامکشوف مانده اند و مى بایست مورد توجه کاشفان قرار گیرد که از این بین تنها به چند مورد اشاره مى گردد و مجال بحث و تحقیق را به سایر عزیزان وامى نهیم:
۱- فقدان گونه شعر طنز در روایت
۲- رویکرد طبقاتى به شهدا
۳- مجال محدود شاعران جوان
۴- محدودیت عنوان کنگره ها
۱- زندگى در جبهه سرشار از شادى ها و دلتنگى ها و اندوه هاى فراوان بود. زیرا جبهه روایت دیگرى از زندگى بود. گاه بین رزمندگان ظرایف خاصى پدید مى آمد که به مطایبه هاى زیبا مى انجامید. خرده فرهنگ هاى رایج بین رزمندگان جلوه اى خاص به تعاملات آنان مى بخشید.
اقدام سیدمهدى رفیعى در گردآورى این خرده فرهنگ ها که به مجموعه ارزنده «فرهنگ جبهه» انجامید بسیار ستودنى است. در این مجموعه گرانسنگ مى توان جلوه هاى فراوانى از آن مطایبه ها را مشاهده نمود. ضرورت این امر ایجاب نمود که رسانه ملى نیز به برنامه سازى و تهیه فیلم هاى کوتاه با محوریت طنز بپردازد. تهیه چند فیلم طنز نظیر لیلى با من است (کمال تبریزى) و اخراجى ها (مسعود ده نمکى) و اقبال عمومى مردم از آنها گواه روشنى بر توجه بیشتر به مقوله طنز در روایت دفاع مقدس مى باشد. امرى که در گستره شعر کنگره ها کمتر به آن توجه شده است.
۲- در جریان دفاع مقدس، سرداران شهید فراوانى نقش داشتند که حکایت ایثار و فداکارى آنان در نوع خود کم نظیر مى نمود. چنین ستارگانى را مى توان در آسمان تمام استانهاى کشور مشاهده کرد اما امروزه مى بینیم که نوعى منطق طبقاتى در مطرح کردن سرداران شهید موجود است. هرچند که مراتب ایمان و شجاعت این عزیزان بر کسى پوشیده نیست و عزت و مقام آنان همواره ستودنى خواهد ماند اما عملکرد رسانه ها گاهى به شیوه اى است که جلوه سایر سردارانى که نشان در بى نشانى یافته اند را در پرده اى از گمنامى قرار داده است.
با مطالعه شعر شاعران جوان مى توان به این نکته پى برد که شاعر با شهداى دیار خویش بیگانه است. زیرا بزرگراه شعر خود را چونان اقران خود به همان نام هاى بزرگ نامیده است و این امر فرایند الگوسازى را براى نسلى که در سرگشتگى الگویابى به سرمى برد با مشکل مواجه خواهدساخت.
۳- یکى از مهمترین کارکردهاى کنگره هاى سراسرى شعر دفاع مقدس، میدان دادن به شعراى جوان جهت اعتقاد به آرمانها و استمرار مسیرى است که در آن گام نهاده اند.
کنگره هاى شعر دفاع مقدس همواره شاهد نام هاى بزرگ اما تکرارى اند. نام هایى که حضور آنان در پشت تریبون شعرخوانى مجال را براى حضور شاعران جوان و عرض اندام آنان تنگ نموده است.
پیشنهاد مى گردد چنین شاعران بزرگى تنها براى شنیدن شعر شاعران جوان در کنگره ها شرف حضور یابند. ضمناً با جدى تلقى کردن جلسات نقد و بررسى که در حاشیه کنگره ها برگزارمى گردد مى توان از شعر و نظر این عزیزان بهره برد.
۴- در جهان بینى اسلامى هر مبارزه اى که در جهت دفاع از حق و براندازى کفر صورت پذیرد و مقدس شمرده مى شود و دفاع مقدس یکى از جلوه هاى بارز این مبارزه است که جلوه هاى دیگر آن را مى توان در مبارزه مردم فلسطین (انتفاضه) و نبرد پیشوایان بزرگ مذهبى نظیر امام حسین (ع) مشاهده نمود. براین اساس پیشنهاد مى گردد عنوان کنگره شعر دفاع مقدس به کنگره سراسرى شعر مبارزه و پایدارى با عنایت به محورهاى زیر تغییر یابد.
الف) شعر دفاع مقدس
ب) شعر آزادیبخش (فلسطین و...)
ج) شعر آئینى
منابع در دفتر روزنامه موجود است
بهروز سپیدنامه
روزنامه ایران
