به سوى بصره … - نگاهى به عمليات رمضان
تیر ماه سال ،۱۳۶۱ عملیات رمضان با رمز یا صاحب الزمان(عج) ادرکنى در منطقه شرق بصره آغاز شد. هدف این عملیات دور کردن آتش دشمن از شهرهاى جنوبى کشور و انهدام نیروهاى متجاوز ارتش عراق بود. عملیات رمضان به مدت پانزده روز و در منطقه اى به وسعت هزار و ششصد کیلومتر مربع ادامه داشت.
قبل از آغاز عملیات رمضان، مسوولین و دست اندرکاران جمهورى اسلامى ایران دو مساله اساسى را رویاروى خود داشتند: تجاوز اسراییل به جنوب لبنان و ورود به داخل خاک عراق. تجاوز اسراییل به جنوب لبنان، بى ارتباط با پیروزى هاى رو به گسترش جمهورى اسلامى پس از فتح خرمشهر نبود. تاثیر پیروزى هاى ایران، اسراییل را به وحشت انداخته بود. بحران تجاوز اسراییل به جنوب لبنان، اذهان را متوجه آنجا کرد. از طرفى هم، فروکش کردن تب و تاب انجام عملیات در جبهه ها ـ خصوصا پس از فتح خرمشهر ـ طبعا خطرات فزآینده اى براى جنگ و انقلاب در پى داشت. در این مرحله، فرمانده کل قوا، امام خمینى(ره) با تبیین استراتژى راه قدس از کربلا مى گذرد، عملا جهت اصلى تحرکات و اقدامات اساسى جمهورى اسلامى را خاطر نشان فرمودند. بر این اساس، نتیجه حاصل شد که جنگ داراى ابعادى وسیع تر از آنچه تصور مى شده، است. همچنین لازمه حفظ و گسترش ابتکار عمل و برخوردارى از روحیه تهاجمى براى اعاده حقوق جمهورى اسلامى ـ در شرایطى که عقب نشینى سراسرى دشمن در پى شکست هاى سنگینى که متحمل شده بود، به منظور معطل نمودن ایران و ایجاد شرایط نه صلح، نه جنگ و حاکم ساختن وضعیت فرسایش در جنگ صورت گرفته بود ـ با ورود به داخل خاک امکان پذیر مى شد.
بر این اساس عملیات رمضان طراحى شد تا قواى نظامى جمهورى اسلامى با تجمع خود در پشت رودخانه دجله و اروند و تسلط بر معابر وصولى بصره، از نظر سیاسى ـ نظامى موقعیت مناسبى را براى جمهورى اسلامى فراهم کنند.
منطقه عملیاتى رمضان محصور بود بین یک زمین مثلث شکل به وسعت ۱۶۰۰ کیلومتر مربع ـ که از شمال به کوشک و طلائیه(پاسگاه هاى مرزى ایران در جنوب هویزه) و حاشیه جنوبى هورالهویزه به طول ۵۰ کیلومتر و از غرب به رودخانه اروند ( که از نقطه تلاقى رودخانه دجله و فرات به نام القرنه شروع مى شود تا شلمچه در غرب خرمشهر) به طول ۸۰ کیلومتر و از شرق به خط مرزى شمالى - جنوبى از کوشک تا شلمچه به طول ۶۰ کیلومتر منتهى مى شود ـ روى رودخانه اروند. در این قسمت چهار پل ( دو پل در منطقه نشوه و دو پل در منطقه تنومه) واقع شده است که در جنوب غربى این رودخانه شهر صنعتى و بندرى بصره قرار دارد.
دشمن تا قبل از فتح خرمشهر، از آنجا که این شهر را کلید بصره مى دانست و امکان از دست دادن این شهر را غیرممکن مى پنداشت، در شرق بصره مواضع مستحکمى نداشت. لیکن در فرصتى که به دست آورد، تغییرات مهمى را در زمین منطقه ایجاد کرد که قسمت اعظم آن، مبتنى بر تجارب بر آمده از عملیات هاى گذشته بود.
بدین ترتیب دشمن با احداث خاکریزهاى مثلثى خطوط پدافندى مناسبى را ایجاد کرد که طراحان و مبتکران اصلى آن در گذشته اسراییلى ها بودند. علاوه بر این، دشمن کانالى به طول ۳۰ کیلومتر و عرض یک کیلومتر را که مختص به امر پرورش ماهى با پمپاژ آب و احداث موانع و کمین و سنگرهاى تیربار، به عنوان مانعى بازدارنده، در مقابل تعرض نیروهاى خودى به سمت بصره، آماده نمود. همچنین در قسمت جنوبى منطقه که مقابل شلمچه واقع است، از سوى دشمن، آب رها شد تا مانع از عبور نیروهاى اسلام شود.
مراحل پنج گانه عملیات
مرحله نخست عملیات: سه قرارگاه از سه محور با دشمن درگیر شدند و در جناح شمالى، دو تیپ به علاوه از سپاه و یک تیپ از ارتش، ماموریت یافتند این جناح عملیات را تامین نمایند. لیکن به علت وجود موانع و استحکامات مثلثى شکل و میادین مین، نیروها نتوانستند با سرعت عمل به تمامى اهداف مورد نظر دست یابند. لذا با نزدیک شدن روشنایى صبح، از ادامه پیشروى خوددارى شد.در محور میانى( شمال پاسگاه زید) سه تیپ با اضافه از سپاه و یک لشکر از نیروى زمینى ارتش شرکت داشتند و به رغم این که توانستند مقدارى پیشروى کنند، لیکن به مثلثى هاى دشمن نرسیدند. در محور جنوبى( جنوب پاسگاه زید)، چهار تیپ به اضافه از سپاه و دو تیپ از ارتش توانستند با سرعت عمل چشمگیر و قابل ملاحظه اى تمامى مواضع دشمن را در هم بکوبند و به عمق ۳۰ کیلومترى مواضع دشمن پیشروى نمایند و خود را به نهر کتیبان، در شرق اروند و کانال ماهیگیرى برسانند، به طورى که به قرارگاه فرمانده لشکر ۹ زرهى رسیده، ماشین بنز فرماندهى را به غنیمت گرفته، قرارگاه را منهدم کردند و از آب کانال ماهیگیرى و نهر کتیبان وضو ساختند.
در این محور نیروها به قدرى به بصره نزدیک شده بودند که به راحتى چراغ هاى شهر را مشاهده مى کردند، بدین ترتیب طى مرحله اول عملیات، ۸۵ تانک و نفر بر و ۱۲ توپ دشمن منهدم گردید و ۷۱ تانک و نفربر به غنیمت گرفته شد. علاوه بر این، ۲۷۰۰ نفر از عناصر دشمن کشته و زخمى شده، ۸۵۰ نفر به اسارت درآمدند.
مرحله دوم عملیات: از محور میانى (جنوب پاسگاه زید) با همان یگان هاى مرحله اول، به اضافه یک یگان قوى از سپاه دو تیپ که تحت امر قرارگاه محور جنوب بودند، آغاز شد.
در این مرحله هدف عمده، استفاده از سه پل به دست آمده ( در داخل خاک عراق به وسعت ۶۰ کیلومتر مربع) در مرحله اول و گسترش و توسعه آن تا کانال ماهیگیرى ( جلوى بصره) بود که در صورت دستیابى به آن فاصله، رزمندگان تا بصره از ۲۰ کیلومتر به ۱۲ کیلومتر تقلیل مى یافت.
به دنبال تهیه عکس هوایى از منطقه عملیاتى و سایر شواهد و قرائن موجود، مشخص شد که دشمن نیروهاى زرهى خود را با تجمعى بسیار وسیع آرایش داده و احتمالا مبادرت به پاتک خواهد نمود. بر این اساس مرحله سوم عمدتا به منظور انهدام تجهیزات زرهى ( تانک و نفربر) تدبیر شد لذا از شرکت نیروهاى زرهى خودى ممانعت به عمل آمد تا بدین وسیله نیروهاى پیاده و مجهز با هر زره پوشى که مواجه شدند، آن را منهدم کنند.
مرحله سوم عملیات: این مرحله از محور میانى ( جنوب پاسگاه زید) با همان نیروهاى مرحله دوم به اضافه سه تیپ تقویت شد. قواى نظامى خودى در همان ساعات اولیه به صورت چشمگیرى خطوط دشمن را در هم شکسته و با انهدام بخش وسیعى از تجهیزات دشمن در زمینى به وسعت ۱۸۰ کیلومتر مربع، به پیشروى ادامه دادند. طى این مرحله نزدیک به هفتصد تانک و نفربر دشمن منهدم گردید؛ چهارده تانک و نفربر غنیمت گرفته شد و دو هزار و صد نفر از نیروهاى دشمن کشته و زخمى شدند و دویست و پنجاه و نه نفر از آنها به اسارت درآمدند.
مرحله چهارم عملیات: این مرحله در محور جنوبى عملیات ( شلمچه)، قرارگاه مزبور با دو تیپ به اضافه از سپاه و یگانى از ارتش به صورت ادغامى وارد عمل شدند، لیکن به دلیل هوشیارى دشمن و نیز موانع و استحکامات قابل توجهى که وجود داشت، عملا امکان عبور از خط اول دشمن فراهم نیامد.
مرحله پنجم عملیات: تلاش اصلى در این مرحله صورت گرفت و معطوف به محور شمالى پاسگاه زید در حد فاصل دژ مرزى عراق و خاکریزهاى مثلثى دشمن شد.
طى این مرحله هفت تیپ تقویت شده از سپاه و دو تیپ از ارتش شرکت داشتند.
در آغاز درگیرى همه چیز طبق روال پیش مى رفت. در نتیجه نیروهاى خودى توانستند گذشته از پاکسازى و الحاق، خاکریزى مناسب و دو جداره در جناح شمالى احداث نمایند. ولى از آنجایى که دقت کافى در احداث خاکریز نشده بود دشمن توانست پنج کیلومتر در آن رخنه کند.
در این فاصله نیروها نزدیک به ۴۸ ساعت در مواضع به دست آمده مستقر شدند و عقبه امکانات پشتیبانى رزمى و خدماتى به جلو منتقل گردید، دشمن نیز که در مرحله گذشته ضرباتى اساسى متحمل شده بود عملا تحرکى از خود نشان نداد، لیکن بنا به دلایلى، به رغم این که عملیات تا آستانه تثبیت پیش رفته بود، طى بررسى که به عمل آمد، ادامه حضور نیروها مصلحت دیده نشد. در ارزیابى عملیات رمضان مى توان به نکاتى همچون انهدام وسیع دشمن اشاره کرد که نصب العین مراحل بعدى جنگ قرار گرفت.
على جعفرى
ویژه نامه سروقامتان روزنامه جوان
