در سال دهم هجرى يعنى اواخر عمر پيامبر، در مدينه اعلام گرديد كه امسال پيامبر درمراسم حج شركت مىكنند. هر كس مايل است، همراه پيامبر حركت كند.
كاروان باشكوهى از مسلمانان عازم زيارت خانه خدا و انجام مناسك حج گرديد. پس از بجاى آوردن اعمال حج، در برگشت، كاروان به چهارراهى رسيد كه حجاج هر كدام به راه خود مىرفتند. نام آن محل، غدير خم بود.
اين منطقه سه ويژگى داشت:
1- بركه آبى بود كه براى آن جمعيّت انبوه و احشام آنها در آن هواى گرم بسيار ضرورى بود.
2- چهار راه و به عبارت ديگر گلوگاه بود.
3- زمين گود بود. تا مراسم براى همه قابل مشاهده باشد. مانند فوتباليستها كه توى گودىاند و تماشاچىها از آن بالا همه را به خوبى مىبينند.
پيامبر و على عليهما السلام نيز در گودى قرار گرفتند تا همه به خوبى آنها را ببينند.
در اين هنگام، فرشته وحى الهى فرود آمده و آيه زير را بيان كرد:
«يا ايّها الرّسول بَلّغ ما اُنزل اليك من ربّك و اِن لم تفعل فما بلّغت رسالته و اللّه يعصمك من النّاس انّ اللّه لا يَهدى القوم الكافرين»(161)
اى رسول ما! آنچه را كه از طرف پروردگارت به تو نازل شده است ابلاغ كن و اگر چنين نكنى، رسالتت را به سرانجام نرساندهاى و خداوند تو را از مردم محافظت مىكند. همانا خداوند كافران را (به هيچ راه موفّقى) هدايت نمىكند.
براستى پيامبر چه چيز را بايد ابلاغ كند؟!
نكته قابل توجه كلمه «ما» در «ما انزل اليك» است. به طور قطع آنچه را كه پيامبر بايد ابلاغ كند، جزء دين است، اما آيا از اصول دين است؟ توحيد است يا نبوّت يا معاد؟
قطعاً توحيد نيست، زيرا اكنون آخرين سال عمر مبارك پيامبر است، آيا پيامبر تاكنون مردم را به توحيد دعوت نكرده است؟ آيا از آنها نخواسته است كه «لا اله الا اللّه» بگويند؟! يا بايد تبليغ كند كه من پيامبرم؟ آيا تا كنون معاد را براى مردم نگفته است؟! در حالى كه بسيارى از سورههايى كه در اوائل بعثت و در مكه نازل شده، مربوط به معاد است.
آيا منظور ابلاغ فروع دين است؟ آيا پيامبر بايد از مردم بخواهد كه نماز بخوانند، يعنى كسانى كه به حج آمده بودند، تارك الصلوة بودند؟!
دستور وجوب روزه، زكات، خمس و جهاد همه در سال دوم هجرى نازل گرديد. پس اين مأموريّت چيست؟
اين پيام بايد موضوعى باشد كه اصول دين و فروع دين بند به آن است. علاوه بر آنكه خداوند مىفرمايد: اگر اين پيام را نرسانى، اصلاً رسالتت را ابلاغ نكردهاى. گويا پيامبر از ابلاغ اين پيام مىترسد، زيرا ادامه آيه مىگويد: خداوند تو را از مردم محافظت مىكند، براستى اين چه امرى است كه پيامبر مىترسد و از چه چيز مىترسد؟ آيا پيامبرى كه در جنگها نترسيده، بر جانِ خود مىترسد كه خداوند مىگويد نترس؟ يا از كينهها و عقدههايى كه منافقان و دشمنان اسلام از علىعليه السلام در سينه دارند مىترسد!
چنانكه در دعاى ندبه مىخوانيم: «أحقاداً بَدريّةً و خيبريّةً و حُنينيّة»
كينههاى بجا مانده از جنگهاى بدر و خيبر و حنين.
به هر حال پيامبر دستور داد تا كاروان توقف كند، آنهايى كه پيشاپيش حركت مىكردند، برگشتند و آنهايى كه عقب مانده بودند رسيدند. جمعيّتى در حدود 124000 نفر گرداگرد پيامبر جمع شدند.
نماز جماعت ظهر اقامه گرديد. آنگاه پيامبر دستور داد منبرى از جهاز شتران درست كردند و بر بالاى آن قرار گرفت.
پيامبر به هر يك از چهار طرف نگاهى كرد و فرمود: «الا تسمعون؟» آيا صداى مرا مىشنويد؟ مردم جواب دادند: بلى.
پيامبر اين اقرار و اعتراف را از آنها گرفت، تا فردا كسى ادّعا نكند كه من نفهميدم و متوجه صحبتهاى پيامبر نشدم!
و هنگامى كه فاطمه زهراعليها السلام در تاريكىهاى شب به در خانه مهاجر و انصار مىآمد و سخنان پيامبر را در ارتباط با جريان غدير و خلافت علىعليه السلام به آنها يادآورى مىكرد، نگويند: ما نشنيديم!
پيامبر در آن روز و در آن هواى گرم، خطبه بسيار طولانى و جامعى خواند، سپس علىعليه السلام را به نزد خود فرا خواند و زير بازوى او را گرفت به نحوى كه همه او را ببينند و فرمود: «مَن كُنتُ مولاه فهذا علىّ مولاه» هر كه من مولاى اويم، اين على مولاى اوست.
سپس اين آيه نازل شد:
«أليوم يئس الّذين كفروا من دينكم فلاتخشوهم و اخشون أليوم أكملتُ لكم دينكم و أتممتُ عليكم نعمتى و رضيتُ لكم الاسلام ديناً»(162)
امروز كفّار نسبت به دين شما مأيوس شدند پس از آنان نترسيد و از من بترسيد. امروز دين شما را كامل كردم و نعمت را بر شما تمام كردم و اسلام را به عنوان دين شما برگزيدم.
161) سوره مائده، آيه 67.
162) سوره مائده، آيه 3.
