مقالات تخصصي ايثار و شهادت

 

چکيده

هدف از اين پژوهش، بررسي نقش برنامه هاي شبکه هاي سراسري سيما در حفظ و تقويت فرهنگ ايثار و شهادت از ديدگاه دانشجويان دانشگاه آزاد اسلامي- واحد خوراسگان در سال تحصيلي1386-1385است. بدين منظور، پرسشهاي تحقيق در خصوص موضوع در چهار مؤلفه :«گرايش جوانان به ارزشهاي ايثار و شهادت »، «تقويت روحيه ايثار»  «تقويت روحيه شهادت» و «الگو سازي و اسطوره سازي مطلوب پيرامون ارزشهاي ايثار و شهادت در جامعه» تدوين گرديد.

     روش تحقيق مورد استفاده در پژوهش حاضر توصيفي - پيمايشي است. جامعه آماري اين پژوهش، مشتمل بر 10023 دانشجوي دانشگاه آزاد اسلامي- واحد خوراسگان است که در نيمسال دوم سال تحصيلي 1386-1385 مشغول به تحصيل هستند که از بين آنها 300 نفر بر اساس روش نمونه گيري تصادفي ساده انتخاب شدند.

      ابزار اندازه گيري اين پژوهش پرسشنامة محقق ساخته، شامل دو بخش است که با استفاده از طيف پنج درجه اي ليکرت رتبه بندي شد. پايايي پرسشنامه با ضريب آلفاي کرونباخ 95% محاسبه گرديد.

      براي تجزيه وتحليل آماري داده ها از دو سطح آمار توصيفي (فراواني، درصد، نمودار و ميانگين) و استنباطي(آزمون هاي t تک متغيره، تحليل واريانس يکطرفه،T مستقل وT2 هتلينگ) استفاده شد و اين نتايج به دست آمد:

      ازنظر پاسخ دهندگان نقش شبکه هاي سراسري سيما برمؤلفه هاي فرهنگ ايثار و شهادت؛ يعني گرايش جوانان به ارزشهاي ايثار و شهادت با ميانگين (17/3)،تقويت روحية ايثار با ميانگين(15/3)، تقويت روحيه شهادت با ميانگين(19/3)، الگو سازي و اسطوره سازي در جامعه با ميانگين (22/3)، بيش از سطح متوسط ارزيابي شده است.

 

مقدمه

فرهنگ ايثار و شهادت با اثرگذاري بر فضاي فکري و ذهني جوانان باعث مي شود دو نسل قديم و جديد درک مشترکي از جامعه و جهان و نيز فلسفه زندگي پيدا نمايند. هر چند ممکن است مناسبات آشکار نباشد، ولي در دراز مدت اثر مشهود خواهد داشت. نوع ديگر تأثير اين که فرهنگ ايثار و شهادت بايد باز توليد شود، در غير اين صورت اگر اين مفاهيم را به نسل امروز انتقال ندهيم، فرهنگ ايثار و شهادت محدود شده، کاربرد آن در عصر حاضر و آينده کمتر خواهد شد. اما اگر در اين باز توليد فرهنگ سازي مطلوبي صورت گيرد و بستر مناسبي براي الگو سازي ايثار و شهادت برنامه ريزي خواهد شد ، از طرفي فرهنگ ايثار و شهادت را به نسل امروز منتقل کرده ايم و مناسبات نسلي را برقرار نموده ايم و از طرفي ديگر، فرهنگ نوين ارزشهاي شهادت را در استمرار چنين فرهنگي تضمين نموده ايم. ارزش هاي ايثار و شهادت از طريق اسطوره سازي مي تواند به نسل امروز بياموزد که براي تعيين مسير زندگي خود از ميان الگوهاي متعدد، الگوهاي جذاب را سرمشق قرار دهند. بديهي است هر اندازه اسطوره ها و اسوه ها هنرمندانه و در قالب زيبا مطرح شوند، الگو گيران بيشتري را جذب خواهند کرد، در غير اين صورت الگو گيران به دنبال ديگر الگوهاي جذاب خواهند رفت . اگر فرهنگ شهادت بتواند زيبايي دروني و ظاهري خود را افزايش دهد به همان اندازه مي تواند مورد توجه الگو گيران قرار گيرد و اين ارتباط و پيوندي که در نتيجه الگوها و اسوه ها به وجود مي آيد تعامل بين نسلي، بلکه نسلهاي متمادي را برقرار خواهد کرد. .

   از جمله رسانه هاي مؤثر و کارآمدي که مي تواند نقش اساسي در اسطوره سازي و الگو سازي داشته باشد تلويزيون است ، که با پخش برنامه هاي مناسب مي تواند ارزشها ، هنجارها و رفتار مردم را تحت تأثير خود قرار دهد. با توجه به نياز نسل جوان جهت الگويابي مناسب در جامعه، مسأله اصلي اين است که برنامه هاي تلويزيون به عنوان رسانه ملي بايد در جهت غني سازي محتواي برنامه هاي خود تلاشهاي جدي انجام دهند تا بتوانند ارزشهاي ايثار و شهادت را به نحو مطلوبي در برنامه هاي خود انعکاس دهند. لذا، پژوهش حاضر به بررسي نقش برنامه هاي شبکه هاي سراسري سيما در حفظ  ايثار و شهادت از ديدگاه دانشجويان، مي پردازد. بنابراين ، سؤال اساسي اين است که برنامه هاي شبکه هاي سراسري سيماي جمهوري اسلامي ايران چه نقشي در حفظ و تقويت فرهنگ ايثار و شهادت داشته و تا چه اندازه در ايفاي آن موفق بوده است .

 

ضرورت تحقيق

 ايران به عنوان يک کشور با گذشته تاريخي- مذهبي، افکار و انديشه هاي گوناگوني دارد که هويت ملت ما را تشکيل مي دهد. پديده فرهنگ ايثار و شهادت که بخشي از اين فرهنگ است، بايد در هماهنگي و تقويت و احترام ديگر موارد فرهنگ مثل وطن دوستي، احترام به انديشه ها هماهنگ باشد تا بتواند به بقاي خود ادامه داده ، تأثير روزافزون بر جامعه داشته باشد.

     انتقال فرهنگ ايثار و شهادت بايد متناسب با لايه هاي مناسبات نسلي باشد و نوع و ميزان تأثير گذاري فرهنگ ايثار و شهادت منطبق با وضعيت کنوني بررسي گردد. اين انتقال بايد در ابعاد گوناگون بررسي شود. در بعد معنوي و عرفاني ، ايثار و شهادت بايد به ترويج ابعاد اعتقادي و معنوي ايثارگران و شهيدان نسل گذشته و حال پرداخت در صورت گسست اقتصادي در جامعه تنها ابعاد معنوي نمي تواند پاسخگوي نياز نسل امروز باشد. پس بايد در انتقال فرهنگ ايثار و شهادت به جنبه هاي اقتصادي نظير قناعت، صرفه جويي، عدم وابستگي به دنيا پرداخت. لذا به واسطه ترکيب جمعيتي گذشته و حال نمي توان انتظار داشت مناسبات نسلي حالت عادي و طبيعي را طي کند، بلکه نياز به کار اساسي است و لذا فرهنگ ايثار و شهادت نياز به باز توليد فرهنگي دارد تا در قالبي جديد پاسخگوي نياز هاي جامعه در ابعاد مختلف باشد.

  تلويزيون هم مي تواند همرنگ گرايي و دنباله روي را و هم ناهمرنگ گرايي و عدم پيروي از جمع را اشاعه دهد . از اين جهت تلويزيون اساساً بازتابي است از جو فکري جامعه. وقتي جامعه فقط گرايش به وضع موجود دارد، تلويزيون هم به وضع موجود کمک مي کند، ولي وقتي جامعه از پيشرفت سرخورده و تمدن وارد مرحله بحران شد، تلويزيون هم اين سرخوردگي را دامن مي زند (کازنو، 1364).

  با توجه به اين موارد، تلويزيون نقش مؤثري درجهت دهي به افکار عمومي ايفا مي کند و با برنامه سازي مطلوب تأثير عمده اي بر جامعه گذاشته و در اين عرصه فرهنگ سازي نمايد، لذا ضرورت مسأله تحقيق به لحاظ حساس و اثر گذار بودن رسانه تلويزيون و نقشي که در حفظ و تقويت فرهنگ ايثار و شهادت دارد قابل بررسي است. بر اين اساس پژوهش حاضر، در نظر دارد تا ديدگاههاي دانشجويان را در زمينه بررسي نقش اين رسانۀ ملي تجزيه و تحليل كند. نتايج اين پژوهش مي تواند در تصميم گيري هاي برنامه ريزان فرهنگي و آموزشي در صدا و سيما نقش بسزايي داشته باشد به عبارتي، تدوين محتواي مناسب جهت برنامه هاي فرهنگي، اجتماعي شبکه هاي صدا و سيما منوط به نتايج اين دست از پژوهشها است.

 

اهداف تحقيق

هدف کلي اين پژوهش تعيين نقش برنامه هاي شبکه هاي سراسري سيماي جمهوري اسلامي ايران در حفظ و تقويت فرهنگ ايثار و شهادت است.

اهداف جزئي تحقيق عبارتند از:

1. تعيين نقش برنامه هاي شبکه هاي سراسري سيماي جمهوري اسلامي ايران در گرايش جوانان به ارزشهاي ايثار و شهادت ؛

2. تعيين نقش برنامه هاي شبکه هاي سراسري سيماي جمهوري اسلامي ايران در تقويت روحيه ايثار در جامعه ؛

3. تعيين نقش برنامه هاي شبکه هاي سراسري سيماي جمهوري اسلامي ايران در تقويت روحيه شهادت در جامعه ؛

4. تعيين نقش برنامه هاي شبکه هاي سراسري سيماي جمهوري اسلامي ايران در الگو سازي و اسطوره سازي مطلوب پيرامون ارزشهاي ايثار و شهادت .

 

سؤال هاي تحقيق

سؤال اصلي پژوهش اين است که آيا برنامه هاي شبکه هاي سراسري جمهوري اسلامي ايران در حفظ و تقويت فرهنگ ايثار و شهادت نقش داشته اند؟

همچنين تحقيق در جستجوي پاسخي براي اين سؤال هاست:

1) آيابرنامه هاي شبکه هاي سراسري سيماي جمهوري اسلامي ايران در گرايش جوانان به ارزشهاي ايثار و شهادت نقش داشته است ؟

2) آيابرنامه هاي شبکه هاي سراسري سيماي جمهوري اسلامي ايران در تقويت روحيه ايثار در جامعه نقش داشته است؟

3) آيابرنامه هاي شبکه هاي سراسري سيماي جمهوري اسلامي ايران در تقويت روحيه شهادت در جامعه نقش داشته است ؟

4) آيابرنامه هاي شبکه هاي سراسري سيماي جمهوري اسلامي ايران در الگو سازي و اسطوره سازي مطلوب پيرامون ارزشهاي ايثار و شهادت. نقش داشته است ؟

 

ادبيات تحقيق

كاركرد رسانه ها در اين عرصه بار ديگر نقش آنها را در انسجام و شكل گيري زندگي اجتماعي و روابط برخاسته از آن ياد آور مي شود. «گزاف نيست اگر ادعا كنيم امروزه بدون رسانه ها زندگي اجتماعي مقدور نخواهد بود. بر اين اساس در جهان كنوني فرايند ارتباط جمعي به واسطه اي كه همان رسانه است، صورت مي پذيرد. رسانه ها افراد را در فضايي نمادين و متفاوت از دنياي روزمره گرد مي‌آورند و به اين ترتيب كليتي مفروض را به نام مخاطبان رسانه ها ايجاد مي كنند» (نيكو،1381:13).

  البته اين كليت به كمك رسانه ها وحدت يافته ، ماهيتي همبسته و ملي مي گيرند. اهميت همين موضوع است كه نگاه نظريه پردازاني چون «كويل» و«بلامر»را به بررسي نياز هاي مخاطب رسانه معطوف مي سازد؛ يعني ارتباط شخصي، هويت شخصي و كسب اطلاع. «رابين» در بررسي خود به رابطه ميان انگيزه تماشاي تلويزيون و الگوي تماشا در بين بزرگسالان پرداخت. او رفتار تماشاي تلويزيون را تنها تحت تاثير انگيزه اي منفرد و جدا شده نمي داند، بلكه عقيده دارد مخاطب مي تواند با انگيزه هاي گوناگون مرتبط با يكديگر، به تلويزيون روي آورد. در بررسي هاي گوناگون انجام شده در فرهنگ هاي مختلف ، ارتباط بين نياز هاي خاص با رسانه اي خاص به طرق گوناگون ترسيم شده است. اما الگوي مدور «كاتز» و همكارانش را مي توان گوياترين الگو در اين زمينه دانست. اين محققان براي آن كه به اين سؤال پاسخ دهند كه چرا مردم براي برآوردن نيازي خاص، رسانه اي را بر رسانه اي ديگر ترجيح مي دهند، تحقيقي را با نمونه اي بزرگ انجام دادند و از پاسخ گويان خواستند، نياز هاي مرتبط با رسانه را (بر مبناي احساس خودشان) نام ببرند و بگويند كدام رسانه، بهتر اين نياز را بر آورده مي كند. الگوي مطرح شده اين محققان نشان مي دهد که هر رسانه از نظر برآوردن نيازهاي رسانه اي مخاطبان، با رسانه هاي مجاورش، بيشترين شباهت را دارد؛ به اين معنا که سينما از يک رو شبيه کتاب است و از سوي ديگر شبيه تلويزيون، و روزنامه از يک سو با کتاب و از سوي ديگر با راديو مشابهت دارد (نيکو، 1381 :83-88) .

   از اين روي، تسلط بر افکار عمومي به رسانه ها قدرت تغيير و تحول در جامعه را مي بخشد و اين تغيير در صورت رويکرد عقلايي و همسويي رسانه ها ، مثبت و توسعه گرا خواهد بود.

     مخاطبان رسانه بر اثر نوع شخصيت، تحصيلات، رشد عقلاني، روحيه (از نظر گوشه گير يا فعال بودن) و ميزان بارورمندي به امور ماوراء طبيعي در طيف گسترده اي قرار مي گيرند. يک طرف اين طيف گسترده، انفعال و در سوي ديگر آن فعال بودن، يعني گزينش گري با اراده و تحليل گري بوده است. البته دايره انتخاب‌هاي مخاطب فعال، محدود است و خود نيز از اين نکته آگاه است، ولي مهم اين است که ما در اين فضاي جديد براي مخاطب، شأني از آگاهي و گزينش گري بدانيم. اين امر نتيجه اي گرانبها در پي دارد و ما را به سمت رسانه اي هدايت مي کند که هم از قابليت هاي تکنيکي برخوردار است و هم بر مبناي انسان شناسي ديني و ارزش هاي الهي استوار است. نتيجه اين است که در توليد برنامه هاي رسانه اي از لحظه ايجاد ذهنيت تا آخرين مراحل توليد اين اصل مهم را حاضر مي دانيم که مخاطب در سيطره و اراده ما نيست. وي موجودي عاقل، گزينش گر و داراي احساسات و دوستدار زيادي است و همه اين ها را با هم مي خواهد (حسني، 1385 : 196) .

     در دنياي کنوني، فرهنگي که قادر نباشد عناصر فرهنگي مفيد را جذب و عناصر غير مفيد را دفع کنند، همانند يک ارگانيزم زنده، بعد از مدتي فرهنگ مقابل را تخريب مي کند، ارزش ها و هنجارهاي آن را ناديده مي انگارد و با غلبه و تهاجم درصدد جايگزيني ارزش ها و عناصر مورد نظر خويش است. در اين وضعيت تهاجمي، هنجار فرستادن لزوماً با شگردها و ابزار هاي مختلف ،قدرت تفکر، انتخاب و گزينش را از طرف مقابل سلب مي کنند. زمينه ساز اين وضعيت، تبديل شدن احساس پوچي و بي هويتي به يک احساس همگاني و فراگير در جامعه و بحران هويت افراد است و در پي خود ورود فرهنگ بيگانه را به همراه خواهد آورد(حاجي حسيني،1381).

     فراگرد انتقال هم در داخل جامعه و هم بين جامعه ها عملي مي شود. تماس هاس فرهنگي بين گروهها و جوامع موجب اشاعه برخي ويژگيها مي گردد. به طور کلي هر گونه شرايطي که در آن، تماس بين دو نفر يا دو گروه يا دو فرهنگ متفاوت صورت بگيرد، مي تواند بر فرآيند انتقال فرهنگي دلالت داشته باشد، زيرا تماس هاي فرهنگي بين گروهها و جوامع موجب اشاعه برخي ويژگي هاي فرهنگي مي شود، بنابراين اشاعه يک امر متقابل اجتماعي است که در اثر آن جامعه ها و گروهها به مبادله و اخذ ويژگي هاي فرهنگي يکديگر مي پردازند (قلي زاده،1379) .

     ترويج و اشاعه فرهنگ ايثار و شهادت کارکردهاي مثبت اقتصادي و فرهنگي زيادي دارد. کارکردهايي که با نهادينه شدن روحيه از خود گذشتگي و در نظر گرفتن جمع، شاهد پايان تنازع بقا در عرصه زندگي اقتصادي و سياسي خواهيم بود. در چنين بستري فرهنگ جمع گرايي جلوه گر مي گردد و ارجحيت منافع ملي بر منافع فردي، قومي زياد به رسميت مي رسد .

 

پيشينه تحقيقات داخلي

با توجه به فقدان پيشينه مشابه با موضوع تحقيق، پژوهشگر بر آن شد تا پيشينه هاي تحقيق مندرج در موضوع تحقيق را به تفکيک تحقيقاتي که پيرامون نقش شبکه هاي سراسري سيما در مرحله اول و حفظ و تقويت فرهنگ ايثار و شهادت در مرحله دوم انجام شده است، بپردازد.

     تحقيقاتي که پيرامون نقش شبکه هاي سراسري سيما انجام پذيرفته، عبارتند از:

     برجعلي، (1380) در پژوهشي با عنوان «بررسي عملکرد صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران در راستاي تحقق اهداف طرح شاهد» به ارزيابي عملکرد صدا و سيما در قالب اساسنامه مصوب (که مي بايست با همکاري بنياد شهيد انقلاب اسلامي در قالب گروه سيماي شاهد به اجرا درآيد) پرداخته است. روش هاي ارزيابي مورد استفاده عبارتند از: تحليل مضموني فيلمها و توليدات گروه سيماي شاهد، استفاده از اظهار نظر کارشناسان هنري فيلم و سينما كه در اين راستا از دو پرسشنامه نظرخواهي از بينندگان و مخاطبان برنامه هاي گروه شاهد، در دو سطح خانواده هاي شاهد و غير شاهد استفاده شد. برخی از يافته هاي پژوهش عبارتند از:

     الف. نتايج تحليل مضموني فيلم هاي گروه سيماي شاهد حاکي از موفقيت نسبي گروه در اين زمينه بوده است؛

     ب. برنامه هاي سيماي شاهد تجليل از مقام شهدا و معرفي اسوه هاي شاهد و حمايت معنوي از خانواده آنها نشان داد که تا حد بالاي متوسط موفقيت داشته است؛

     ج. نتايج در مورد آشنايي فرزندان و خانواده هاي شاهد به ارزش ها و رسالت هاي خويش نشان مي دهد گروه سيماي شاهد در اين زمينه ضعيف بوده است؛

     د. نتايج به دست آمده در خصوص تلاش به منظور شکل گيري و ظهور فرهنگي نوين در قبال خانواده هاي شاهد نشان داد که عملکرد گروه سيماي شاهد ضعيف بوده است.

     درفشي (1382)، تحقيقي با عنوان «نقش رسانه هاي گروهي در ترويج فرهنگ شهادت» را انجام داده است. هدف کلي پژوهش حاضر بررسي نقش رسانه هاي گروهي در ترويج فرهنگ شهادت است. اين پژوهش به بيان تعريف مفهوم فرهنگ شهادت، ارائه راهکارهايي در ترويج فرهنگ شهادت و نماياندن فرهنگ شهادت به جوانان و نسل جديد مي پردازد. روش تحقيق از نوع پيمايشي است. جامعه آماري شامل تمامي شهروندان شهر تهران در سال 82 بوده است. نتايج حاکي از آن است که بين برنامه هاي تلويزيون و ترويج فرهنگ شهادت طلبي رابطه معني داري وجود دارد. بين مطالب مطبوعات و ترويج فرهنگ شهادت طلبي رابطه معني داري وجود دارد. بين فعاليت هاي بنياد شهيد و ترويج فرهنگ شهادت طلبي رابطه معني داري وجود دارد. بين تجليل از خانواده هاي شهدا و ترويج فرهنگ شهادت طلبي رابطه معني داري وجود دارد.

     تحقيقاتي که پيرامون ايثار و شهادت صورت گرفته است، به شرح زير است:

     معدني (1378)، در تحقيق خود با عنوان «مقدمه اي بر مفهوم شهادت و شيوه هاي ترويج آن» مطالعه تطبيقي ابعاد و کارکردهاي شهادت را با مفاهيم جامعه شناسي فرهنگ مورد مطالعه کتابخانه اي قرار داده و از يافته هاي تحقيق اين است که همان طور که فرهنگ داراي ابعادي است، فرهنگ شهادت نيز داراي ابعاد مادي و معنوي است، همچنين کارکردهاي مختلف اجتماعي سياسي و فرهنگي در فرهنگ شهادت وجود دارد و تمامي ويژگي هاي سه گانه فرهنگ (عام ولي خاص، ثابت ولي متغير، اجباري ولي اختياري) را در بر مي گيرد.

     شاعري (1379)، در پايان نامه کارشناسي ارشد خود تحت عنوان " انگيزه هاي مؤثر بر شهادت طلبي " به بررسي محتواي وصيت نامه هاي شهداي فرهنگي استان گلستان اعم از معلمان، مربيان، کارمندان، دانشجويان و.... پرداخته است. جامعه آماري وصيت نامه هاي شهداي استان گلستان است که از مجموعه 90 نفر از شهداي فرهنگي اين استان 52 نفر وصيت نامه داشته اند. شايان ذکر است که اين وصيت نامه ها به شيوه محتوا مورد مطالعه قرار گرفته است. نتايج حاصل از اين تحقيق بيانگر اين است که شهادت طلبي از انگيزه هاي معنوي متغيرهاي خداخواهي همچون عشق به خدا، پيروي از دين و قرآن و متغيرهاي دگرخواهي همچون وطن دوستي، نوع دوستي و مصاديق خوديابي، مواردي همچون عدم وابستگي به دنيا، احساس تکليف و ميل به جاودانگي است که البته خدا خواهي بيشترين امتياز را در بين متغيرهاي تحقيق کسب کرده است.

پيشينه تحقيقات خارجي

بوتل (1995)، در پايان نامه دکتراي خود به نام شهادت در ادبيات جنگ کوشش کرده است که قرائتي نو از شهادت، از منظر انسان شناسي و جامعه شناسي مطرح کند و اين تحقيق از معدود تحقيقاتي است که در خارج از کشور دربارة شهادت انجام شده است و محور اساسي تحقيق او اين است که در متلاشي شدن پيوند اجتماعي بر اثر ظهور ناگهاني تجدد در جامعه ايران با رجحان بخشيدن به فرد مصرف گرا ، تعرض فرد با جامعه را موجب شد و در نهايت مجموعه اجتماعي جامعه سنتي را در پي آورد . جامعه اي که فرد را تحت فشار قرار مي دهد، در آن اميال و آلودگي و ناکامي فراوان است. از سوي ديگر حس گناهکاري و مجرم بودن را در فرد بيدار مي کند و اغراق در مفهوم گناه را مطرح مي سازد. پيامد اين چنين حسي استقبال از شهادت و گريز از دنيايي است که ضد ارزش و سرشار از گناه و آلودگي است.

 

روش شناسي تحقيق

اين تحقيق از نوع توصيفي - پيمايشي است. جامعه آماري آن مشتمل بر کليه دانشجويان دانشگاه آزاد اسلامي- واحد خوراسگان (10023 نفر)  است که در نيمسال دوم سال تحصيلي 1386-1385 مشغول به تحصيل بودند و از بين آنها 300 نفر بر اساس روش نمونه گيري تصادفي ساده انتخاب شدند. ابزار اندازه گيري اين پژوهش پرسشنامة محقق ساخته شامل دو بخش است که با استفاده از طيف پنج درجه اي ليکرت رتبه بندي شد. پايايي پرسشنامه با ضريب آلفاي کرونباخ 95/ محاسبه گرديد.

   تجزيه و تحليل داده هاي اين پژوهش در دو سطح آمار توصيفي و استنباطي با استفاده از نرم افزارهاي كامپيوتري انجام شده است. در سطح آمار توصيفي از مشخصه هاي آماري نظير فراواني، درصد، ميانگين،انحراف معيار و در سطح آمار استنباطي از آزمون هايي نظير آزمون t تك متغيره، t هتلينگ، t مستقل و تحليل واريانس استفاده شده است .

 

يافته هاي پژوهش

به منظور درک بهتر نتايج تحقيق، يافته هاي پژوهش به دو گروه يافته هاي توصيفي و تحليلي تقسيم شدند که در زير به شرح  هر دسته پرداخته مي شود.

 

يافته هاي توصيفي پژوهش

الف. تحليل ويژگي هاي جمعيت شناسي

 جدول 1. توزيع فراواني و درصد نمونه هاي آماري بر حسب جنسيت

 

نمونه	فراواني	درصد
زن	167	6/59
مرد	113	4/40
جمع	280	100

 

بر اساس يافته هاي جدول 1، 6/59 درصد از نمونه هاي آماري زن و 4/40 درصد مرد بوده اند.

 

 

جدول 2. توزيع فراواني و درصد نمونه هاي آماري بر حسب درجۀ تحصيلي

مدرک تحصيلي	فراواني	درصد
کارداني	24	6/8
کارشناسي	228	4/81
کارشناسي ارشد	23	2/8
دکتري	5	8/1
جمع	280	100

 

 

 

 

 

 

 

     بر اساس يافته هاي جدول2 ،6/8 درصد از نمونه هاي آماري در مقطع کارداني، 4/81 درصد در مقطع کارشناسي، 2/8 درصد در مقطع کارشناسي ارشد و 8/1 درصد  در مقطع دکتري بوده اند.

 

ب. تحليل سؤالها

سؤال اول تحقيق: نقش برنامه‎هاي شبکه‎هاي سراسري سيماي جمهوري اسلامي ايران در گرايش جوانان به ارزشهاي ايثار و شهادت چگونه است ؟ 

  

                                جدول 3. توزيع فراواني و درصد پاسخ سوالهاي مربوط

 

سوال	مؤلفه ها		بي جواب	خيلي كم	كم	متوسط	زياد	خيلي زياد	ميانگين
1	آشنايي با فضائل اخلاقي شهداء و ايثار گران	فراواني	0	13	26	115	90	36	39/3
		درصد	0	4/6	3/9	1/41	1/32	9/12
3	گسترش روحيه آزاد منشي	فراواني	8	17	58	109	65	23	98/2
		درصد	9/2	1/6	7/20	9/38	2/23	2/8
5	احياي هويت ديني	فراواني	9	17	46	108	75	25	06/3
		درصد	2/3	1/6	4/16	6/38	8/26	9/8
8	دفاع از  امنيت ملي	فراواني	4	24	48	103	77	24	06/3
		درصد	4/1	6/8	1/17	8/36	5/27	6/8
12	احترام و تکريم مقام شهداو ايثار گران	فراواني	5	15	54	99	71	35	40/3
		درصد	8/1	4/5	3/19	4/35	4/25	5/12
13	معرفي قيام عاشورا	فراواني	2	11	50	69	91	62	48/3
		درصد	7 /0	9/3	9/17	29	5/32	1/22
15	تقويت وفاق اجتماعي و انسجام فرهنگي	فراواني	13	18	71	102	53	23	83/2
		درصد	6/4	4/6	4/25	4/36	9/18	2/8
23	آشنايي با ويژگي هاي برجسته شهدا با توجه به وصاياي آنها	فراواني	6	19	63	87	68	37	08/3
		درصد	1/2	8/6	5/22	1/31	3/24	2/13
25	اطاعت از ولايت فقيه	فراواني	5	23	35	74	70	73	42/3
		درصد	8/1	2/8	5/12	4/26	25	1/26
26	تقويت روحيه مشارکت اجتماعي و ملي	فراواني	2	15	39	94	81	49	37/3
		درصد	7/0	4/5	9/13	6/33	9/28	5/17
28	ترويج فرهنگ و انديشه اسلامي در دنيا	فراواني	10	32	47	93	63	35	97/2
		درصد	6/3	4/11	8/16	2/33	5/22	5/12
33	هويت ملي و تاريخي	فراواني	2	42	45	84	72	35	02/3
		درصد	7 /0	15	1/16	30	7/25	5/12

     بر اساس يافته هاي جدول 3،  بيشترين ميانگين نمرۀ پاسخ ها مربوط به سؤال 13 « معرفي قيام عاشورا » با 48/3 و شمارۀ  25 « اطاعت از ولايت فقيه با 42/3 درصد و کمترين ميانگين مربوط به سؤال شمارۀ 15 « تقويت وفاق اجتماعي و انسجام فرهنگي » با 83/2 درصد بوده است.

 

     سؤال دوم تحقيق: نقش برنامه هاي شبکه هاي سراسري سيما در تقويت روحيه ايثار در جامعه چگونه است؟

جدول 4. توزيع فراواني و درصد پاسخ سؤالهاي مربوط به نقش برنامه هاي شبکه هاي سراسري سيما

در تقويت روحيه ايثار در جامعه

 

سوال	مؤلفه ها		بي جواب	خيلي كم	كم	متوسط	زياد	خيلي زياد	ميانگين
7	روحيه از خود گذشتگي	فراواني	3	17	49	101	79	31	17/3
		درصد	1/1	1/6	5/17	1/36	2/28	1/11
12	روحيه مقاومت و ايستادگي در برابر مشکلات	فراواني	5	15	54	99	71	35	30/3
		درصد	8/1	4/5	3/19	4/35	4/25	5/12
17	روحيه نوعدوستي	فراواني	3	20	58	88	77	34	13/3
		درصد	1/1	1/7	7/20	4/31	5/27	1/12
20	روحيه وطن دوستي	فراواني	2	19	36	78	84	61	45/3
		درصد	7 /0	8/6	9/12	9/27	30	21
34	احساس مسؤوليت در برابر ديگران	فراواني	4	27	47	109	68	25	09/3
		درصد	4/1	6/9	8/16	9/38	3/24	9/8
37	حفظ وحدت اسلامي در رويارويي با تعارض ها	فراواني	4	18	46	101	67	44	21/3
		درصد	4/1	4/6	4/16	1/36	9/23	7/15
38	مقابله با ريا و تملق	فراواني	9	50	63	86	46	26	67/2
		درصد	2/3	9/17	5/22	7/30	4/16	3/9
40	انگيزه ثابت قدمي در حفظ اعتقادات ديني	فراواني	1	22	44	95	80	38	23/3
		درصد	4 /0	9/7	7/15	9/33	6/28	6/13

  

  نتايج جدول 4. نشان مي دهد بيشترين ميانگين نمرۀ پاسخ ها مربوط به سؤال شمارۀ 20 «روحيه وطن دوستي» با 45/3 و سؤال شمارۀ 37 «حفظ وحدت اسلامي در رويارويي با تعارض ها »با ميانگين 21/3 و کمترين ميانگين مربوط به سؤال شمارۀ 38 « مقابله با ريا و تملق » با 67/2 بوده است.

 

     سؤال سوم تحقيق : نقش برنامه‎هاي شبکه‎هاي سراسري سيما در تقويت روحيه شهادت در جامعه چگونه است؟

جدول 5. توزيع فراواني و درصد پاسخ مربوط به نقش برنامه هاي شبکه هاي سراسري سيما در تقويت روحيه شهادت در جامعه

 

 

 

بر اساس يافته هاي جدول 5. بيشترين ميانگين پاسخ ها مربوط به سؤال شمارۀ 21 « دفاع از امنيت ملي» با 56/3 و سؤال شمارۀ 36 « دفاع از آرمانهاي انقلاب اسلامي» با 48/3 و کمترين ميانگين مربوط به سؤال شمارۀ 19 « مبارزه با عنصر شرک و الحاد» بوده است.

 

     سؤال چهارم تحقيق : نقش برنامه‎هاي شبکه‎هاي سراسري سيما در الگو سازي و اسطوره سازي مطلوب پيرامون ارزشهاي ايثار و شهادت چگونه است؟

 

جدول 6. توزيع فراواني و درصد پاسخ سؤالهاي مربوط به نقش برنامه هاي شبکه هاي سراسري سيما در الگو سازي و اسطوره سازي مطلوب پيرامون ارزشهاي ايثار و شهادت

 

 

 يافته‎هاي جدول 6 نشان مي دهد بيشترين ميانگين نمره پاسخ ها مربوط به سؤال شمارۀ 14« آشنايي با شهداي انقلاب اسلامي و جنگ تحميلي» با 58/3 و سؤال شمارۀ 31 «الگوپذيري از واقعه کربلا»، با 46/3 و کمترين ميانگين مربوط به سؤال شمارۀ 22 « الگو پذيري از شخصيت هاي برجسته تاريخي» با 95/2 بوده است.

 

يافته هاي تحليلي پژوهش

سؤال اول : نقش برنامه هاي شبكه هاي سراسري سيماي جمهوري اسلامي در گرايش جوانان به ارزشهاي ايثار و شهادت چگونه است؟

 

                           جدول 7. مقايسه ميانگين نمره نقش برنامه هاي شبكه هاي سراسري سيما در گرايش

                                            جوانان در ارزشهاي ايثار و شهادت با ميانگين فرضي 3

 

 

سؤال اصلي	ميانگين	انحراف ‎معيار s	خطاي ‎معيار Se	تك‎ متغيره t
گرايش جوانان به ارزش هاي ايثار و شهادت	17/3	630/0	37	64/4

 

     براساس يافته هاي جدول7، t مشاهده شده از مقدار بحراني جدول در سطح خطاي 05/0 بزرگتر است. بنابراين، برنامه هاي شبكه سراسري سيما در گرايش جوانان به ارزشهاي ايثار و شهادت بيش از سطح متوسط نقش داشته است.

 

     سوال دوم : نقش برنامه هاي شبكه هاي سراسري سيما در تقويت روحيه ايثار در جامعه چگونه  است ؟

 

                                    جدول 8. مقايسه ميانگين نمره نقش برنامه هاي شبكه هاي سراسري سيما

                                                   در حفط تقويت روحيه ايثار در جامعه با ميانگين فرضي 3

 

سؤال اصلي	ميانگين	انحراف‎معيار s	خطاي‎معيار Se	تك‎متغيره t
تقويت روحيه ايثار	15/3	820/0	049/0	26/3

     براساس يافته هاي جدول 8،  t مشاهده شده از مقدار بحراني جدول در سطح خطاي   05/0 بزرگتر است، پس مي توان گفت نقش برنامه هاي شبكه هاي سراسري سيما در حفظ و تقويت روحيه ايثار در جامعه بيش از حد متوسط بوده است.

 

     سؤال سوم : نقش برنامه هاي شبكه هاي سراسري سيما در تقويت روحيه شهادت در جامعه چگونه است؟

جدول 9. مقايسه ميانگين نمره نقش برنامه هاي شبكه هاي سراسري سيما

 

                                                   در حفظ تقويت روحيه شهادت در جامعه با ميانگين فرضي 3

 

سؤال اصلي	ميانگين	انحراف‎معيار s	خطاي‎معيار Se	تك‎متغيره t
تقويت روحيه شهادت	19/3	691/0	041/0	7/4

   

 يافته هاي جدول9، نشان مي دهد كه t مشاهده شده از مقدار بحراني جدول در سطح خطاي   05/0 بزرگتر است، بنابراين برنامه هاي شبكه هاي سراسري سيما در حفظ و تقويت روحيه شهادت در جامعه بيش از حد متوسط نقش داشته است.

 

     سؤال چهارم : نقش برنامه هاي شبكه هاي سراسري در الگوسازي و اسطوره سازي مطلوب در جامعه چگونه است؟

 

                                       جدول 10. مقايسه ميانگين نمره نقش برنامه هاي شبكه هاي سراسري سيما

                                           در الگوسازي و اسطوره سازي مطلوب در جامعه با ميانگين فرضي 3

سؤال اصلي	ميانگين	انحراف‎معيار s	خطاي‎معيار Se	تك‎متغيره t
الگو سازي و اسطوره سازي مطلوب درجامعه	22/3	727/0	043/0	14/5

     براساس يافته هاي جدول10، t مشاهده شده از مقدار بحراني جدول در سطح خطاي 05/0 بزرگتر است، پس مي توان گفت نقش برنامه هاي شبكه هاي سراسري سيما در الگوسازي و اسطوره سازي مطلوب، بيش از حد متوسط بوده است.

 

                                   جدول 11. مقايسه ميانگين نمره نقش برنامه هاي شبكه هاي سراسري سيما

                                                 در حفظ تقويت روحيه ايثار و شهادت بر حسب جنسيت

p	t	زن		مرد		جنسيت سؤالها
		s		s
593/0	535/0	626/0	19/3	638/0	15/3	نقش برنامه هاي شبکه هاي سراسري سيما در گرايش جوانان به ارزشهاي ايثار و شهادت چگونه است؟
774/0	287/0	885/0	17/3	715/0	14/3	نقش برنامه هاي شبكه هاي سراسري سيما در تقويت روحيه ايثار در جامعه چگونه است؟
725/0	352/0	688/0	18/3	699/0	21/3	نقش برنامه هاي شبكه هاي سراسري سيما در تقويت روحيه شهادت در جامعه چگونه است؟
897/0	129/0	712/0	22/3	752/0	216/3	نقش برنامه هاي شبكه هاي سراسري در الگوسازي و اسطوره سازي مطلوب در جامعه چگونه است؟

 

 

     براساس يافته هاي جدول 11، t مشاهده شده در سطح 05/0£ P معنادار نبوده است. بنابراين، بين نظرات دانشجويان بر حسب جنسيت تفاوت معنادار وجود ندارد.

 

                              جدول 12. مقايسه ميانگين نمره نقش برنامه هاي شبكه هاي سراسري سيما

                                          در گرايش از نظر دانشجويان با توجه به مقطع تحصيلي

 

 

مقطع تحصيلي   سؤالها	كارداني		كارشناسي		ارشد		دكترا		F	P
		S		S		S		S
نقش برنامه هاي شبكه هاي سراسري سيماي جمهوري اسلامي در گرايش جوانان به ارزشهاي ايثار و شهادت چگونه است؟	44/3	619/	15/3	603/	20/3	771/	54/3	695/0	69/1	168/
نقش برنامه هاي شبكه هاي سراسري سيما در تقويت روحيه ايثار در جامعه چگونه است؟	40/3	660/	15/3	845/	08/3	682/	53/3	695/0	862/	462/
نقش برنامه هاي شبكه هاي سراسري سيما در تقويت روحيه شهادت در جامعه  چگونه است؟	44/3	761/	19/3	678/	06/3	727/	60/3	541/0	56/1	199/
نقش برنامه هاي شبكه هاي سراسري در الگوسازي و اسطوره سازي مطلوب در جامعه چگونه است؟	51/3	754/	20/3	703/	25/3	775/	50/3	835/0	29/1	278/

 

     نتايج جدول12، نشان مي‎دهد f مشاهده شده در سطح 05/0 p≤ معنادار نبوده است. بنابراين، بين نظرات دانشجويان با توجه به مقطع تحصيلي در خصوص نقش شبكه هاي سراسري سيما در حفظ و تقويت فرهنگ ايثار و شهادت تفاوت معناداري وجود ندارد.

                                                         

 

                                        جدول 13. مقايسه ميانگين نمره نقش برنامه هاي شبكه هاي سراسري سيما

                                             در حفظ و تقويت فرهنگ ايثار و شهادت بر حسب رشته تحصيلي

     براساس يافته‎هاي جدول13، f مشاهده شده در سطح 05/0 p≤ معنادار نبوده است بنابراين، بين ديدگاه دانشجويان در خصوص نقش برنامه‎هاي شبكه‎هاي سراسري سيما در گرايش ايثار و شهادت تفاوت معناداري وجود ندارد.

                                                            

 

جدول 14. مقايسه ميانگين ساعات استفاده از برنامه هاي شبكه هاي سراسري سيما

از نظر دانشجويان مرد و زن

p	t	زن		مرد		جنسيت ساعات
		s		S
444/0	566/0	52/2	99/2	04/2	21/3	روز
005/	83/2	6/17	01/17	4/16	94/22	هفته
001/0	98/3	0/69	8/63	50/98	4/106	ماه

 

     نتايج جدول 14 نشان مي دهد، t مشاهده شده در خصوص ميزان استفاده از برنامه ها در طول هفته و ماه در سطح 05/0£ P معنادار بوده است. بنابراين، بين ميزان زمان استفاده از برنامه ها و جنسيت تفاوت وجود دارد.

                                                          

 

                                       جدول15. مقايسه ميانگين آشنايي با سخنگويان با فرهنگ ايثار و شهادت

                                                             از طريق برنامه هاي شبكه هاي سراسري

برنامه ها	عنوان برنامه ها	فراواني	درصد	ميانگين
سريالهاي تلويزيوني	ليلي با من است	205	2/73	7/80
	سفر به چزابه	245	5/87
	خاك سرخ	228	4/81
فيلم سينمايي	خداحافظ رفيق	257	8/91	5/85
	از كرخه تا راين	233	2/83
	آژانس شيشه اي	227	7/81
برنامه هاي مستند	روايت فتح	211	4/75	7/82
	كوله پشتي	252	90

 

     يافته هاي جدول 15. نشان مي دهدكه آشنايي با فرهنگ ايثار و شهادت به ترتيب اولويت از طريق برنامه‎هاي مستند با ميانگين 7/82 ، فيلم‎هاي سينمايي با 5/85 و سريالهاي تلويزيوني با 7/80 درصد بوده است.

 

 

بحث و نتيجه گيري

با توجه به طرح مباحثي چون فضائل اخلاقي شهدا و بيان ارزشهاي ماندگاري فرهنگ آنان، ارزشهايي همچون گسترش روحيه آزاد منشي و احياي هويت ديني و ملي گسترش يافته است و بستر مناسبي ايجاد گرديده که در انعكاس ارزشهاي ايثار و شهادت، جهت گرايش جوانان ارائه نموده است و اين نكته حائز اهميت است كه با توجه به گسست نسلي كه بين نسل جوان و نسل گذشته انقلاب وجود دارد، برنامه هاي شبكه ها توانسته اند نياز سنجي مطلوبي را در زمينه تطابق سازي با نيازهاي جوانان صورت دهند و موجبات گرايش آنان را به برنامه هاي مربوط به ايثار شهادت فراهم آورند. به نظر مي رسد برنامه ريزان و متوليان برنامه هاي سيما با بهره گيري از کارشناسان علمي، که مطالعات تخصصي جامعه شناختي بر روي ارزش هاي منبعث از فرهنگ ايثار و شهادت و همچنين مطالعات روانشناختي بر شخصيت و نيازها و علاقه مندي هاي آنان انجام داده اند، مي تواند بستر مناسبي را براي گرايش مخاطبان جوان خود فراهم نمايد، در حقيقت، اين کارشناسان مي توانند نيازهاي متناسب با سير تکاملي انسان را بررسي نموده، برنامه ريزي هاي ارزنده و مؤثري در جهت جذب جوانان نسبت به ارزش هاي ايثار و شهادت ايجاد و برنامه هاي پيشنهادي خود را با توجه به اين مراحل سازمان دهي نمايند. همچنين استفاده از خود جوانان در برنامه ها به جذابيت اين مقوله مي افزايد.

  با توجه به نتايج فوق مي توان گفت شبكه هاي سراسري سيما با ارايه مطلوب برنامه ها تا حد قابل توجهي، روحيه ايثار را كه عمده مباحث فرهنگ ايثار و شهادت است، در جامعه گسترش داده است. در واقع، تلويزيون با استفاده از قالبهاي جذاب رسانه اي توانسته است با شناخت و پردازش صحيح از مصاديقي كه روحيه ايثار را منتقل مي‌كند، همچون تقويت روحيه از خود گذشتگي ، روحيه نوع دوستي، روحيه وطن دوستي، حفظ وحدت اسلامي در رويايي با تعارضهاي داخلي و خارجي، انگيزه ثابت قدمي در حفظ اعتقادات اسلامي و روحيه مقاومت در مقابل مشكلات را در جامعه گسترش دهد. به نظر مي رسد که تمامي ملل، به نوعي مقوله ايثار را در فرهنگ خود به عنوان امري قابل ستايش و مقدس مي شمرند. اين نکته مهم، فرصت مناسبي است که مي توان در جهت مزاياي جهاني شدن فرهنگ از آن در جهت از خود گذشتگي و آزاد منشي و ضابطه مندي در جامعه سود جست. برنامه های سیما می تواند با فرهنگ سازي مطلوب در اين زمينه، جامعه را در جهت گسترش اصلاحات اجتماعي سوق دهد.

  نتايج به دست آمده از پژوهش با يافته هاي حاصل از سؤال سوم تحقيق نشان مي دهد که برنامه‌هاي شبکه هاي سراسري سيما در حفظ و تقويت روحيه شهادت مؤثر بوده است. با توجه به مطالعات گسترده اي که توسط پژوهشگران در حيطه فرهنگ شهادت صورت گرفته است، مي توان با توجه به وصيت نامه هاي شهدا که نمود عيني افکار و عقايد آنهاست و همچنين مصاديقي که در فرهنگ شهادت وجود دارد، برنامه هاي سيما اين فرهنگ را به نوعي غير مستقيم به مخاطبان خود ارائه دهد که اين نکته مي تواند با برنامه هايي در قالب هاي متنوع و جذاب مطرح گردد. البته استفاده از شخصيت هاي برجسته هنري نيز در تحقق اين امر مؤثر خواهد بود.

     با توجه به نتايج به دست آمده مي توان گفت انعكاس اسطوره سازي پيرامون فرهنگ ايثار وشهادت در برنامه هاي شبكه هاي سراسري سيما، به نحو مطلوبي بوده است. تلويزيون با توجه به ديدگاه دانشجويان، تا حد زيادي توانسته است در اين تطابق سازي و نگرش اقتضايي پيرامون فرهنگ ايثار و شهادت موفق باشد،كه البته با توجه به تنوع الگوها و اسطوره هاي موجود در فرهنگ ايراني- اسلامي ايرانيان، اين مقوله از جهت نياز مخاطب مطرح مي گردد، كه فعاليتهاي شبكه هاي سراسري سيما نشان دهندة عملكرد قابل قبول اين رسانه، بسترسازي صحيح جهت الگوسازي و اسطوره سازي مطلوب است. البته حساسيت و اهميت موضوع به علت ارائه الگوها و اسطوره هايي است كه متناسب با نياز جامعه باشند و مورد قبول و پذيرش مردم قرارگيرند. منابع و مآخذ

1- برجعلي ، محمود .(1380). بررسي عملکرد صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران در راستاي تحقق اهداف طرح شاهد، پايان نامه پژوهشي به راهنمايي سيد ابراهيم طباطبايي.

2- بياباني ، غلامحسين .(1384). نقش وسائل ارتباط جمعي در امنيت اجتماعي. فصلنامه مطالعات اجتماعي. شماره اول،انتشارات آشنائي.

3- حسيني ، سجاد .(1384). آسيب شناسي ترويج فرهنگ ايثار و شهادت ، مجموعه مقالات علمي و ادبي روز ملي مقاومت. شمار9ه 1 ، صص 78 – 96 .

4- دادگران ، سيد محمد .(1379). مباني ارتباط جمعي . تهران : فيروزي .

5- رفيع پور ، فرامرز .(1372). وسائل ارتباط جمعي، مجلۀ دانشکدۀ ارتباط جمعي ، تهران.

6- ساروخاني ، باقر .(1367). جامعه شناسي ارتباطات . تهران : اطلاعات .

7- شاعري ، محمد حسين .(1379). انگيزه هاي مؤثر بر شهادت طلبي، پايان نامه کارشناسي ارشد دانشگاه علامه طباطبايي دانشکده علوم اجتماعي ، به راهنمايي محمد ابراهيم موحدي.

8- ـــــ ، محمد حسين .(1381). جامعه شناسي شهادت طلبي و انگيزه هاي شهيدان . تهران : شاهد.

9- کازنو ، ژان .(1364). جامعه شناسي وسائل ارتباط جمعي. تهران : اطلاعات .

10- ـــــ .(1364). قدرت تلويزيون. ترجمه علي اسدي ، تهران : امير کبير.

11- محسنيان راد ، مهدي .(1375). انقلاب ، مطبوعات و ارزشها، سازمان مدارک فرهنگي انقلاب اسلامي .

12- محمودي ، سميه .(1385). بررسي تطبيقي فرهنگ ايثار و شهادت در اسلام و مقايسه با ساير فرهنگ ها، به راهنمايي رباني دانشگاه اصفهان ، دانشکده علوم اجتماعي.

13- مک لوهان ، مارشال .(1377). براي درک رسانه ها ، مترجم سميه آذري ، تهران : مير عماد.

14- معتمد نژاد ، کاظم .(1385). وسائل ارتباط جمعي ، چاپ سوم ، دانشکده علوم ارتباطات اجتماعي .

15- معدني ، سعيد .(1378). مقدمه اي بر مفهوم فرهنگ شهادت و شيوه هاي ترويج آن، طرح پژوهشي به راهنمايي حاجي زاده.

16- نيکو ، مينو .(1381). شناخت مخاطب تلويزيون ، تهران : سروش.