عنوان : راه كارهاي ترويج فرهنگ ايثار و شهادت در جامعه
نويسنده : مسلم باقري , محسن ميري
موضوعات مقالات :ايثار و شهادت
<>
چکيده
با اوج گيري مبارزات مردم مسلمان ايران در دهه‌ي پنجاه جهت آزادي، استقلال و دفاع از دين (به‌ويژه جريان پيروزي انقلاب اسلامي) و در دوران هشت ساله‌ي دفاع مقدس مردان و زنان بسياري در صحنه‌هاي مبارزه و پيکار به شهادت رسيدند. اخلاق، شيوه‌ي مبارزه، نحوه‌ي شهادت، خصوصيات فردي و شخصيتي ايشان و آثار به‌جاي مانده اعم از مادي و غيرمادي (معنوي)، مجموعه‌اي ارزش‌مند را تشکيل مي‌دهد که تحت‌عنوان «فرهنگ ايثار و شهادت» معرفي شده است.
هدف از ترويج فرهنگ ايثار و شهادت، ضمن فروزان نگهداشتن اين چراغ رهايي بخش، براي هر زماني است که دشمن خيره سر، آهنگ نابودي دين و ايمان و تعرض به ميهن و ناموس نمايد؛ اما لازمه‌ي داشتن چنين رويه اي، گسترش سيره و روش زندگي نجات بخش شهيدان و ايثارگران در جامعه است و جنبه‌ي برجسته‌ي آن انجام دادن کارها براي خدا و رهايي از وابستگي و دلبستگي به «ثروت و جاه و مقام و نيز دلبستگي ها و وابستگي هاي مادي است.»
اما سؤال اساسي اينجاست که چرا ترويج فرهنگ ايثار و شهادت با برخي موانع روبه‌رو شده است؟ چرا برخي مسؤولين و صاحبان جاه و مقام که موقعيت و مقام خويش را مديون شهدا هستند، در بسياري از اوقات دِين خويش را فراموش کرده و شيوه اي سواي شيوه و راه و رسم شهيدان را گزيده اند و به دنياگرايي و تجملات روي آورده اند؟ و به تبع آن چرا در جامعه و در ميان توده مردم نيز سنت شهيدان کم‌رنگ شده و نگراني، دوست‌داران و ارادت‌مندان شهدا را در اين تفکر فرو برده که با «غربت شهيدان» چه کنيم؟ در نتيجه، هدف و سؤال اصلي اين است که « شيوه‌ي ترويج فرهنگ شهادت کدام است و چگونه مي‌توان موانع آن را کاهش داد؟»
تعريف فرهنگ
فرهنگ مثل ساير مفاهيم علوم انساني، ميان صاحبه‌نظران و نظريهپردازان به يکي از مقولات مغلق و مبهم مي‌ماند و در دايره لفظ پردازي‌هاي بي‌سرانجام، حيران و سرگردان است و هنوز اجماع روشني بر سر تعريف آن حاصل نگرديده است(آقاپور، 1384، ص29).
بر اساس انديشه‌هاي رهبر انقلاب، فرهنگ به معناي خاص‌براي يک ملت، عبارت است از ذهنيات، انديشه‌ها، ايمان‌ها، باورها، سنت‌ها، آداب، ذخيره‌هاي فکري و ذهني[1]. بخش عمده‌ي فرهنگ، همان عقايد و اخلاقيات يک فرد يا يک جامعه است. رفتارهاي جامعه هم که جزو فرهنگ عمومي و فرهنگ يک ملت است، برخاسته از همان عقايد است، در واقع عقايد يا اخلاقيات، رفتارهاي انسان را شکل مي‌دهند و به وجود مي‌آورند.
بر اساس آرا‌ي علامه جعفري، فرهنگ عبارت است از کيفيت يا شيوه بايسته، براي آن دسته از فعاليت‌هاي حيات مادي و معنوي انسان‌ها که مستند به طرز تعقل سليم و احساسات تصعيد شده آنان در حيات معقول تکاملي باشد. علامه جعفري فرهنگ را در قالب چهار نوع زير طبقه‌بندي مي نمايد:
1- فرهنگ رسوبي: که عبارت از رنگ‌آميزي و توجيه شئون زندگي با تعدادي قوانين و سنن ثابته نژادي و رواني خاص‌و محيط جغرافيايي و رگه‌هاي ثابت تاريخي است که در برابر هر گونه تحول، مقاومت مي‌ورزد.
2- فرهنگ مايع و بي‌رنگ: که عبارت از آن رنگ‌آميزي‌ها و توجيهاتي است که به‌هيچ ريشه‌ي اساسي رواني و اصولي ثابت تکيه نمي‌کنند و همواره در معرض تحولات قرار مي‌گيرند.
3- فرهنگ خود محوري يا خود هدفي پيرو: فرهنگ پيرو به آن قسمت از نوع کيفيت و شيوه زندگي مادي و غير مادي مي‌گويند که هيچ اصل و قانون اثبات شده قبلي را مورد تبعيت قرار نمي‌دهد، بلکه صحت و مقبوليت خود را از تمايل و خواسته‌هاي مردم مي‌گيرد.
4- فرهنگ پويا و هدفدار و پيش‌رو: اين نوع فرهنگ در محاصره آن نمودها و فعاليت‌هايي که تحت تاثير عوامل سيال زندگي و شرايط زودگذر محيط و اجتماع قرار مي‌گيرند، نمي افتد؛ زيرا عامل محرک اين فرهنگ، واقعيت مستمر طبيعت و ابعاد اصيل انساني است(پور عزت، 1385، ص35-32).
اهميت فرهنگ
فرهنگ براي جامعه، هم‌چون حافظه براي انسان است. به‌عبارت ديگر، فرهنگ شامل سنت‌هايي است که نشان مي‌دهد پيش از اين چگونه عمل مي‌شده است. فرهنگ همچنين شامل شيوه‌ي نگرش مردم به خود و محيط اطرافشان، پيش‌فرض‌هاي بيان نشده آن‌ها درباره‌ي راه و رسم دنيا، و همچنين روشي است که مردم بايد عمل کنند(تريانديس، 1378، ص26).
اهميت فرهنگ را به‌طور کلي مي‌توان در دو جنبه خلاصه کرد، نخست جاي‌گاهي که فرهنگ در هويت و موجوديت جامعه دارد و ديگري نقشي که فرهنگ در پيشرفت جوامع ايفا مي‌کند. بي‌شک بالاترين و والاترين عنصري که در موجوديت هر جامعه دخالت اساسي دارد، فرهنگ آن جامعه است. اساساً فرهنگ هر جامعه هويت و موجوديت آن جامعه را تشکيل مي‌دهد. از ديدگاه حضرت امام(ره) شرط لازم براي دست‌يابي به استقلال و پيشرفت کشور در جهات مختلف، کسب استقلال فرهنگي است. در واقع مي‌توان گفت کسب هويت ملي، استقلال اقتصادي و استقلال در ساير شئون از جمله اهداف توسعه‌ي اسلامي است(قرباني، 1383، ص22-19).
فرهنگ ايثار و شهادت
تعريف شهادت
واژه‌ي شهيد به معناي شاهد، گواه و كشته شده در راه خدا آمده است. شهيد از ريشه شهد در لغت عرب با مشتقات متعدد در اصل به معني حاضر بودن در يک محل(نقطه مقابل غايب بودن) است. همچنين به معني کسي که چيزي را با چشم خود ديده و کسي که آنچه را ديده بيان مي‌کند آمده است. در قرآن کريم 45 مرتبه به معناي حضور در يک محل، گواهي و علم به چيزي، اقرار و اعتراف، مشاهده و ديدار، به‌دست آمدن و حاصل شدن چيزي و آماده به خدمت بودن آمده است. (ميمنه، 1385، ص8)
اگر فرد مرگي را انتخاب كند كه داراي دو مشخصه باشد دراسلام از او به‌عنوان شهيد ياد مي‌كنند: يك در راه خدا كشته شود، دو مرگي آگاهانه باشد. در غير اين‌صورت اگر فردي كشته شود، در ديدگاه اسلام شهيد محسوب نمي‌شود. پس كشته شدن آگاهانه و در راه خدا شهادت محسوب مي‌شود. «ان اکرم الموت القتل»[2] (و همانا گرامي‌ترين مرگ‌ها کشته شدن در راه خداست.) علامه جعفري با تاکيد بر اينکه مقصود حضرت اميرالمومنين عليه السلام از قتل در اين عبارت شهادت در راه خداست مي‌نويسد: مقصود امير المومنين عليه السلام از قتل در اين جملات، کشته شدن در راه خداست که شهادت ناميده مي‌شود، نه محض کشته شدن، زيرا کشته شدن بدون هدف اعلاء که عبارتست از دست از جان شستن در راه خدا(جهاد) هيچ ترجيحي بر مردن در رخت‌خواب ندارد. (مهيني، 1383، ص45)
تعريف فرهنگ شهادت
تعاريف متعددي از فرهنگ شهادت آورده شده است كه در اينجا تعريف مطرح شده از سوي كميته‌ي فرهنگ شهادت بنياد انقلاب اسلامي آورده مي‌شود. فرهنگ شهادت عبارتست از «مجموعه آگاهي‌‌ها، باورها، آداب واعتقادات و اعمالي كه موجب وصل انسان به عالي‌ترين و والاترين درجه‌ي كمال، يعني مرگ آگاهانه در راه خدا مي‌گردد». هرگونه آثار باقيمانده از شهدا درباره شهادت و شهيد، سيره، روش و پيام شهيدان و بالاخره تربت پاك و مقدس آنان بخشي از اين فرهنگ مي‌باشد(معدني، 1378، ص19).
در تعريف شهادت مي‌توان سه نگاه داشت: قبل از شهادت، حين شهادت و بعد از شهادت و مي‌توان بر اساس آن مقاطع و ويژگي‌هاي آن و زمان مورد نظر، تعريف ارائه داد. مي‌توان اين مقاطع را جدا ديد يا اين‌كه به همه پيوسته، همچنين مي‌توان يك مقطع را مبنا قرار داد و يا اين‌كه به عوامل و مواردي پرداخت كه منتج به شهادت مي‌شود. به‌عبارت ديگر، فرهنگ منتج است، تدريجي درست مي‌شود، شهادت نيز محصولي است كه بايستي معرفي گردد و شهدا معرف آن فرهنگ‌اند. فرهنگ شهادت مجموعه آثار، اصول و معارفي است كه معرف و برآمده از حيات معنوي شهيدان راه خدا، و مبين سيره‌ي عملي آن‌هاست.
كاركردهاي مختلف فرهنگ شهادت
1- فدا كردن جان براي حفظ ارزش‌ها: در جوامعي كه احترام و وفاداري به ارزش‌ها يك اصل محسوب شده و براي جامعه اهميت دارد در صورت به خطر افتادن ارزش‌هايي كه مهم هستند در مقاطعي از تاريخ افراد جان خويش را كمتر از ارزش‌ها مي‌پندارند و حاضر مي‌شوند جهت بقاء و حيات جامعه و ارزش‌هاي آن جان خويش را فدا كنند.
2- عزت نفس بخشيدن به افراد جامعه: امام راحل(ره) نيز در اين زمينه اين گونه مي‌فرمايند: «اسلام که اين پيروزي را حاصل کرده، شهادت است که اين پيروزي را حاصل کرده، شهادت هم حفظ اسلام است، از اول اسلام با شهادت پيش برده، حالا هم که مي‌بينيد جوآن‌هاي ما شهادت را مي‌خواهند... اين حس بود که ما را پيش برد، اين حس شهادت بود، جلو آمدن براي اسلام و شهادت بود که ما را به پيروزي رساند. »(امام خميني ص2.)
3- ايجاد هويت و هدف مشترك در ميان افراد يك جامعه: مؤلفه‌هاي شهادت يعني گام برداشتن در راه خدا و مرگ داوطلبانه در موقع لزوم، هويت و هدفي مشترك را براي افراد جامعه ايجاد مي‌نمايد و مي‌تواند الگو و راه‌كار عملي براي نسل‌ها و ملل در تحت ظلم و ستم باشد.
4- عامل هم‌بستگي اجتماعي: عاشورا، عزاداري، نوحه‌خواني، امام حسين عليه السلام و... مفاهيمي هستند كه موجب هم‌بستگي شيعيان در طول تاريخ حياتش به‌شمار مي‌رود و يك انگيزه قوي جهت همدلي، اتحاد و اتفاق در تاريخ مبارزات شيعه شده است و فرهنگ شهادت يكي از عوامل مهم هم‌بستگي اجتماعي محسوب مي‌شود. (معدني، 1378، ص28)
5- ايجاد روحيه‌ي ظلم ستيزي و عدالت طلبي در جامعه و احساس خطر صاحبان سلطه و ظالمان و مخالفان عدالت و قسط تا زماني كه مشعل شهادت در جامعه فروزان است. رهبر انقلاب نيز به خوبي به اين مسأله واقف بودند: «اسلام در كشور ما مي‌رفت تا به تباهي كشيده شود، كه با خون شهيدان ملت ما حيات خود را باز يافت. »(امام خميني، ص82)
مفهوم ايثار
ايثار يعني نثار، نثار هر چيز اعم از مادي و معنوي به دو شرط:
1- در عين نياز؛ در تعريف واژه‌ي ايثار در قرآن کريم آمده است: «و يوثرون علي انفسهم و لو کانوا بهم خصاصه»[3] ايثار مي‌کنند بر نفس‌هايشان ولو به آن نياز داشته باشند.
2- شرط دوم نيت عمل است. انگيزه عمل فقط و فقط بايد عشق و محبت به خداوند باشد و هيچ انگيزه غير جذابي در آن نباشد. در سوره مبارکه دهر آمده است: «و يطعمون الطعام علي حبه مسکينا و يتيما و اسيرا، انما نطعمکم لوجه ا... لانريد منکم جزائا و لا شکورا»[4]. به نيازمندان طعام مي‌دهند صرفاً به خاطر خدا و رضاي او و بدون توقع و درخواست هيچ پاداش يا چشم داشتي از کسي(احمدي، 1386، 49-5.).
اهل ايثار از منظر دين
ويژگي آنان که اهل ايثار آخرت بر دنيا هستند:
· اهل خشيت الهي‌اند «رضي الله عنهم و رضوا عنه ذلک لمن خشي ربه»[5]
· اهل احسان‌اند «والذين اتبعوهم باحسان رضي الله عنهم و رضوا»[6]
· بناي آن‌ها بر تقوي و جلب رضايت الهي است. «افمن اسس بنيانه علي التقوي من الله و رضوانه خير من اسس بنيانه علي شفا جرف هار فآن‌هار به في نار جهنم»[7]
· متوکل علي الله‌اند. نه متکي به دنيا، دلهايشان فقط به ياد خدا آرام مي‌گيرد «الذين آمنوا و تطمئن قلوبهم الا بذکرالله تطمئن القلوب»[8]
· به دنبال دار آخرت و نعمت‌هاي باقي هستند، نه مريد حيات دنياي قليل و زودگذر، «وابتغ فيما اتاک الله الدار الاخره»[9]. بهترين نعمت دنيا را نعمتي مي‌دانند که با آن زاد و توشه آخرت خود را فراهم کنند. دنيا را معين آخرت خود قرار مي‌دهند.
· خرسند و خشنود به حيات زودگذر دنيا نيستند بلکه «فرحين بما اتاهم الله من فضله... »[10]
· نه تنها علم آن‌ها منحصر به حيات دنيا نيست، بلکه به خصلت خالصي مجهزند که توجه و تفطن به حيات آخرت است «انا اخلصناهم بخالصه ذکري ذکري الدار»
کارکردهاي ايثار
1- فرض کنيد که شخصي با زهد و ايثار، حب دنيا را مهار کند، نتيجه چه خواهد شد؟ از آنجا که: «حب الدنيا راس کل خطيئه»، ريشه‌هاي لغزش‌هاي اخلاقي را قطع کرده است.
2- آن که ايثار مي‌کند قطعاً اهل قناعت است، قناعت نيز به نوبه خود عزت نفس مي‌آورد. امام صادق عليه السلام در اصول کافي مي‌فرمايد: «خداوند همه امور مومن را به خودش واگذار کرده است، ولي به او اجازه نداده است که خودش را خوار و ذليل گرداند».
3- آن که اهل ايثار است قطعا ً‌اهل حرص‌نيست. حرص، نياز کاذب است. عمده معصيت‌ها ناشي از حرص‌و نياز کاذب است تا نيازهاي واقعي؛ با ايثار زمينه‌هاي حرص‌از ميان برود.
4- ايثار محبت مي‌آفريند و محبت و همدلي مايه وحدت و وفاق است.
5- ايثار متوقف بر از بين بردن روحيه‌ي مال دوستي و ترس جان است.
6- ايثار، کوثر و خير کثير است و زمينه‌هاي تکاثر و تمرکز ثروت و سرمايه داري غير مولد را کاهش مي‌دهد و از فقر مي‌کاهد(خاموشي، 1383).
شاخص‌هاي فرهنگ ايثار و شهادت
اکنون با توجه به مباحث مطرح شده و همچنين بررسي حجم انبوه پژوهش‌هاي صورت گرفته در خصوص‌فرهنگ ايثار و شهادت، مي‌توان شاخص‌هاي فرهنگ ايثار و شهادت را به‌صورت جدول زير دسته‌بندي کرد:
جدول شماره(1)- شاخص‌هاي فرهنگ ايثار و شهادت
|
اصل بنيادين
|
مقوله
|
مؤلفه‌هاي فرهنگ ايثار و شهادت
|
شاخص‌هاي فرهنگ ايثار و شهادت
|
|
ايثار و
شهادت
|
شهادت
|
خدامحوري درمقابل خودمحوري
|
داشتن ايمان به خدا
توکل به خدا
مراقبت از رفتار
محاسبه نفس
در مسير كمال حركت كردن
|
|
اطاعت پذيري از ولايت
|
اعتقاد به حکومت اسلامي
اعتقاد به ولايت مطلقه‌ي فقيه
اعتقاد به‌جامعيت نظام حکومت اسلامي
ترجيح منافع نظام بر منافع شخصي
|
|
ارزش‌هاي انساني را بر منافع شخصي ترجيح دادن
|
مردمي بودن
ارتباط با محرومين
پرهيز از خود محوري
خدمت گذاري
مردم‌داري
|
|
ايثار و استقامت
|
صبر و استقامت در مقابل مشكلات
صبر در انجام کار خير
استقامت در راه رسيدن به هدف
|
|
عزت نفس
|
دشمن ستيزي
توانايي ايفاي نقش رزمي
ذلت گريزي
|
|
مجاهد زيستي
|
نترسيدن از مرگ
ساده زيستي
|
|
عمل صالح و پرهيزگاري
|
امر به معروف و نهي از منکر
عمل و تکليف
انصاف
حفظ بيت المال
|
|
علم و آگاهي
|
گزينش آگاهانه
پيگيري اخبار و عقايد جناح‌هاي سياسي کشور
مشورت خواهي
گرايش به علم اندوزي و دانش اندوزي
|
|
هويت ملي و فرهنگ پذيري
|
پاسداري از مرز و بوم
احترام به آداب و رسوم ملي
علاقه به ادبيات و هنر ايران
|
|
نيايش و خود سازي
|
قرائت قرآن
تهجد و شب زنده‌داري
توسل به معصومين عليهم السلام
|
|
ايثار و شهادت
|
ايثار
|
ريسک پذيري
|
جمودگريزي
احترام به نظرات ديگران
|
|
انعطاف پذيري و نوآوري
|
خلاقيت
خطرپذيري
|
|
کار گروهي و مشارکت در امور
|
انتقاد پذيري
پرهيز از خود محوري
اعتماد به ديگران
|
|
عدم تعلق به دنيا
|
عدم دنيا پرستي
قانع بودن
دوري از حسد
|
|
احترام به ديگران
|
وطن پرستي
رعايت نظم در امور
اعتماد به قانون
|
|
خود باوري
|
اعتماد به نفس بالا
پرهيز از تقدير گرايي
|
|
تعالي روح
|
کنترل خشم
خرافه گريزي
|
|
عدالت طلب
|
انجام وظيفه و مسؤوليت
احسان و نيکوکاري بالا
ميزان محبت و صميميت
|
|
کارآمدي
|
پر کاري و کم حرفي
اميد به زندگي
|
|
آخرت گرايي و ايمان به غيب
|
روحيه ايمان
ميزان توکل در جامعه
ترس از خدا
|
مقايسه فرهنگ ايثار و شهادت با رفتار شهروندي سازماني
امروزه شاهد مطرح شدن مفهوم جديدي در ادبيات رفتار سازماني مي‌باشيم. رهبران و مديران سازمان به دنبال راه‌کار جديدي هستند تا به وسيله‌ي آن بتوانند نوعي تعهد و انگيزه فراتر از سازمان در بين کارکنان خود ايجاد کنند. يکي از اين مفاهيم جديد رفتار شهروندي سازماني مي‌باشد که مي‌کوشد سازمان را به مجموعه‌اي متعهد و با انگيزه تبديل نمايد. رفتار شهروندي سازماني شامل رفتارهاي اختياريكاركنان است كه جزء وظايف رسمي آن‌ها نيست و مستقيما توسط سيستم رسمي پاداش سازمان در نظر گرفته نمي‌شود ولي ميزان اثر بخشي كلي سازمان را افزايش مي‌دهد.
اما با توجه به گفته ريچارد دفت سازمان‌ها نهادهايي برگرفته از متن اجتماع خود مي‌باشند و در حقيقت فرهنگ‌سازماني متاثر از جريآن‌هاي فرهنگي جامعه مي‌باشد(دفت، 1378، ص645-643). به همين منظور، مديران براي اصلاح و کارآمد کردن سازمان خود بايد به‌جايي فراتر از سازمان بيانديشند. و اين مسأله بر اهميت فرهنگ ايثار و شهادت و نقش آن در حرکت جامعه و اجزاء آن تاکيد مي‌کند. امري که غفلت از آن نتايج غيرقابل جبراني به همراه خواهد داشت.
چگونگي گسترش فرهنگ ايثار و شهادت در جامعه
براي پاسخ به اين سؤال ابتدا يک بحث کوتاه و اجمالي از دو مفهوم علوم اجتماعي يعني «جامع‌پذيري» و »فرهنگ‌پذيري» مطرح مي‌گردد. سپس با توجه به اين مفهوم، پيرامون موضوع، شيوه‌ها و عوامل ترويج فرهنگ، راه‌کارهايي ارائه مي‌گردد.
جامعه پذيري
جامعه‌پذيري[11] يا اجتماعي شدن جرياني است که از طريق آن فرد با هنجارهاي جامعه آشنا مي‌شود، آن را مي‌آموزد و به مرحله‌ي اجرا در مي‌آورد تا بتواند متناسب با هنجارهاي گروه و جامعه‌اي که در آن به‌سر مي‌برد، زندگي کند. پس "جامعه‌پذيري" جرياني است که فرد عملا با زندگي گروهي " هم‌سازي" مي‌کند؛ بنابراين فرد "جامعه‌پذير" کسي است که بر اثر "هم‌نوا" شدن با هنجارهاي گروهي، وظايف گروهي را پذيرفته و راه‌هاي همکاري را شناخته و بدين سبب داراي رفتاري است که مورد پسند گروه است. "هم‌نوايي شخص" با هنجارهاي اجتماعي که مايه جامعه‌پذيري است، دو جنبه دارد: مجاب شدن يا هم‌نوايي عمقي و اجابت يا هم‌نوايي سطحي(وثوقي و نيک خلق، 1374، صص125-124).
فرهنگ‌پذيري
فرهنگ‌پذيري[12] جريان تدريجي و عميق جامعه‌پذيري است. اگر جريان جامعه‌پذيري عميقاً صورت گيرد و دوام آورد، افراد رفته‌رفته در زندگي مشترک جامعه خود سهيم مي‌شوند، راه و رسم آن‌ها را مي‌آموزند و خود را با آن سازگار مي‌سازند و مانند ساير اعضاي جامعه مي‌گردند. بنابراين "فرهنگ‌پذيري" جرياني است که فرد زمينه‌هاي فرهنگي را مي شناسد و به‌طور ژرف و عميق مي‌پذيرد و خود را با آن سازگار مي‌کند. در صورت فرهنگ‌پذير شدن، فرد کمتر دچار تناقض، سرگرداني و حيراني مي‌گردد و در حقيقت در ذهن و عمل خويش کمتر تفاوت مي‌بيند؛ آنچه را اعتقاد دارد عمل مي‌کند و آنچه را عمل مي‌کند که به آن معتقد است. و لذا دچار نابساماني اجتماعي و يا ناهنجاري رفتاري نمي‌گردد"(وثوقي و نيک خلق، 1374، ص125).
پس به‌طور خلاصه مي‌توان گفت: هم‌نوايي و سازگاري با هنجارهاي جامعه و موازين اخلاقي دو جنبه دارد: يکي ساده، سطحي، صوري و ظاهري است، ديگري ژرف، عميق، پيچيده و دروني است. نوع اول را "جامعه‌پذيري" و نوع دوم را "فرهنگ‌پذيري" مي‌نامند»(وثوقي و نيک خلق، 1374، ص128).
عوامل مؤثر بر ترويج فرهنگ ايثار و شهادت در جامعه
به منظور شناسايي عوامل مؤثر بر ترويج فرهنگ ايثار و شهادت در جامعه، منابع گوناگون مورد مطالعه و بررسي قرار گرفت. از جمله منابع مذکور مي‌توان به پايان نامه‌هاي دانشگاهي، طرح‌هاي پژوهشي بنياد شهيد، مجموعه مقالات، سخنراني ها و... اشاره کرد.
اين بررسي‌ها نشان مي‌دهد که فرهنگ ايثار و شهادت در جامعه به منظور نهادينه شدن(فرهنگ‌پذيري) تحت تأثير عوامل و نيروهاي محيطي مختلفي قرار دارد که برخي از مهم‌ترين آن‌ها در ذيل مورد بحث قرار گرفته است:
1. نماز: يکي از مهم‌ترين خاستگاه هاي شهادت و معراج شهادت، نماز است. بنابراين ترويج نماز در جامعه ايجاد مهم‌ترين مقوم و زيربناي فرهنگ ايثار و شهادت است. طبق آيه «الذين ان مکناهم في الارض اقاموا الصلاه» اقامه نماز اولين کاري است که جامعه اسلامي و حکومت اسلامي و حاکميت اسلام و هر انساني در هر کجا و در هر مسندي از قدرت بايد تلاش کند و در راه آن گام بردارد(رحيميان، 1383).
2. مسجد: قدم بعد يا به تعبير ديگر بستر و خاستگاه و آن سنگري که از آن سنگر اين معراج شکل مي‌گيرد، مسجد است. «و مسجد اسس علي التقوي احق ان تقوم فيه رجال يحبون ان يتطهرون تا طهارت نفس نباشد امکان عروج نيست»(رحيميان، 1383).
بنا بر سنت پيامبر اكرم(ص) از مكان مسجد براي فعاليت‌هاي فرهنگي، اجتماعي و امثال آن در رابطه با تامين نيازهاي عامه‌ي مسلمين استفاده مي‌شود(طرح تهيه‌ي شناسنامه مساجد و اماكن مذهبي كشور، 1377، مركز آمار ايران). مساجد به‌عنوان پايگاه بسيار مهم اسلامي چه از لحاظ تعليم و تربيت و آموزش و پرورش و چه از لحاظ بلندگوي صداي اسلام از همان ابتدا مطرح بوده‌اند. شهداي عزيز و گران‌قدرمان چه شهداي انقلاب اسلامي و چه شهداي جنگ تحميلي به ميزان بسيار بالايي در مساجد حضور مي‌يافتند و از ابعاد مختلف از اين مكان مقدس بهره‌مند مي‌شدند(حشمتي، 1383).
3. فرهنگ عاشورا و کربلا: يکي ديگر از عوامل مؤثر در ترويج فرهنگ ايثار و شهادت، تقويت فرهنگ عاشورا و کربلا است؛ که البته اين دست ما هم نبوده؛ هزار و چهارصد سال است که خدا و حقانيت و حقيقت امام حسين(ع) کار خودش را در جامعه کرده است. اکنون بيشترين دين را امام حسين(ع) بر گردن ما و جامعه دارد. فرهنگ ايثار و شهادت‌طلبي بيشترين مديونيت را نسبت به فرهنگ عاشورا و کربلا دارد(رحيميان، 1383، ص26).
4. اعتقاد به ولايت: جامعه‌ي ولايي متشکل از افرادي است که بر اساس ارزش‌هاي خود، ولايت و سرپرستي را به‌صورت آگاهانه از جانب خداوند پذيرفته‌اند و با پيروي از سرپرست الهي خود شالوده‌ي جامعه را بر پايه دوستي و محبت و اطاعت از ولي بنا مي‌کنند و بدين لحاظ از جوامع ديگر متمايز مي‌باشند. اين چنين جامعه‌اي، کمال‌گرا بوده و به واسطه‌ي ارتباط معنادار و مشخص‌افراد با سرپرست، که مشروعيت خويش را از جانب خداوند و پيامبر(ص) و جانشينان وي اخذ کرده اختيار زندگي دنيوي و اخروي خود را به سرپرست و ولي امر سپرده اند(فاضل رضوي، 1384).
5. رسانه‌ها: نقش رسانه‌ها و ابزارهاي ارتباطي در ساخت و تشکيل فرهنگ‌ها در قرن حاضر بيش از پيش توجه نظريه پردازان، انديشمندان و صاحبه‌نظران حوزه‌ي فرهنگ را به خود جلب کرده است. «هارولد لاسول» براي رسانه‌ها، وظايف و کارکردهايي را برمي شمرد و معتقد است اين کارکردها بايد در خدمت اهداف جمع و جامعه باشد. او ايجاد هم‌بستگي بين اجزاي گوناگون جامعه را در پاسخ به محيطي که در آن انتقال ميراث فرهنگي از نسلي به نسل ديگر صورت مي‌گيرد، وظيفه اصلي ارتباطات جمعي تلقي مي کند(برقي، 1384).
6. شعر و ادبيات: يكي از رسالت‌هاي مهم نويسنده و شاعر، نگاشتن و به تصوير كشيدن صحنه‌هاي ايثار و شهادت مي‌باشد. هيچ پديده و اتفاقي در جامعه ماندگار نخواهد بود مگر اين‌كه به زيور هنر و ادب آراسته گردد، تا سرمشقي براي نسل‌هاي آينده قرار بگيرد. در اهميت ادبيات در تهييج و ترغيب رزمندگان اسلام همين بس كه پيامبر عظيمالشان اسلام در جنگ‌ها، زماني كه لشكر كفر با رجزخواني به ميدان جنگ مي‌آمد، با كلامي موزون و موجز اشعاري را سر مي‌دادند و به لشكر القا مي‌كردند و همين امر موجب پيروزي و سرفرازي لشكر اسلام مي‌شد. (براتي پور، 1384).
7. کتب درسي: پيروزي انقلاب شكوه‌مند اسلامي با جان‌فشاني و نثار خون شهيدان بدست آمد و اگر ايثار و از جان گذشتگي شهدا نبود، اسلام نمي‌توانست در سراسر جهان گسترش يابد. بنابراين ارزش‌ها و فرهنگ والاي شهادت همواره بايد در جامعه ترويج يابد و از سوي ديگر شهيدان در هر دوره‌ي زماني حق بزرگي بر مردم دارند و بايد ياد و نام آنان زنده باشد. به خصوص‌بايد نسل جوان كه گردانندگان جامعه فردا خواهند بود با اين فرهنگ و ارزش‌ها به خوبي آشنا شوند. خصوصاً افرادي كه بعد از پيروزي انقلاب اسلامي و پايان جنگ تحميلي متولد شده و شاهد ايثار و شهادت جوانان و بزرگسالان در جريان انقلاب و جنگ تحميلي نبوده‌اند، لازم است با مفاهيم بالا بيشتر آشنا شوند(آرمند، 1377)
8. موزه شهدا: موزه شهدا، مکان جمع آوري، نگهداري، نمايش و معرفي آثار و وسائل شهدا، هنرمندان و پژوهش‌گراني است که فرهنگ ايثار و شهادت را به نگارش و تصوير در آورده اند و با نظارت بنياد شهيد انقلاب اسلامي به‌طور دائمي تشکيل گرديده است(پسنديده، 1378).
9. نهادهاي دولتي: هر يک از نهادهاي دولتي به فراخور اختيارات و مسؤوليت‌هايي که دارند، جايگاه و وظيفه‌اي در قبال ترويج فرهنگ ايثار وشهادت دارا مي‌باشند. قوه‌ي مقننه براي تعميم روش‌هاي ترويج فرهنگ ايثار و شهادت مسؤوليت تصويب قوانين مناسب و متعادل در جنبه‌هاي مختلف فرهنگي، اقتصادي و اجتماعي را دارد. چرا که استقرار عدالت اجتماعي و اقتصادي مي‌تواند بستر و زمينه مناسبي براي پذيرش اين فرهنگ فراهم سازد و قوانين فرهنگي مناسب نيز با رشد ايدئولوژي و سطح فکر افراد جامعه رابطه مستقيم دارد.
نتيجه‌گيري
در خصوص‌توسعه‌ي فرهنگ ايثار و شهادت در جامعه، تحقيقات فراواني صورت گرفته است که در هر يک از آن‌ها راه‌کارهايي نيز ارائه گرديده است که پس از جمع‌بندي و جلوگيري از تکرار مکررات راه‌هاي اصلي ترويج فرهنگ ايثار و شهادت در جامعه به‌صورت جدول زير ارائه گرديده است.
اصل بنيادين اين تحقيق ترويج فرهنگ ايثار و شهادت در جامعه است که تحت تاثير عوامل فرهنگي، اعتقادي، اداري، سياسي، اقتصادي، تمدن و فرهنگ است. براي ترويج فرهنگ ايثار و شهادت با توجه به اين عوامل و مصاديق آن‌ها راه‌کارهاي مرتبط ذکر گرديده است. همچنين مشخص‌شده که اين راه‌کارها باعث ترويج کداميک از شاخص‌هاي فرهنگ ايثار و شهادت(به‌دست آمده از مرحله قبل) مي‌گردد. راه‌کارهاي ارائه شده بر اساس دو اصل ارائه شده‌ي جامعه‌پذيري و فرهنگ‌پذيري زمينه‌ي تحقق فرهنگ در جامعه در سطوح سه‌گانه‌ي نمادها و مصنوعات، ارزش‌ها و هنجارها و باورها و انديشه‌ها مي‌باشد(هچ، 1386، ص347-342). البته بايد به اين نکته داشت که حرکت از جامعه‌پذيري به‌سوي فرهنگ‌پذيري و همچنين بالعکس امکان پذير خواهد بود و توجه به همين مسأله امکان مديريت فرهنگ جامعه براي متوليان و نهادهاي فرهنگي را نشان مي‌دهد.
جدول(2)- خلاصه عوامل اثرگذار، مصاديق و راه‌کارهاي ترويج فرهنگ ايثار و شهادت در جامعه
|
اصل بنيادين
|
عوامل اثرگذار
|
مصاديق
|
راه‌کارهاي ترويج
|
شاخص‌مرتبط
|
|
ترويج فرهنگ ايثار و شهادت در جامعه
|
نظام فرهنگي
|
رسانه ها
|
تاسيس کانال‌هاي تلويزيوني و راديويي
انجام مصاحبه با خانواده شهدا و ايثارگر تبليغ صحيح رفتارهاي مطلوب
افزايش کارآمدي دستگاه‌هاي فرهنگي
|
ترجيح منافع نظام بر منافع شخصي
صبر و استقامت در مقابل مشكلات
استقامت در راه رسيدن به هدف
دشمن ستيزي
پاسداري از مرز و بوم
ميزان توکل در جامعه
|
|
موزه
|
بناي موزه و حفظ ميراث فرهنگي
ساخت يادمان شهدا، جمع آوري و حفظ و احياء آثار مربوط به شهدا
برپايي فرهنگسراهاي محلي، شهري و... در خصوص‌ترويج فرهنگ ايثار و شهادت
|
عدم دنيا پرستي
انجام وظيفه و مسؤوليت
ميزان توکل در جامعه
|
|
سينما و تأتر
|
ساخت فيلم سينمايي و سريال‌هاي دفاع مقدس بر اساس واقعيت
جلوگيري از الگوسازي‌هاي غلط
تهيه مستند درباره دفاع مقدس
ساخت فيلم زندگي شهدا
|
پاسداري از مرز و بوم
احترام به آداب و رسوم ملي
علاقه به ادبيات و هنر ايران
|
|
اينترنت
|
سايت‌هاي فرهنگي
جشنواره‌هاي الکترونيکي
نرم افزارهاي چند رسآن‌هاي
|
گزينش آگاهانه
پيگيري اخبار و عقايد جناح‌هاي سياسي کشور
جمودگريزي
احترام به نظرات ديگران
خلاقيت
|
|
شعر و ادبيات
|
نشست‌هاي ادبي و برگزاري شب شعر
تشکيل کانون‌هاي نويسندگي
برگزاري مسابقه‌هاي داستان نويسي با محوريت فرهنگ ايثار و شهادت
|
اميد به زندگي
وطن پرستي
علاقه به ادبيات و هنر ايران
احترام به آداب و رسوم ملي
|
|
تاليف و نشر
|
درج مفاهيم، حکايات و خاطرات ايثار و شهادت در کتب درسي و مجلات و روزنامه‌ها
پرداختن به الگوي مقاومت و صبر آزادگان
تهيه بيوگرافي و وصيت‌نامه شهدا در نشريات
ترويج سيره شهدا در زندگي روزمره مردم
|
اعتقاد به حکومت اسلامي
گرايش به علم اندوزي و دانش اندوزي
پرهيز از تقدير گرايي
|
|
ترويج فرهنگ ايثار و شهادت در جامعه
|
نظام اعتقادي
|
نماز
|
ترويج نماز و شعائر اسلامي، تبليغ رفتارهاي مطلوب، ايمان و اعتقاد به خدا، روحيه‌ي صبر واستقامت، روحيه غيرت، عدم ترس
|
ترس از خدا
روحيه ايمان
عدم دنيا پرستي
دوري از حسد
نترسيدن از مرگ
ذلت گريزي
|
|
مسجد
|
پاسخ به سؤالات نسل جوان در زمينه اعتقادي و سياسي
افزايش بينش و معرفت مومنين
اجراي برنامه‌هاي آموزش ديني،
برنامه‌هاي آموزشي و اردوهاي زيارتي مناطق جنگي
برنامه‌ريزي فرهنگي براي جذب جوانان گسترش فرهنگ قرآني
گراميداشت ايام مذهبي
|
داشتن ايمان به خدا
توکل به خدا
مراقبت از رفتار
محاسبه نفس
در مسير كمال حركت كردن
توسل به ائمه اطهار عليه السلام
|
|
ولايت
|
الگو برداري از زندگي ائمه و معصومين انگيزه‌هاي شهادت‌طلبي با رويکرد ديني
اهتمام به توسعه معارف ائمه اطهار
گسترش آگاهي و بينش نسبت به عوارض و اثرات بي‌ديني و جدايي انسان از مخزن الهي و گسترش آگاهي و اطلاعات عمومي پيرامون دين باوري در دنيا
پشتيباني از مقام معظم رهبري
|
اعتقاد به حکومت اسلامي
اعتقاد به ولايت مطلقه فقيه
اعتقاد به‌جامعيت نظام حکومت اسلامي
ترجيح منافع نظام بر منافع شخصي
|
|
نظام سياسي
|
قواي سه گانه(نهادهاي دولتي)
|
بهبود روابط بين مسؤولين و مردم
افزايش کارآمدي دولت
تأمين حمايت قانوني
کاهش تنش ميان احزاب و گروههاي سياسي، جلوگيري از ترويج فساد و بي بند و باري، جلوگيري از گسترش مواد مخدر در جامعه، مبارزه با تهاجم فرهنگي، قانونمند نمودن فرهنگ ايثار و شهادت
ايجاد يک نهاد با ماموريت نهادينه کردن فرهنگ ايثار و شهادت در جامعه
|
پر کاري و کم حرفي
اميد به زندگي
انجام وظيفه و مسؤوليت
وطن پرستي
رعايت نظم در امور
اعتماد به قانون
|
|
نظام اقتصادي
|
سازمان‌ها و
نهادهاي اقتصادي
|
توسعه‌ي رفاه
توسعه‌ي عدالت
افزايش توان خانواده براي پرورش فرزندان
مهار تورم، گراني و بيکاري و مبارزه با فقر
اختصاص‌بودجه و امکانات براي ترويج فرهنگ ايثار و شهادت
|
احسان و نيکوکاري بالا
عمل و تکليف
انصاف
حفظ بيت المال
خدمت گذاري
|
|
ترويج فرهنگ ايثار و شهادت در جامعه
|
نظام اداري
|
امور ايثارگران
|
ارتقاء جايگاه ايثارگران، حمايت از حقوق ايثارگران
تکريم ايثارگران و توجه به مسير شغلي آن‌ها برگزاري يادواره‌ها، جشنواره‌ها و مراسم تکريم از ايثارگران
|
اميد به زندگي
انجام وظيفه و مسؤوليت
وطن پرستي
مردم داري
خدمت گذاري
|
|
آموزش و پرورش
|
افزايش کارآمدي نظام آموزش و پرورش در تربيت نسل جوان
ترويج فرهنگ ايثار و شهادت در کتاب‌هاي درسي، اجراي برنامه‌هاي آموزش مذهبي در مدارس
تقويت روحيه ايثارگري و شهادت‌طلبي
تقويت بسيج دانشجويي، ايجاد ستاد شبهه شناسي
|
دشمن ستيزي
نترسيدن از مرگ
امر به معروف و نهي از منکر
گزينش آگاهانه
مشورت خواهي
گرايش به علم اندوزي و دانش اندوزي
|
|
سازمان‌ها
|
الگوسازي از طريق نهادهاي انقلابي
تکريم ايثارگران و خانواده‌هاي شهدا
برگزاري مسابقات فرهنگي در زمينه ايثار و شهادت
حفظ و ارتقاء جايگاه ايثارگران در سازمان
|
خدمت گذاري
مردم داري
انجام وظيفه و مسؤوليت
مردمي بودن
|
|
دانشگاه‌ها
|
انجام پايان‌نامه‌هايي با موضوع شهادت و ايثارگري
تشکيل گروههاي مطالعاتي
برگزاري از اردوهاي زيازتي و بازديد از مناطق جنگي
فعال کردن و حمايت از بسيج دانشجويي
نکوداشت ياد شهداي دانشجو و معرفي آنان
|
خلاقيت
پرهيز از تقدير گرايي
گرايش به علم اندوزي و دانش اندوزي
ترجيح منافع نظام بر منافع شخصي
در مسير كمال حركت كردن
|
|
شوراهاي اسلامي
|
آذين کردن شهرها با تنديس هاي قهرمانان
نامگذاري خيابان ها با نام شهدا
برپايي نمايشگاه هاي محله اي از آثار شهدا، عکس و پوستر
تشکيل ستادهاي تخصصي، مبارزه با تبليغات کاذب دشمن و تهاجم فرهنگي
|
اعتقاد به حکومت اسلامي
ترجيح منافع نظام بر منافع شخصي
مردمي بودن
ارتباط با محرومين
پرهيز از خود محوري
خدمت گذاري
مردم داري
|
|
تمدن و تاريخ
|
زنده نگهداشتن فرهنگ عاشورا و کربلا
|
ترويج ارزش‌هاي دفاع مقدس، ديگر خواهي، زنده نگهداشتن ياد شهدا و الگوهاي فداکاري، استفاده از ايام عاشورا براي ترويج فرهنگ ايثار و شهادت
|
پاسداري از مرز و بوم
احترام به آداب و رسوم ملي
علاقه به ادبيات و هنر ايران
|
منابع و مآخذ
- قرآن كريم
- نهج البلاغه، ترجمه‌ي محمد دشتي، انتشارات انتشارات لاهيجي، 1381
- امام خميني(ره)؛ تبيان، آثار موضوعي دفتر يازدهم ايثار و شهادت در مکتب امام خميني(ره)؛ مؤسسه‌ي تنظيم و نشر آثار امام خميني(ره)، تهران: 1375
- آقاپور، علي؛ مجموعه مقالات همايش ايثار و شهادت، دبيرخانه شوراي نظارت بر ترويج فرهنگ ايثار و شهادت، زمستان 1384
- تريانديس، هري. س.؛ فرهنگ و رفتار اجتماعي، ترجمه نصرت فتي، تهران، تهران: رسانش، 1378
- وثوقي، منصور، نيک خلق علي اکبر، مبناي جامعه‌شناسي، تهران
- معدني، سعيد؛ مقدمه‌اي بر مفهوم فرهنگ شهادت و شيوه‌هاي ترويج آن، زيرنظر دكتر مسعود حاجي زاده ميمندي، دفتر تحقيق و پژوهش اداره تحقيقات و مطالعات بنياد شهيد انقلاب اسلامي
- علي احمدي، شناخت فرهنگ، فرهنگ‌سازماني و مديريت آن، توليد دانش، تهران:1383
- آراسته خو، محمد، نقد و نگرش در فرهنگ اصطلاحات علمي
- فرهي، بوزنجاني برزو؛ نحوه توانا سازي مديران استراتژيک فرهنگي کشور، با رويکرد مديريت استراتژيک فرهنگي، دبيرخانه‌ي شوراي عالي انقلاب فرهنگي، 1383
- پورعزت، علي اصغر؛ شناسايي مباني و شاخص‌هاي پايدار تدوين چشم انداز فرهنگ کشور جمهوري اسلامي ايران بر اساس تحليل منطقي متن نهج البلاغه و قانون اساسي، دکتر، دبيرخانه‌ي شوراي عالي انقلاب فرهنگي، 1385
- قرباني علي حسين بررسي اصول و مباني مديريت فرهنگي، دبيرخانه‌ي شوراي عالي انقلاب فرهنگي، 1383
- حجه الاسلام پيروزمند؛ چشم انداز مطلوب فرهنگي حوزه‌هاي علميه، جايگاه مطلوب، الگوي ارزيابي، عمل‌کرد مطلوب، دبيرخانه شوراي عالي انقلاب فرهنگي، ، 1384
- فيروزآبادي سيد احمد؛ بررسي سرمايه‌ي اجتماعي در ايران و راهاي ارتقاء آن، شوراي عالي انقلاب فرهنگي، 1384
- محمد صالح اولياء، طرح تعيين چگونگي مهندسي مجدد كلان فرآيندهاي مديريت فرهنگي كشور، دبيرخانه شوراي عالي انقلاب فرهنگي، 1384
- ايران زاده سليمان، ابعاد پرورشي و فرهنگي مورد نياز در فرآيند ايثار و از خود گذشتگي، مجموعه مقالات همايش ايثار و شهادت، دبيرخانه شوراي نظارت بر ترويج فرهنگ ايثار و شهادت، زمستان 1384
- پارسانيا، هم انديشي فرهنگ ايثار و شهادت، دبيرخانه شوراي نظارت بر ترويج فرهنگ ايثار و شهادت، 1383
- ميمنه، حيدر علي؛ تبيين و طبقه‌بندي ويژگي‌هاي فرهنگ ايثار و شهادت بر مبناي معارف و تعاليم اسلامي، مجري: ناظر: دکتر سعيد زاهد سازمان بنياد شهيد و امور ايثارگران استان فارس، اداره تحقيقات و مطالعات، 1385
- حبي، محمد باقر؛ شاخص‌هاي فرهنگ و تفکر بسيجي(رويکرد پژوهشي)؛ سازمان تحقيقات و مطالعات بسيج، 1383
- احمدي، فريبا؛ آسيب شناسي فرهنگ ايثار و شهادت، مجموعه مقالات همايش ايثار و شهادت، دبيرخانه شوراي نظارت بر ترويج فرهنگ ايثار و شهادت، زمستان 1384
- اعرابي، حسن، مجموعه مقالات همايش ايثار و شهادت، دبيرخانه شوراي نظارت بر ترويج فرهنگ ايثار و شهادت، زمستان 1384
- حجه الاسلام، سيد مهدي خاموشي، نقش ايثار در رشد و تعالي انسان، هم انديشي فرهنگ ايثار و شهادت، دبيرخانه‌ي شوراي نظارت بر ترويج فرهنگ ايثار و شهادت، زمستان 1383
- فياض، ابراهيم؛ ارزش شناسي و فرهنگ عمومي، فصلنامه فرهنگ عمومي، ش 37، 1382
- بيرو، آلن؛ فرهنگ علوم اجتماعي؛ ترجمه باقر ساروخاني، تهران، 1366، ص386
- اينگهارت‌رونالد؛ تحول فرهنگي درجامعه پيشرفته‌صنعتي؛ ترجمه‌ي مريم وتر، کوير، تهران، 1373
- مهيني، شهربانو؛ طبقه‌بندي موضوعات مربوط به شهيد و شهادت در نهج البلاغه محقق، ناظر: محمد رضا کلانتري سرچشمه، سازمان بنياد شهيد و امور ايثارگران، اداره تحقيقات و مطالعات، 1383
- اشعريون، منير، فصلنامه شهود، سال دوم، شماره 6 و7، بهار و تابستان138.
- جو ماري هچ؛ تئوري سازمان، ترجمه دانايي‌فرد، انتشارات صفار- اشراق؛ تهران: 1386
- ريچارد دفت؛ مباني طراحي سازمان، ترجمه‌ي اعرابي و پارساييان، دفتر نشر پژوهش‌هاي فرهنگي، تهران: 1378
[1]. بيانات رهبر معظم انقلاب در ديدار با علماء و روحانيون تبريز 5/5/1372
[2]. نهج البلاغه، خطبه123
[3] - قرآن کريم، سوره حشرآيه 9
