عنوان : بررسي ميزان نگرش دانشجويان به مقوله هاي ايثار و شهادت (مطالعه ي موردي دانشجويان دانشگاه پيام نور استان اردبيل)
كلمات كليدي : ايثار، شهادت، نگرش عاطفي، احساسي، اعتقادي، دانشجو
نويسنده : قادر بالاخاني
موضوعات مقالات :ايثار و شهادت
<>
چکيده
ايثار و شهادت به‌عنوان يکي از مهم‌ترين ارزش‌هاي ديني و ملي نقش موثري درتداوم و پايداري جامعه‌ي اسلامي در طول تاريخ اسلام و ايران ايفا کرده است. تحقيق حاضر در چارچوب روش پيمايش با نمونه اي 3.. نفري بمنظور بررسي نگرش دانشجويان پيام نور استان اردبيل به مقوله هاي ايثار و شهادت انجام گرفته است. در اين راستا نگرش به ايثار و شهادت در سه بعد اعتقادي، رفتاري و عاطفي بررسي شده است. نتايج اين مطالعه نشان مي‌دهد که ميزان نگرش اعتقادي به ايثار و شهادت در مقايسه با نگرش رفتاري و عاطفي بيشتر است.
بيان مسأله
ايثار عبارت است از چشم پوشي از مال، جان و هر آنچه که دارائي فرد محسوب شده و در زمره‌ي ماديات طبقه‌بندي مي‌شود. شهادت يعني کشته شدن به هر نحو در راه خدا و براي رضاي خدا و شهيد کسي است که جان خود را براي هدفي مقدس و انساني که خشنودي خدا را در پي داشته باشد نثار کند.اگرچه در تاريخ هر ملتي مي‌توان نشانه‌هايي از ايثار و جان‌فشاني در راه ارزش‌ها و آرمان‌هاي مقدس آن ملت را جستجو کرد، اما مقوله هاي ايثار و شهادت در فرهنگ ديني وملي جامعه ما جايگاه ويژه اي دارد. اين جايگاه از يک سو با باورها و اعتقادات ديني عجين گشته است و از سوي ديگر منشاء تحولاتي شده است که هم به لحاظ تحولات اجتماعي جامعه ايراني و هم تحولات تاريخي جامعه بشري حائز اهميت است، تحقيق حاضر از منظر دوم، مقوله‌ي ايثار و شهادت را مورد بررسي قرار داده است، از اين منظر ايثار و شهادت هم به لحاظ تاريخ تحولات اجتماعي جامعه ايران به‌ويژه بعد از انقلاب و هم به لحاظ پيچيده گي ابعاد کنش اجتماعي در جامعه‌ي معاصردر خور بررسي است.
اهميت موضوع به لحاظ جايگاه ايثار و شهادت در جريان تحولات اجتماعي ايران، ريشه در اهميت تحولات ساختاري و ارزشي جامعه در طول گذشت سه دهه از انقلاب اسلامي‌دارد. تحولات فرهنگي و ارزشي بعد از جنگ و چرخش به سمت توسعه‌ي اقتصادي در دهه‌ي سوم، ظهور نسل جديدي از جوانان تحصيل کرده و دانشگاهي، ضروت تداوم ارزش‌هاي انقلاب و هشت سال دفاع مقدس از جمله مؤلفه‌هايي هستند که بررسي و ارزيابي نگرش جوانان به‌ويژه دانشجويان به مقوله هاي ايثار و شهادت را واجد اهميت مي سازند. از سوي ديگر با رويکرد تاريخي به تحولات جامعه بشري، وقوع انقلاب اسلامي با محوريت ارزش‌هاي معنوي و انساني- که شهادت و ايثاريکي از ارزش‌مندترين نتايج آن محسوب مي‌شود- سبب شده است تا بسياري از فيلسوفان و جامعه‌شناسان منتقد مدرنيته واقتصاد سرمايه داري را متوجه جامعه‌ي ايراني سازد، چرا که بشر امروز نيازمند چرخش از ارزش‌هاي مادي گرايانه مدرنيته که در پس خود چيزي جز بحران وجنگ ندارد به‌سوي ارزش‌هاي معنوي و انساني است. تحقيق حاضر با توجه به اهميت موضوع به منظور بررسي و ارزيابي مقوله هاي ايثار و شهادت در دهه‌ي سوم انقلاب اسلامي انجام گرفته است، پرسش هائي که اين نوشتار در جستجوي پاسخ به آن است چنين است:
- مقوله‌ي ايثارو شهادت بعد از گذشت سي سال از انقلاب اسلامي چه جايگاهي در بين دانشجويان به‌عنوان قشر فرهيخته و آينده ساز مملکت دارد؟
- جهت‌گيري هاي مثبت و منفي دانشجويان به ايثار و شهادت به لحاظ اعتقادي، رفتاري و عاطفي چگونه است؟
- چه تفاوتي بين گروه‌هاي مختلف دانشجوئي به لحاظ رشته تحصيلي، جنسيت و پايگاه اجتماعي و اقتصادي خانواده در نگرش به ايثار و شهادت وجود دارد؟
پيشينه‌ي تحقيق
پژوهش‌هاي متعددي با موضوع ايثار و شهادت در داخل کشور انجام گرفته است که در هر يک از آن‌ها به شيوه‌هاي مختلف(تحليل محتوي، پيمايش، علي مقايسه اي) ابعاد مختلف اجتماعي، فرهنگي و سياسي ايثار و شهادت بررسي شده است.
«بررسي تاثير انگيزه‌هاي اعمال عبادي و عبادت بر روحيه ايثارگري نوجوانان شاهد و غير شاهد»عنوان پژوهشي است که با هدف بررسي نقش پيش بيني كنندگي انگيزه‌هاي اعمال عبادي و انجام عبادت در روحيه‌ي ايثارگري نوجوانان «شاهد و ايثارگر» و «غيرشاهد و ايثارگر» مدارس شهر شيرازانجام گرفته است. جمعيت نمونهي تحقيق شامل 228 دانش آموز دبيرستاني و پيش دانشگاهي(111 دانش آموز شاهد و ايثارگر و 117 دانش آموز غير شاهد) بوده و ابزار اندازه‌گيري شامل دو پرسش‌نامه انگيزه‌هاي اعمال عبادي، و انجام اعمال عبادي و پرسش‌نامه مربوط به تمايل به ايثارگري بود كه شامل سه مؤلفه ي ايثار مال، ايثار جان، و ايثار اعضاي خانواده است. يافته‌هاي حاصل از تحليل داده‌هاي تحقيق نشان داده است که اگرچه بين ميزان نماز خواندن با تمايل به ايثارگري رابطه‌ي معني داري وجود دارد، اما بين نمره کل انگيزه‌هاي اعمال عبادي با تمايل به ايثارگري رابطه‌ي معني داري مشاهده نشده است. علاوه بر اين به لحاظ تفاوت جنسي، پسرها به‌طور معني داري تمايل بيشتري به ايثار مال و جان دارند اما در نمره ي كل ايثارگري و يا ايثار اعضاي خانواده تفاوتي بين دو جنس مشاهده نشده است.
«سنجش نگرش‌ها و ديدگاه‌هاي دانشجويان شاهد در خصوص‌ارزش‌ها در دانشگاه اصفهان»عنوان پژوهشي است که توسط احمد عزيزي در سال 1384انجام گرفته است. در اين تحقيق ابعاد مختلف ارزش‌هاي اجتماعي با استفاده از آراي تالکوت پارسونز در چهار بعد اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي و مذهبي تعريف و نگرش دانشجويان شاهد نسبت به هر يک از آن‌ها با استفاده از روش پيمايش بررسي شده است. جمعيت آماري تحقيق، دانشجويان دانشگاه شاهد در سال تحصيلي 84-83 بوده است. حجم نمونهي تحقيق 132 نفر گزارش شده است. تحليل يافته‌هاي تحقيق نشان داده است که دانشجويان شاهد مجرد نسبت به ارزش‌هاي سياسي و اقتصادي جهت‌گيري مثبتي در مقايسه با دانشجويان متاهل دارند در مقابل ديگاه هاي اجتماعي دانشجويان متاهل نسبت به مجردها مثبت تر است، هم‌چنين در مقايسه جنسيتي مشاهده شده است که مردان در ارزش‌هاي اجتماعي، اقتصادي و سياسي از نگرش مثبت تري نسبت به زنان برخوردار هستند، علاوه بر اين در اين تحقيق مشاهده شده است که بين پاي‌بندي مذهبي دانشجويان شاهد و نگرش به ارزش‌هاي اجتماعي و ارزش‌هاي اقتصادي رابطه وجود ندارد ولي اين رابطه در نگرش به ارزش‌هاي سياسي معني‌دار است.
«بررسي ساختار و اولويت‌هاي ارزشي دانشجويان شاهد و غيرشاهد استان تهران»عنوان پژوهشي است که توسط داود فرامرزي در سال 1382 انجام گرفته است. شناخت اولويت‌ها و ساختار ارزشي دانشجويان شاهد و غيرشاهد و هم‌چنين عوامل مؤثر در شكل‌گيري آن‌ها از اهدف اصلي انجام طرح مذکور بوده است. جامعه‌ي آماري تحقيق دانشجويان دانشگاه‌هاي دولتي و غيردولتي شهر تهران در سال 82 بوده است. تحقيق به روش پيمايش با نمونه اي به تعداد 3.. دانشجو انجام گرفته است. يافته‌هاي تحقيق نشان داده است که بين درآمد خانواده، ميزان تحصيلات و منزلت شغل و اولويت هاي ارزشي دانشجويان شاهد و غير شاهد تفاوت معني داري وجود ندارد(navideshahed. com).
ادبيات نظري تحقيق
تعاريف:
ايثار در لغت به معني عطا کردن، برگزيدن و منفعت ديگران را بر مصلحت خويش مقدم دانستن است(عميد، 1382).. به‌طور کلي ايثار عبارت است از چشم پوشي از مال، جان و هر آنچه از ماديات و افکار که دارائي فرد محسوب مي‌شوند و در زمره‌ي ماديات طبقه‌بندي مي‌شوند.
«شهادت»مصدر است از ريشه شهد معني حاضر بودن و گواه بودن در عالم غيب، شهادت عبارت است از کشته شدن به هر نحو در راه خدا و براي رضاي خدا و شهيد کسي است که جان خود را براي هدفي مقدس و انساني که خشنودي خدا را در پي داشته باشد نثار کند(نيري، 1384:2.). بنابر اين مي‌توان استدلال کرد که شهادت يکي از انواع ايثار است که در آن شهيد جان خود را در راهي مقدس و الهي نثار مي کند.
مفهوم شهادت در قرآن
در اسلام کشته شدن آگاهانه در راه آرماني مقدس و پاک که به تعبير قرآن في سبيل الله ناميده مي‌شود، شهادت نام دارد و کسي که به چنين مقامي دست مي‌يابد شهيد است، البته پذيرفتن مرگ هنگامي ارزشمند است و قداست دارد که از سويي آگاهانه باشد و از سوي ديگر، رضايت و خشنودي خداوند را در پي داشته باشد(شريعتي، 1357).
واژه‌هاي شهيد و شهادت به دفعات در قرآن مجيد تکرار شده است، سوره هاي مبارک حديد، زمر، نساء، بقره، آل عمران، احزاب، توبه از جمله سوره هاي قرآن کريم هستند که در آن‌ها واژه شهيد وشهادت ذکر شده است:
- «اگر خدا ياريتان كرد، ديگر كسي برشما غلبه نمي‌كند»(سوره آل عمران، آيه157)
- «و آنان كه در راه خدا كشته شدند، هرگز خداوند اعمالشان را ضايع نمي گرداند، آن‌ها را هدايت كرده و امورشان را اصلاح مي فرمايد ودر بهشتي كه قبلا به آنان شناسانده وارد خواهد كرد»(سوره محمد، آ يات 4 الي6).
- «به كشته شدگان در راه خدا مرده نگوييد چرا كه زنده اند، لكن شما درك نمي‌كنيد»(سوره بقره، آيه154).
- «هرگز نپنداريد كه شهيدان راه خدا مرده اند، بلكه زنده به حيات ابدي شدند و در نزد پروردگارشان متنعم خواهند بود»(سوره آل عمران، آيه 169).
مفهوم نگرش
نگرش عبارت است از نوعي جهت‌گيري مثبت و منفي نسبت به هر چيز؛نگرش داراي سه بعد است:
الف- بعد اعتقادي يا شناختي نگرش که از طريق باورهاي فرد تجلي مي کند.
ب- بعد رفتاري نگرش که دلالت بر اعمالي مي کند که فرد در برابر يک موضوع از خود نشان مي‌دهد.
ج-بعد عاطفي نگرش که به سو گيري هاي احساسي نسبت به موضوع نگرش مربوط مي‌شود(بدار، 1386: 99-97).
در تحقيق حاضر نگرش دانشجويان به مقوله هاي ايثار و شهادت در سه بعد شناختي يا اعتقادي، رفتاري و عاطفي بررسي شده است.
کنش‌هاي اجتماعي و ايثار و شهادت
کنش اجتماعي عبارت است از همه رفتارهاي انساني که انگيزه و راهنماي آن‌ها معني هايي است که کنشگر آن‌ها را در دنيا ي خارج کشف مي کند.
ماکس وبر به‌عنوان يکي از بنيان‌گذارن جامعه‌شناسي، چهار نوع کنش اجتماعي را از يکديگر متمايز کرده است.
الف- کنش عاطفي که عبارت است از آن نوع کنشي که به‌طور بي واسطه از حال وجداني و يا خلق فاعل ناشي مي‌شود و بر هدف يا ارزشي مبتني نيست.
ب- کنش سنتي عبارت است از کنشي که از عادت ها، عرف و يا باورهايي که طبيعت ثانويه فرد را تشکيل مي‌دهندبر مي خيزد.
ج- کنش عقلاني معطوف به هدف عبارت است از کنشي که در آن فاعل کنش هدفي روشن در نظر دارد و همه وسايل براي رسيدن به آن با هم به کار مي‌گيرد.
د- کنش عقلاني معطوف به ارزش عبارت است از کنشي که فاعل کنش با پذيرش خطرها به‌نحو عقلاني و اختياري رفتار مي کند نه براي آنکه به نتيجه‌ي برون ذاتي نسبت به اقدام خويش برسد، بلکه به تصوري که خود از افتخار دارد وفادار بماند(آرون، 1384:524).
با توجه به تعريف انواع کنش‌هاي اجتماعي و نيز تعريف ايثار و شهادت مي‌توان استدلال کرد که ايثار و شهادت جزء کنش‌هاي اجتماعي معطوف به هدف و ارزش است. چرا که ايثار گر با آگاهي و اراده، جان و مال خود را نثار آرماني مقدس و ارزشمند مي کند.
تالکوت پارسونز بر اين باور است که کنش اجتماعي واجد مشخصات يک نظام يا سيستم است، به‌عبارت ديگر پارسونز کنش اجتماعي را محصول تعامل عناصري مي‌داند که هر يک نقش موثري در جريان کنش ايفا مي‌کنند ازاين‌رو پارسونز براي تحليل کنش اجتماعي از مفهوم نظام کنش استفاده مي کند، نظام کنش پارسونز واجد سه شرط ضروري است، شرط اول ساختار کنش است، شرط دوم اقتضائات کارکردي نظام کنش است، پارسونز براي هر نظم کنش اجتماعي چهار اقتضاء کارکردي تعيين هدف، انطباق با محيط، حفظ الگو و انسجام را تعريف کرده است؛شرط سوم نظام کنش به اعتقاد پارسونز تعادل و پايداري کنش است، اگرچه پارسونز به منظور تحليل نظام کنش شروط اساسي آن را جدا از يکديگر توضيح مي‌دهد اما در واقعيت اجتماع اين سه فاکتور هم‌زمان درفرايند کنش اجتماعي جريان دارند.
درتحقيق حاضر ايثار به‌طور عام و شهادت بگونه خاص‌با استفاده از چهارچوب نظريه کنش اجتماعي پارسونز تحليل و با توجه به تحولات اجتماعي جامعه‌ي ايران بررسي شده است.
الگوهاي هنجاري کنش اجتماعي
پارسونز براي توضيح ساختار نظام کنش چهار الگوي هنجاري را از يکديگر متمايز کرده است، نقش اين الگوهاي هنجاري راهنمائي و جهت دادن به کنش در محدوده‌ي ارزش‌هاي نهادينه شده نظام اجتماعي است به نظر پارسونز الگوهاي هنجاري واقعيت هايي هستند که جنبه‌ي عمومي و جهاني دارند و نشان‌گر تاثير ويژگي هاي ساختي هر نظام اجتماعي بر افراد هستند بر همين اساس نيز پارسونز براي هر يک از الگوهاي هنجاري چهارگانه خود دو بعد متفاوت تعريف کرده است تا بتواند جهت‌گيري هاي کنش اجتماعي را با تاکيد بر دو نوع جامعه متفاوت و به تعبيرانديشمندان حوزه‌ي توسعه‌ي اجتماعي جامعه‌ي سنتي و مدرن توضيح دهد(ازکيا، 1384: 98-96). الگوهاي هنجاري پارسونز عبارتند از:
- عام گرايي- خاص‌گرايي:عام گرائي عبارت است از کنش با ديگران بر اساس معيار عام در مقابل خاص‌گرائي برخوردي است که محدود به موقعيت ويژه بوده و قابل تعميم به ديگري عام نيست.
- خنثي– عاطفي:اينکه کنشگر بدون دخالت دادن عواطف و احساسات تنها بر کارآيي و نتيجه‌ي نهائي کنش توجه کند يا اينکه احساسات و عواطف خود را در کنش دخالت دهد بدون آنکه به عواقب کنش فکر کند.
- ماهيت– دستاورد:در بعد دستاورد کنش مبتني است بر کارآئي و آنچه که ديگري توليد مي کند يا به بار مي آورد در حالي‌که در بعد ماهيت کنش مستقل از آن چيزي است که کنشگر بدست مي آورد.
- ويژه– پخش:اينکه کنشگر به جنبه ويژه اي در کنش توجه کند يا در کنش خود با ديگران جوانب ديگر را نيز مورد توجه قرار دهد(گي روشه، 1384:25-28-25).
اگرچه پارسونز بر اين ادعا است که الگوهاي هنجاري واقعيت هايي هستند که جنبه‌ي عمومي و جهاني دارند و با تاکيد بر دو ساختار ارزشي سنتي و مدرن تعريف شده اند، اما اين الگوها در تبيين ايثار و شهادت نظم انتزاعي خود را از دست مي‌دهند، دليل اين امر پيچيدگي ايثار و شهادت است، ايثار و شهادت محصول يک دوره‌ي تاريخي نيست، به‌عبارت ديگرپديده‌اي است که در طول زمان جاري است، اين در حالي است که الگوهاي هنجاري پارسونز واجد دو بعد زماني متفاوت است يک دوره تايخي سنتي که در آن الگوهاي خاص‌گرايانه، عاطفي، غالب است و دوره تاريخي مدرن که در آن بر الگوي عام گرايانه تاکيد مي‌شود.
ابعاد ايثار و شهادت به اندازه‌اي گسترده و پيچيده است که در يک زمان مي‌تواند هم واجد ويژگي عام گرايانه و هم خاص‌گرايانه باشد. به اين معني که دامنه کنش مبتني بر ايثار به‌طور عام و شهادت به‌گونه‌اي خاص‌به گروه خاصي محدود نيست به اين معني که ايثار يک کنش درون گروهي نيست، امري که در طول هشت سال دفاع مقدس در جبهه‌ها به اثبات رسيد به‌طوريکه در طول آن اقوام و نژادهاي مختلف فراتر از محدوده هاي قومي و قبيله اي دوشادوش هم در عرصه‌هاي مختلف فعاليت مي کردند، اما ايثار و شهادت واجد يک سري ارزش‌هاي ناب و خالص‌نيز هست، ايثارگر از آرمان و ارزش‌هاي مقدسي پيروي مي کند و حاضر نيست حتي به قيمت جان خود آسيبي به اين ارزش‌ها و آرمان‌ها وارد شود اين امر خود واجد ويژگي خاص‌گرايانه است. چنين وضعيتي در خصوص‌ديگر الگوهاي کنش پارسونز نيز صادق است، ايثار و شهادت اگرچه با عواطف و احساسات انساني همراه است، اما در لحظه اي هم خنثي و عاري از احساس و عواطف است. رزمنده اي که در راه ارزش‌ها و آرمان‌هاي اسلامي عواطف و احساسات خانوادگي را به کناري مي‌گذارد و خانه و زندگي خود را رها کرده و عازم جبهه مي‌شود به لحاظ عاطفي خنثي عمل مي کند امري که در خصوص‌بيشتر شهداي جنگ صادق است. در مقابل همين رزمنده حاضر مي‌شود ماسک ضد شيمياي خود را به هم رزم ديگر يا شخص‌نيازمند ديگري دهد در حالي‌که خود شديدا به آن نيازمند است. بنابراين با توجه به اينکه ابعاد الگوهاي هنجاري کنش براي ايثار وشهادت محدود نيست مي‌توان استدلال کرد که ايثار و شهادت محدود به زمان نيست بلکه همواره در طول زمان جاريست.
اقتضائات کارکردي نظام کنش مبتني بر ايثار و شهادت
نظام کنش براي پايداري و تداوم بايستي به چهارضررورت کارکردي پاسخ دهد، اين ضرورت هاي کارکردي عبارتند از:تعيين هدف براي نظام کنش، هماهنگي با محيط، انجسام و حفظ الگو.
يکي از مهم‌ترين علل تداوم و پايداري هر نظام کنشي تعريف هدف يا اهداف مشخص‌براي آن نظام کنش است، در مکتب اسلام مهم‌ترين اهداف تعريف شده براي ايثار و شهادت کسب رضاي خداوند و حفظ ارزش‌هاي مقدس ديني و الهي بوده است.
با توجه به اينکه ايثار و شهادت به زمان معيني محدود نيست مي‌توان استدلال کرد که هدف از آن نيز همواره ثابت است، در واقع يکي از مهم‌ترين عوامل بسيج ميليوني مردم ايران در جريان انقلاب و هشت سال دفاع مقدس پيوند اهداف انقلابي و جنگ با ارزش‌هاي ديني صدر اسلام در زمان پيامبر اکرم(ص) و ائمه(ع)بوده است.
تحولات ساختاري و ارزشي جامعه‌ي ايران بعد از دهه اول انقلاب و تمرکز بر توسعه‌ي اقتصادي و ارزش‌هاي مادي در سال‌هاي معروف به سازندگي، عملا باعث شد تا سرنوشت اهداف و آرمان‌هاي ايثار و شهادت در جامعه با ابهام مواجه شود. اگر چه در طول اين مدت برنامه‌هاي فرهنگي متعددي در راستاي احياء وزنده نگهداشتن اهداف و آرمان‌هاي ايثار وشهادت انجام گرفته است اما اين امر باتوجه به اقتضاء کارکردي ديگر نظام ايثارو شهادت يعني انطباق با محيط هم‌چنان نيازمند توجه بيشتر برنامه‌ريزان اين عرصه است.
کارکرد انطباق با محيط، نظام کنش را بر اساس نيازهاي دروني و بيروني نظام با محيط هماهنگ مي سازد.
اين نياز کارکردي براي نظام ايثار و شهادت در دهه‌ي اول انقلاب به راحتي قابل پاسخ بود، شرايط انقلابي جامعه، فقر و نابرابري اجتماعي، جنگ و تجاوز بيگانگان و در کنار آن احياي ارزش‌هاي انساني و معنوي جملگي شرايط مساعدي را براي ايثار به‌طور عام و شهادت به‌طور خاص‌فراهم کرده بود، بسيج ميليوني مردم درجريان انقلاب و به‌ويژه در طول جنگ بيانگر تناسب بين نظام کنش مبتني بر ايثار و شهادت با نظام اجتماعي است.
امروزه اگرچه بيست سال است که آتش جنگ فروکش کرده است، اما انطباق ايثارو شهادت با محيط هم‌چنان يک ضرورت است، نظام بين الملل و شرايط کنوني حاکم برآن به‌ويژه با توجه به مسايل و مشکلات موجود در جهان اسلام نظير فلسطين، افغانستان و عراق از جمله ويژگي هاي محيطي نظام کنش مبتني بر ايثار وشهادت است که بيانگر ضرروت تداوم اين نظام در دوره حاضر است. علاوه بر اين ايثار و گذشت در جامعه در حال توسعه ما که به خاطر تحولات ارزشي و ساختاري بسياري از ابزارهاي کنترل اجتماعي آن بي اثر شده مي‌تواند به‌عنوان سرمايه‌ي اجتماعي ناب، تسهيل کننده موثري در فرايند کنش‌هاي اجتماعي باشد.
ضرورت کارکرد يگانگي و انسجام نظام کنش به ضرورت هماهنگي اجزاي نظام کنش برمي‌گردد تا اجزاءکنش در مسير مشخصي که به نوعي با ديگر اقتضائات کارکردي نظام کنش در ارتباط است حرکت کنند، براي مثال نظام کنش بايد اهداف مربوط به ايثار و شهادت را زنده نگه دارد، از سوي ديگر بايستي به نيازهاي روز نظير تهديدهاي بين المللي وتداوم کنش‌هاي اجتماعي پاسخ دهد، اين امر مستلزم هماهنگي بين اجزاءنظام مبتني بر ايثار و شهادت است، نظامي که از ابعاد پيچيده فرهنگي، سياسي، ديني و نظامي تشکيل شده است.
حفظ الگو چهارمين ضرورت کارکردي يک نظام کنش است، حفظ الگو کارکرد دروني نظام کنش محسوب مي‌شود. اين کارکرد به ايجاد انگيزه براي اجزاي کنش مي پردازد، در واقع يکي از مهم‌ترين ضرورت هاي نظام کنش فراهم کردن اطلاعات و نمادهاي معنايي براي آن است. در نظام کنش مبتني بر ايثار وشهادت منابع ديني نظير قرآن و سنت يکي از مهم‌ترين منابع معنايي و فرهنگي محسوب مي‌شوند، به نظر مي‌رسد امروزه با توسعه‌ي ابزارهاي ارتباطي و اطلاعاتي و نيز تحولات ساختاري و ارزشي دنياي امروز چه در داخل وخارج از کشور اين بعد از نظام ايثار وشهادت براي تاميين اطلاعات لازم جهت تداوم آن بيش از پيش حياتي است، تحولات ساختاري اخير به‌ويژه توسعه دانشگاه‌ها و افزايش جمعيت تحصيل کرده به‌ويژه جوانان دانشگاهي، فرصت تاريخي ارزش‌مندي در پيش روي نظام ايثار و شهادت قرار داده تا با تجهيز اطلاعاتي و پاسخ به نيازهاي علمي و اطلاعاتي جامعه به‌ويژه جوانان و دانشجويان در تداوم و پايداري نظام ايثار و شهادت گام هاي موثري بردارد.
تعادل نظام کنش
نظام کنش با جنبش، تغيير و تحول همراه است، در توضيح ضرورت هاي کارکردي تا حدودي به اين تغيير و تحول اشاره شد. هر يک از ضرورت هاي کارکردي نظام وابسته به ضرورت کارکردي ديگر است، پارسونز از اين وابستگي با عنوان مبادله بين اجزاي نظام ياد مي کند، نتيجه‌ي اين مبادله حفظ تعادل نظام کنش است، پارسونز طبيعت نظام کنش را پويا و متحرک مي‌داند اين تحرک وپويايي به دو صورت مبادله بين اجزاي نظام کنش وزنجيره‌ي بي پاياني از سازگاري‌ها و بازسازگاري‌ها حاصل مي‌شود(گي روشه، 1384).
نظام کنش مبتني بر ايثار وشهادت نيز از اين امر مستثني نيست، در طول گذشت سي سال از تاريخ انقلاب اسلامي، اين نظام فراز وفرود هاي زيادي را تجربه کرده است، جامعه ايران در طول سه دهه از انقلاب شاهد سه دوره‌ي متفاوت تاريخي به لحاظ ارزشي و سياسي بوده است، دهه اول انقلاب دوران اوج فرهنگ ايثار و شهادت است، در اين دهه نظام کنش هم به لحاظ ساختاري، هم به لحاظ نظام‌هاي کارکردي پويا است، جنگ، احياي ارزش‌هاي ديني، هم‌بستگي اجتماعي، رهبري کاريزماتيک امام(ره) و تاکيد بر ارزش‌هاي ديني و معنوي از جمله عوامل موثر بر اين پويايي است.
مهم‌ترين رويداد دهه دوم انقلاب پايان جنگ و آغاز مرحله تازه اي در تاريخ تحولات جامعه است، ضرورت بازسازي مناطق جنگي و احياي اقتصاد جنگ زده سبب مي‌شود تا توسعه‌ي اقتصادي سرلوحه‌ي برنامه‌هاي کلان کشور شود، اين امر به‌دنبال خود موجب جاي‌گزيني ارزش‌هاي معنوي با ارزش‌هاي مادي و اقتصادي مي‌شود، بعد از دهه شصت اين تحرک در بين اقشار مختلف جامعه کاملا ملموس است، رواج فرهنگ مادي گرائي، برگزاري مراسم هاي باشگوه و پرهزينه، ظهور سبک هاي زندگي مادي گرايانه از جمله مهم‌ترين تحولات اجتماعي اين دوره است. مهم‌ترين اثر اين تحولات بر نظام ايثار و شهادت اولويت يافتن منافع مادي و فردي بر منافع ارزشي و جمعي است که به‌دنبال خود موجي از بي نظمي و ناهماهنگي اجتماعي را به همراه مي آورد، افزايش طلاق، جرم و جنايت در اين دوره، از مهم‌ترين شواهد مربوط به اين بي نظمي است.
تحول مهم ديگر اين دوره، تحول جمعيتي است، در راستاي توسعه دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالي طيف وسيعي از جوانان به‌ويژه زنان تحصيل کرده وارد عرصه‌هاي مختلف جامعه شدند، اين طيف هم به لحاظ اهداف و هم وسايل تحقق اين اهداف با نسل ما قبل خود تفاوت داشت، اگر ده سال پيش پاي‌بندي به ارزش‌هاي معنوي و ساده زيستي ارزش بود، در اين دوره موفقيت تحصيلي، کسب مدارج عالي علمي و شغلي مهم‌ترين اهداف تاييد شده از سوي جامعه بود(ربيعي، 138.).
نظام کنش مبتني بر ايثار و شهادت در اين دوره با مشکلات و بحران هاي عديده اي مواجه است، از يک سو اين نظام بايستي خود را با شرايط محيطي منطبق سازد واز سوي ديگربه احياي اطلاعات و ارزش‌هاي دهه‌ي گذشته بپردازد، مهم‌ترين اقدامات انجام گرفته در اين دوره اقدامات فرهنگي در راستاي ترويج فرهنگ و ارزش‌هاي ايثارو شهادت در جامعه با ساخت فيلم، ديوار نويسي و نقاشي هاي خياباني بوده است.
دهه‌ي سوم انقلاب اسلامي ترکيب متفاوتي از سياست‌هاي اصلاحي و بازگشتي به اصول اوليه انقلاب است، در يک برهه زماني از اين دوره دولت با تاکيد بر اصلاحات سياسي قصد باز انديشي نسبت به سياست‌هاي گذشته دارد، اين امر فضاي سياسي جامعه را با نوعي بي نظمي سياسي مواجه مي سازد، نظام کنش ايثار و شهادت در اين دوره تلاش مي کند تا با دفاع از ارزش‌هاي ايثار وشهادت آن را در برابر بي نظمي سياسي و ارزشي حاکم بر فضاي اواخر دهه‌ي هفتاد و اوايل دهه‌ي هشتاد مصون سازد.
در سال‌هاي اخير شعار دولت مبني بر توسعه عدالت اجتماعي و احياي ارزش‌ها و اصول انقلابي ياد آور حال و هواي دهه‌ي اول انقلاب است، جالب اينجاست در عرصه ايثار وشهادت نيز شاهد نوعي بازگشت به دهه‌ي اول انقلاب هستيم. برگزاري يادواره هاي متعدد براي شهداي انقلاب و جنگ تحميلي، اجراي گسترده‌ي طرح سرگذشت پژوهي شهدا از جمله شواهدي است که دلالت بر تلاش‌هاي بنياد شهيد و امور ايثارگران انقلاب اسلامي جهت احياء و بازسازي فرهنگ ايثار و شهادت دارد.
تحقيق حاضر با توجه به اهميت موضوع ايثار و شهادت در اين برهه از تاريخ جامعه، به منظور بررسي نگرش دانشجويان نسبت به مقوله هاي ايثار و شهادت انجام گرفته است تا به سؤالات ذيل پاسخ دهد:
- وضعيت نگرش دانشجويان به مقوله هاي ايثار و شهادت چگونه است؟
- دانشجويان تا چه ميزان به مقوله هاي ايثار و شهادت اعتقاد دارند؟
- دانشجويان تا چه ميزان به مقوله هاي ايثار و شهادت گرايش رفتاري دارند؟
- دانشجويان تا چه ميزان به لحاظ عاطفي به مقوله هاي ايثار وشهادت گرايش دارند؟
4- روش شناسي
تحقيق حاضر به روش پيمايش انجام گرفته است. جمعيت آماري تحقيق دانشجويان دانشگاه پيام نور استان اردبيل بودند. واحد مشاهده و تحليل فرد بوده و داده‌ها از طريق مصاحبه حضوري و پاسخ‌گويي به سؤالات پرسش‌نامه استاندارد شده با پاسخ‌هاي عمدتا بسته گرد آوري شده است.
تعداد حجم نمونه بر اساس فرمول کوکران 284 نفر شد که براي رفع پاره اي از مشکلات احتمالي اين حجم به3.. نفر افزايش يافت و در مجموع 291 پرسش‌نامه جمع آوري شد. نمونه‌گيري به‌صورت خوشه‌اي چند مرحله‌اي(سيستماتيك)انجام گرفته است.
4-1- تعاريف نظري و عملي
متغيرنگرش به ايثار و شهادت در سه بعد رفتاري، اعتقادي و عاطفي با استفاده از متغيرهاي محقق ساخته اندازه‌گيري شده است.
بعد اعتقادي نگرش به ايثارو شهادت با استفاده از1. گويه زير و بر اساس يک طيف 5 قسمتي(از کاملا موافق تا کاملا مخالف) با ضريب پايايي(71/.)مورد بررسي قرار گرفته است.
- ايثار و شهادت مختص‌زمان جنگ است و لزومي ندارد در زمان صلح از آن سخن گفته شود.
- شهادت با مرگ طبيعي تفاوت چنداني ندارد
- براي شهيد شدن لياقت لازم است و هر کسي به مقام شهادت نمي‌رسد.
- قهرمان کسي است که بخشي از تن و بدنش را در راه ميهن و اسلام از دست داده است.
- بايستي همواره از جانبازان به خاطر ايثار و فداکاري شان تقدير وتجليل کرد
- منزلت يک شهيد از منزلت يک قهرمان ورزشي بيشتر و والاتر است
- ايثار و شهادت‌طلبي صرفا شعار است در اين دوره زمانه آدم بايستي به منافع خودش فکر کند.
- تاکيد به شهادت و ايثار گري مختص‌به گذشته بود در روزگار ما بايستي بر موفقيت هاي فردي و اقتصادي تاکيد شود.
- فرهنگ ايثار و شهادت بايستي در جامعه نهادينه شود.
- ايثار و شهادت توفيق الهي است که نصيب هر کسي نمي‌شود.
بعد رفتاري نگرش به ايثارو شهادت با استفاده از 1. گويه زير و بر اساس يک طيف 5 قسمتي(از کاملا موافق تا کاملا مخالف) با ضريب پايايي(82/.)مورد بررسي قرار گرفته است.
- اگر زماني همانند هشت سال دفاع مقدس جنگي پيش آيد بلا فاصله عازم جبهه مي‌شوم.
- سعي مي‌کنم همواره احترام خانواده شهدا را حفظ کنم.
- ترجيح مي دهم دوستانم از خانواده شاهد باشند.
- هم‌نشيني با يک جانباز و ايثار گر را به ديگران ترجيح مي‌دهم.
- کتاب‌هاي مربوط به خاطرات شهدا و جانبازان را مطالعه مي‌کنم
- برنامه‌هاي مربوط هشت سال دفاع مقدس تلويزيون را پيوسته تما شا مي‌کنم.
- فيلم‌هاي مربوط به شهدا، جبهه و جنگ را تماشا مي‌کنم.
- از موزه و نمايشگاه‌ها ي مربوط به شهدا و ايثارگران بازديد مي‌کنم.
- به گلزار شهدا رفته و براي شادي ارواح آنان فاتحه مي‌خوانم.
- اگر فرصت بازديد از مناطق جنگي برايم فراهم شود اين فرصت را از دست نمي‌دهم.
بعد عاطفي نگرش به ايثار و شهادت با استفاده از 6 گويه زير بر اساس يک طيف 5 قسمتي از کاملا موافق تا کاملا مخالف) با ضريب پاياي(89/.)مورد بررسي قرار گرفته است.
- کاش من هم با شرکت در هشت سال دفاع مقدس در ايثار و شهادت جانبازان و شهدا سهيم مي‌شدم.
- هم‌نشيني با جانبازان و ايثارگران را دوست دارم.
- از مطالعه‌ي خاطرات مربوط به شهدا و جانبازان لذت مي برم.
- با ديدن صحنه‌ي ايثارگري رزمندگان در طول هشت سال دفاع مقدس احساس غرور مي‌کنم.
- صحنه‌هاي مربوط به جنگ و جبهه بيشتر موجب ناراحتي عصبي مي‌شوند.
- حوصله‌ي گوش‌دادن به خاطرات مربوط به جبهه و جنگ را ندارم.
متغيرهاي زمينه اي جنسيت، رشته تحصيلي با استفاده از سؤال مستقيم سنجيده شد و متغير پايگاه اجتماعي و اقتصادي خانواده با سه شاخص، تحصيلات، درآمد و شغل سرپرست خانواده سنجيده شده است.
يافته‌هاي تحقيق
توصيف متغيرهاي زمينه اي
در اين تحقيق در مجموع 298پرسش‌نامه جمع آوري شد که از اين تعداد 7 پرسش‌نامه به دليل نارسايي کنار گذاشته شد در نتيجه نمونه تحقيق به 291مورد تقليل يافت. 4/45درصد پاسخ‌گويان را دانشجويان مذکر و6/54درصد آنان را دانشجويان مونث تشکيل مي‌دهد.
رشته‌هاي تحصيلي عنوان شده از سوي پاسخ‌گويان در سه طبقه انساني، علوم پايه و فني مهندسي طبقه‌بندي شد، 1/34درصد رشته تحصيلي دانشجويان نمونهي انساني، 4/31درصد علوم پايه و 5/34درصد رشته تحصيلي پاسخ‌گويان فني مهندسي گزارش شده است.
از نظر پايگاه اجتماعي و اقتصادي 4/26درصد از پاسخ‌گويان در سطح پايين4/5. درصد در سطح متوسط و 7/15 درصد نيز در سطح بالاي پايگاه اجتماعي و اقتصادي قرار گرفتند.
توصيف ميزان نگرش
توزيع فراواني طبقات ميزان نگرش مثبت به ايثار و شهادت در جدول شماره 1 گزارش شده است. يافته‌هاي مربوط به بعد اعتقادي نگرش، نشان مي‌دهد که ميزان نگرش اعتقادي به ايثار و شهادت در مقايسه با دو بعد ديگر بيشتر است.
تفاوت طبقه پايين نگرش عاطفي به ايثار و شهادت با طبقه بالا تنها يک درصد گزارش شده است، در حدود 5. درصد از پاسخ‌گويان نيز از نگرش عاطفي متوسطي برخوردار هستند.
در بُعد رفتاري، ميزان نگرش مثبت در طبقه پايين 2 درصد بيشتر از طبقه بالاي نگرش مثبت رفتاري به ايثار و شهادت است باوجود اين بيشترين تراکم در ناحيه مياني توزيع بوده و بيش از 52 درصد از پاسخ‌گويان در طبقه‌ي متوسط نگرش مثبت رفتاري به ايثارو شهادت قرار گرفته‌اند.
هم‌چنين ميزان متوسط نگرش مثبت دانشجويان به مقوله‌ي ايثار و شهادت بعد از ترکيب نمرات دانشجويان در هر سه بعد اعتقادي، رفتاري و عاطفي برآورد شد. توزيع فراواني نسبي ميزان نگرش مثبت دانشجويان به ايثار و شهادت در جدول شماره 2 گزارش شده است. ميانگين محاسبه شده براي توزيع7 /84 و ميانه آن 87 گزارش شده است، بزرگي ميانه از ميانگين نشان مي‌دهد که تراکم در سطح بالاي توزيع بيشتر است به اين معني که ميزان نگرش مثبت دانشجويان به مقوله ايثار و شهادت بالاتر است.
جدول شماره 1 توزيع فراواني نسبي ميزان نگرش دانشجويان به ايثار و شهادت
|
ابعاد نگرش به ايثار و شهادت
|
طبقات شاخص‌ها%
|
ضريب آلفا
|
کل معتبر
|
|
بعد اعتقادي
|
پايين
|
7/16
|
71/.
|
291
|
|
متوسط
|
./52
|
|
بالا
|
3/31
|
|
بعد رفتاري
|
پايين
|
6/24
|
82/.
|
29.
|
|
متوسط
|
1/52
|
|
بالا
|
3/23
|
|
بعد عاطفي
|
پايين
|
5/25
|
89/.
|
288
|
|
متوسط
|
4/48
|
|
بالا
|
1/26
|
جدول شماره2 توزيع فراواني نسبي نگرش دانشجويان به ايثار و شهادت
|
طبقات شاخص‌نگرش به ايثار و شهادت
|
درصد
|
درصد معتبر
|
|
سطح پايين نگرش مثبت
|
4/26
|
7/31
|
|
سطح متوسط نگرش مثبت
|
8/4.
|
8/37
|
|
سطح بالاي نگرش مثبت
|
8/32
|
5/3.
|
|
جمع کل
|
5/95
|
1..
|
تحليل يافته‌هاي تحقيق:
مقايسه‌ي ميانگين ميزان نگرش مثبت به ايثار و شهادت در بين دانشجويان دختر و پسر نشان دادکه تفاوت ميانگين ميزان نگرش مثبت دانشجويان دختر و پسر معني دار نيست(F=6/4235 sig=./.99).
مقايسه‌ي ميانگين ميزان نگرش مثبت به مقوله هاي ايثارو شهادت در بين سه گروه از دانشجويان رشته‌هاي علوم انساني، علوم پايه و علوم فني نشان داد که تفاوت معني داري بين آنان وجود ندارد(F=6/4521sig=./147).
تحليل واريانس توزيع ميزان نگرش به ايثار و شهادت در بين سه طبقه پايين، متوسط و بالا نشان داد تفاوت ميانگين نگرش به ايثار شهادت در بين سه پايگاه اجتماعي و اقتصادي پايين، متوسط و بالا معني دار است(F=14/2363 sig=./..1)، به اين معني که ميانگين نگرش به ايثار و شهادت در بين دانشجويان خانواده‌هايي که در سطح پايين پايگاه اجتماعي–اقتصادي قرار گرفته‌اند به ترتيب 14/6 و94/18 از خانواده‌هاي سطوح متوسط و بالا بيشتر است، آزمون توکي تفاوت ميانگين نگرش سطح پايين جامعه با سطح بالا را در سطح معني داري ..1/. تاييد مي کند اما تفاوت ميانگين نگرش مثبت به ايثار وشهادت را در بين دو سطح پايين و متوسط پايگاه اجتماعي– اقتصادي خانواده تاييد نشد.
نتيجه گيري
تحقيق حاضر نگرش دانشجويان دانشگاه پيام نور را در سه بعد اعتقادي، رفتاري و عاطفي نسبت به ايثار و شهادت بررسي کرده است.
يافته‌هاي تحقيق نشان دادکه در مقايسه با دو بعد رفتاري و عاطفي ميزان نگرش اعتقادي دانشجويان به مقوله‌هاي ايثار و شهادت بيشتر است، در دو بعد رفتاري و عاطفي نيز مي‌توان استدلال کرد که دانشجويان از نگرش متوسطي برخوردار هستند. اين امر تاحدودي در بين دانشجويان منطقي به نظر مي‌رسد چراکه جهت‌گيري دانشجويان به مسايل مختلف بيش از آنکه احساسي و رفتاري باشد شناختي يا اعتقادي است.
فقدان تفاوت معني دار بين دانشجويان دختر و پسر و نيز رشته‌هاي تحصيلي علوم انساني، پايه و فني در ميزان نگرش به ايثار و شهادت نشان مي‌دهد که تفاوت‌هاي جنسي و معرفتي عملا تاثير چنداني بر نگرش دانشجويان نسبت به ايثار وشهادت نداشته است.
نکته‌ي قابل توجه در اين تحقيق، وجود نگرش مثبت بالا به ايثار و شهادت در بين دانشجوياني است که خانواده‌ي آن‌ها به لحاظ پايگاه اجتماعي– اقتصادي در سطح پايين قرار گرفته است، باتوجه به آموزه‌هاي ديني و نيز آرمان‌هاي حاکم بر فرهنگ ايثار و شهادت اين فرهنگ همواره از سوي طبقات محروم و پايين جامعه با استقبال مواجه شده است، اين مسأله در تحقيق حاضر نيز مشاهده شد.
باتوجه به يافته‌هاي تحقيق مي‌توان استدلال کرد که در اين برهه از زمان که جامعه بيش از پيش نيازمند نهادينه کردن فرهنگ ايثار و شهادت است، وجود نگرش اعتقادي به شهادت و ايثار در بين دانشجويان پتانسيل ارزش‌مندي است که با بهره گيري از آن مي‌توان افق جديد پيش روي توسعه‌ي کشور قرار داد. با توجه به ويژگي دانشجويان به‌عنوان آينده سازان آگاه کشور، باروري افکار و انديشه هاي آنان در رابطه با فرهنگ ايثار و شهادت مي‌تواند پويايي و تعالي فرهنگ ايثار و شهادت را در طول گذر زمان تضمين کند.
منابع و مآخذ:
- آرون، ريمون؛مراحل اساسي انديشه در جامعه‌شناسي، ترجمه‌ي باقر پرهام، انتشارات علمي، تهران، 1382
- ازکيا، مصطفي، جامعه‌شناسي توسعه، انتشارات کيهان، تهران، 1384
- بدار، لوک وهمکاران؛روانشناسي اجتماعي، ترجمه حمزه‌ي گنجي، انتشارات ساوالان، تهران، 1386
- ربيعي، علي؛جامعه‌شناسي تحولات ارزشي، انتشارات فرهنگ و انديشه، تهران، 138.
- روشه، گي؛تالکوت پارسونز، ترجمه‌ي ابوالحسن نيک گهر، انتشارات تبيان، تهران، 1384
- شريعتي، علي؛شهادت، بي نا، تهران، 1357
- عميد، حسن؛فرهنگ عميد، انتشارات اميرکبير، تهران، 1382
- نيري، محمديوسف؛شهيد و شهادت درعرفان اسلامي، مجله‌ي علوم انساني و اجتماعي دانشگاه شيراز، دوره‌ي بيست و دوم، شماره اول، بهار 13854
پايگاه اينترنتي: http://navideshahed. com
