مقالات تخصصي ايثار و شهادت

3- غفلت از ادبیات عاشورایی در پایه‌ي دوم.

4- دیده نشدن ادبیات انقلاب اسلامی در پایه‌ي دوم.

5-عدم بهره‌برداری از محتوای کتاب‌های زبان و ادبیات فارسی در معرفی شهدای دفاع مقدس(اکتفاء به اشاره مختصری درباره یک شهید(شهید آوینی) و ذکر نام شهید چمران).

ارزش‌ها، از ارکان مهم فرهنگ هر جامعه می‌باشد. مقوله‌ي ایثار و شهادت نیز جز ارزش‌های بنیادین جامعه‌ي اسلامی ایران است و انتقال جنین ارزش‌هایی همواره جزء سیاست‌های کلان فرهنگی کشور بوده است.

بدین ترتیب از نظام آموزشی کشور به‌عنوان بزرگترین نهادی که وظیفه انتقال فرهنگ و ارزش‌ها را بر عهده دارد، انتظار می‌رود ضمن پیروی از سیاست‌های فرهنگی کشور، پیشرو این حرکت فرهنگی نیز باشد. ازآنجا که امروزه دیگر تجربیات و آموخته‌های علمی و تربیتی افراد محدود به خانواده و اطرافیان نمی‌باشد و مراکز آموزشی مختلف از کودکستآن‌ها گرفته تا دانشگاه‌ها نیز در این میدان تاثیر جدی داشته و نقش بسیار مهمی ایفاد می‌نمایند، بنابراین چنانچه جامعه‌ای حاکمیت جو ایثار و شهادت بر فضای فرهنگی کشور را مهم می‌داند باید نظام آموزشی خود را به‌گونه‌ای سازماندهی کند که خروجی هزینه‌ها و تلاش‌های انجام شده در آن، جوانان خودساخته و با هویتی باشند که به خوبی فرهنگ و تاریخ خویش را شناخته و به نیکی آماده کوشش و فداکاری در راه آن بوده، تا پای جان از آن دفاع نمایند. (صحیفه نور، 1361: 44)(ج12)

در نظام‌های آموزش و پرورش کشورهای مختلف، کتاب درسی مهم‌ترین و پرکاربردترین رسانه‌ي آموزشی است که مورد استفاده قرار می‌گیرد. این رسانه‌ي آموزشی در کشورهایی که نظام متمرکزتری دارند(و اصطلاحاً نظام‌های آموزشی متمرکز نامیده می‌شوند) نقش اساسی‌تری ایفا می‌کنند. (نوریان، 1386)

این کتاب‌ها از مهم‌ترین ابزار آموزشی به منظور تحقق برنامه‌ها و اهداف آموزشی هستند؛ که همه ساله در تیراژ وسیع چاپ شده و در اختیار همه دانش‌آموزان قرار می‌گیرند.

مقام معظم رهبری در دیدار با مسؤولین سازمان برنامه‌ریزی آموزشی درباره اهمیت کتاب‌های درسی می‌فرمایند: "کتاب‌های درسی را با هیچ کتاب دیگری نمی‌شود مقایسه کرد. هم از لحاظ تیراژ و هم از لحاظ تاثیر، حجم، کیفیت، زمان و مکان. لذا هر چه در این زمینه کار و تلاش شود جا دارد و زیاد نیست. "

بنابراین کتاب درسی از مهم‌ترین ابزارها جهت ترویج و گسترش فرهنگ ایثار و شهادت به‌شمار می‌آید و بایستی به منظور آشناسازی دانش‌آموزان با مفاهیم حقیقی ایثار و شهادت به برنامه درسی و به خصوص‌کتاب درسی توجه ویژه‌ای مبذول شود.

بدیهی است که نخستین گام برای ترویج هر موضوعی، آشناکردن مخاطب درباره آن موضوع است. به همین دلیل همان اصولی که در برنامه‌ي ‌درسی برای انتخاب محتوی درنظر گرفته می‌شود، در این خصوص‌نیز مصداق پیدا می‌کند. به‌عبارت دیگر، محتوی درسی بایستی بتواند اهداف، معنا، اجزا و مؤلفه‌های بنیادین شهادت را به خوبی آشکار سازد.

در این ارتباط باید اذعان داشت که محتوای دارای زبان هنری به خوبی می‌تواند در این باره ایفای نقش نماید. استفاده از تئاتر و نمایشنامه، فیلم، داستان‌نویسی، نقاشی، موسیقی و نظایر آن همگی روش‌های مناسبی هستند که نه تنها ذهن یا به تعبیری بعد شناختی مخاطب، بلکه هم زمان جنبه عاطفی وی را نیز درگیر می‌سازند. در این صورت هم‌چنان که بسیاری از متخصصان حوزه‌ي برنامه‌ي درسی متذکر شده اند یادگیری بهتر و عمیق‌تر صورت می‌گیرد. (پرکینز، به نقل از مهرمحمدی 31:1383)

البته استفاده از زبان هنری رویکرد جدیدی نیست، بلکه ریشه‌ای بسیار کهن دارد. برای نمونه تعزیه‌خوانی بیانی هنری است که ریشه‌های بسیار قوی در فرهنگ ایرانی– اسلامی دارد. از سوی دیگر، معرفی مثال‌ها و مصادیق تاریخی و معاصر، نقش بسیار شگرفی در تفهیم مفهوم حقیقی شهادت و ترویج فرهنگ آن دارد. به کارگیری مثال و مصداق روشی است که قرآن به کرات از آن استفاده کرده است. نمونه بسیار بارز آن قصص‌قرآنی است که در آن‌ها فلسفه زندگی پیامبران که منطبق بر فرهنگ شهادت است، به خوبی تشریح شده است. (شمشیری، 1385) "استفاده از مثال و مصداق، شیوه‌ای است که در تعلیم و تربیت اسلامی نیز مورد توجه و تاکید قرار گرفته است". (باقری، 15:1376)

به این ترتیب ملاحظه می‌شود که در زمینه‌ي انتقال ارزش‌ها می‌توان از ظرفیت برخی از موضوعات درسی که زبان هنری موثرتری دارند، بیش‌تر سود برد. بنابراین هم‌چنان که شمشیری(1385) اظهار میدارد، دروسی مثل دینی و قرآن، علوماجتماعی، ادبیات، تاریخ و جغرافیا از ظرفیت بیش‌تری برای ترویج فرهنگ شهادت برخوردار میباشند.

البته در این میان درس ادبیات از جمله موضوعات درسی است که با توجه به ماهیت هنری آن شایسته توجه بیش‌تری در زمینه ترویج فرهنگ ایثار و شهادت است.

بنا به تعریف ادبیات یکی از گونه‌های هنر است و کلمات، مصالح و موادی هستند که شاعر و نویسنده با بهره‌گیری از عواطف و تخیلات خویش آن‌ها را به کار می‌گیرد و اثری ادبی و هنری پدید می‌آورد.

عواطف انسانی چون غم و شادی، مهر و کین و... اگرچه در همگان مشترک است اما بیان آن‌ها به‌گونه‌ای مؤثر و زیبا از عهده همه بر نمی‌آید. این شاعر و نویسنده هنرمند است که با جان بخشیدن به عناصر ذهنی و عواطف و خیالات خویش آن‌ها را در قالبی لذت‌بخش و تاثیرگذار در اختیار خواننده قرار می‌دهد و او را با خود هم‌دل و هم‌زبان می‌سازد. (ادبیات فارسی 7:1)

ادبیات کلامی است زیبا و هنری که بلندرین و بهترین افکار و اندیشه‌ها را در عالی‌ترین و بهترین صورت‌ها ارائه می‌کند، از جمله نقش‌ها و کارکردهای ادبیات عبارتند از:

"بیان احساسات، هیجانات و مکنونات درونی، ابزار انتقال دانش، آگاهی و تجربه، به تصویر کشیدن و ثبت ارزش‌های انسانی اصیلی چون عشق، صداقت، ایثار و... در شکل‌های جاودانه و انتقال آن به آیندگان، بیان‌کنندة اندیشه‌ها و ادارک بشری و منعکس‌ کننده آرزوی مقدس بشریّت برای نیل به خوشبختی و سعادت، ابزار تبلیغ و اقناع، ابزار تشویق و ترغیب و... "

و البته در این میان، نقش و جایگاه شعر، برتر است. "غایت شعر، تاثیر و القاست. بساکه نیروی معنوی شعر توانسته است مردم افسرده را به هیجان در آورد و به طلب حق و افتخار برانگیزد، یا خشم و التهاب مردم خشمناکی را فرونشاند و آنان را به آرامش و آشتی وادارد. "(زرین‌کوب، 1373: 56 و 57)

شعر با زبانی خاص‌با ما صحبت می‌کند که روی‌کرد روایتی یا نمایشی ندارد؛ زبان شعر زبانی است که برای بیان احساسات به‌کار می رود، همان‌طور که خود واژه‌ي شعر نیز به معنای بصیرت و شناخت است. شعر به عناصری مجهز است که دریافت ما را وازدایی می‌نماید تا بدین وسیله مفاهیم و احساسات غیر قابل بیان، قدرت انتقال یابند.

ادبیات هم می‌تواند عامل تاثیرگذار بر جنگ‌ها و ایثارگری‌ها در راه آرمان‌ها باشد و هم عنصری تاثیرپذیر.

بدین معنا که عموما ادبیات از جریان عظیمی چون جنگ و جهاد و به تبع آن از پیامدهایش، ایثار و فداکاری تاثیر گرفته و آن تاثیرات را به شیوه‌ای هنری منعکس کرده است و در حقیقت این جنگ‌ها و جهادها و ایثار و فداکاری‌ها به آفرینش آثار ادبی منتهی شده است، اما گاهی نیز اثری ادبی در برانگیختن ایثار و فداکاری همگانی به‌گونه‌ای مؤثر می‌افتد که فرجام پیکار و مبارزه را رقم می‌زند. (عسگری، 1386)

یکی از شاخه‌هاي مهم ادبیات که بیش از همه در ترویج فرهنگ جهاد و ایثار و شهادت نقش دارد و این مفاهیم را به بهترین نحوی در خود بازتاب داده است، ادبیات پایداری یا مقاومت است.

ادبیات پایداری به نوشته‌ها و سروده‌هایی اطلاق می‌شود که درون مایه آن‌ها، مبارزه ملت‌ها در برابر عوامل استبداد داخلی یا تجاوز بیگانگان و مسايلی است که در پی آن رخ می‌دهد.

اصلی‌ترین مسايل حوزه ادبیات پایداری عبارتنداز: دعوت به مبارزه و تحمل سختی‌ها و مشکلات آن، بیان بیدادگری‌ها و تصویر چهره بیدادگران، ستایش آزادی و آزادگان، نشان دادن افق‌های روشن پیروزی که رهآورد تلاش، وحدت همدلی و مبارزه مستمر است، ترسیم مظلومیت مردم و بزرگداشت و ستایش مردم مبارز و شهدای راه آزادی.

در ادبیات ایران، توصیف ایثارگری‌های امام حسین(ع) و هفتاد و دو تن یاران پاک باز ایشان جلوه‌ای خاص‌دارد. ایثار، پایداری، شجاعت و مظلومیت امام و یاران وفادارش در سرزمینی به نام کربلا و در روزی داغ به نام عاشورا و نیز تداوم نهضت عاشورا در خطبه‌های آتشین و ستم‌سوز حضرت زینب(س) و امام سجاد(ع)، جان مایه‌ي بسیاری نوشته‌ها و سروده‌هاست. شهادت امام حسین(ع) و ماجرای عاشورا حادثه ای است که امروز به‌عنوان یک فرهنگ به آن نگریسته می‌شود و تأثیر شگرف آن در طول تاریخ در قالب آثار متعدد هنری، از جمله شعر بازتاب داشته است.

مقاومت شجاعانه ملت ایران در طول هشت‌سال دفاع مقدس، با الهام از قرآن و حماسه‌ي بزرگ عاشورا، به خلق نوشته‌ها و سروده‌های بسیاری انجامید. در این نوشته‌ها و سروده‌ها که نمایان‌گر پایداری، ایمان راسخ و اعتقادات عمیق رزمندگان و ملت بزرگ ایران هستند، عظمت نبرد حق و باطل، حماسه‌هایی که با حضور رزمندگان اسلام شکل می‌گیرند و در مجموع دوران هشت ساله دفاع مقدس برای نسل‌های بعدی و جهانیان به تصویر کشیده می‌‌شوند.(ادبیات فارسی3 و 1)        

گرچه پرداختن به موضوع ایثار و شهادت در تمام دوران ادبیات فارسی، به‌ویژه در سوگ سروده‌های شهدای کربلا وجود دارد، در هیچ دوره‌ای به اندازه دوره انقلاب اسلامی به این موضوع توجه نشد. یکی از دلایل اصلی و مهم آن، پیروزی انقلاب اسلامی بود که موجب تغییرات بنیادین در اندیشه و نگرش مردم و به‌ویژه هنرمندان و نویسندگان و شاعران شد و فرهنگ اسلام و عاشورا را به‌طور گسترده وارد عرصه هنر و ادبیات کرد، و دیگری جنگ تحمیلی هشت ساله بود که تکلیف خاصی پیش روی شاعران و نویسندگان قرار داد و آن، سرودن اشعار و یا نوشتن داستان‌هایی برای تقویت روحیه رزمندگان و توصیف ایثارگری‌ها و حماسه‌آفرینی‌های آن‌ها و نیز ستایش شهدا و تحلیل و تکریم آنان بود. این هنرمندان، آثاری ماندگار از خود به یادگار نهادند که در حقیقت آینه‌ي جهاد و مقاومت و ایثار و شهادت برای تمام نسل‌هاست. (عسگری 1386)

شاعران انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی به دلیل تأثیر از روحیه معنوی و نیز روبه رو شدن با واقعیت های ملموس رشادت و ایثار رزمندگان و شهیدان، در توصیف واقعیت از روایت های گزارش گونه فراتر رفته و با استفاده از میراث های دینی و عرفانی به زبانی نمادین دست یافته اند که در عین واقع گرایی، با ذهنیت دینی و عرفانی آنان از یک سو و آرمان‌های دینی و عرفانی رزمندگان از سوی دیگر پیوند دارد. (قبادی حسین علی، 138.)

  شهادت مفهوم ارزش‌مندی است که نتایج اثربخش آن همواره در جامعه جاری است. اگر فداکاری و ایثار شهدا نبود، امنیت جامعه از میان می‌رفت. بنابراین پاسداری خون شهدا و زنده نگه‌داشتن نام و یاد آن‌ها وظیفه‌ا‌ی انسانی و ملی است. در این میان آشناسازی نسل‌های بعد با فرهنگ شهادت و ایثار اهمیت زیادی دارد. در بررسی شیوه‌های ترویج این فرهنگ باید تمامی عوامل اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و مسایل بین‌المللی که مستقیم و غیرمستقیم بر ترویج این فرهنگ تاثیر دارند در نظر گرفته شود تا بتوان به شناخت درست این مقوله رسید. بازتاب این آشنایی و شناخت، جامعه را از تاثیرات مثبت روحیه از خودگذشتگی(دورشدن از خودخواهی) برخوردار می‌کند و امکان بهره‌مندی جامعه از ذخایر معنوی و آثار وجودی فرهنگ ایثار و شهادت میسر می‌گردد. (مختاری‌پور و سیادت، 1385)

  یکی از ابزارهای معرفی و انتقال فرهنگ در هر جامعه‌ای، هنر است. فیلم، تئاتر، داستان، شعر و هنرهای تجسمی، آثار هنری هستند که مؤلفه‌های فرهنگی یک جامعه را ترسیم می‌کنند. لذا بایستی هنرمندان و شاعران و نویسندگان متعهد، عظمت ها و ظرافت‌های فرهنگ ایثار و شهادت را در قالب‌های مختلف هنری ارائه نموده، ماندگار نمایند و با تلفیق هنر و حماسه، آثار جاودانی خلق کنند. همان‌گونه که حماسه بزرگ عاشورا در قالب شعر از نسلی به نسلی دیگر منتقل شد می‌توان از این قالب و ظرفیت هنری در ماندگارکردن و انتقال حماسه‌سازی‌ها، رشادت‌ها، جانفشانی‌ها و شهادت طلبی‌ها سود برد. (منزه، 1382)

  در حال حاضر، تنها تعداد اندکی از نهادها و سازمان‌ها خود را در زمینه ترویج فرهنگ والای ایثار و شهادت مسئول می‌دانند که یکی از مهم‌ترین آن‌ها، نهاد رسمی تعلیم و تربیت، یعنی وزارت آموزش و پرورش است. متاسفانه وجود ضعف‌ها و نقص‌هایی در بدنه نظام آموزشی کشور و عوامل تهدیدکننده‌ای از بیرون، موجب شده تا نسل جوان و آینده‌ساز این کشور به‌صورت عمیق و اصولی با این فرهنگ مقدس ارتباط و تعامل سازنده برقرار نکرده و با دوری از آن به فرهنگ‌های مخرب روی آورد.

شناسایی و رفع عوامل آسیب‌زای درونی، یکی از مهم‌ترین وظایف کارشناسان نظام رسمی تعلیم و تربیت در عصر حاضر می‌باشد. از مهم‌ترین عواملی که موجب تضعیف و کم‌رنگ شدن فرهنگ ایثار و شهادت در حوزه‌ي آموزش و پرورش شده‌اند می‌توان به نقص‌در کتاب‌های درسی، ضعف محیط آموزشی(فضایِ فیزیکی مدارس) و بی‌توجهی کادر آموزشی اشاره نمود. (رعنایی پور، 1385)

اگرچه در واکاوی علل و ریشه‌های این مهم می‌توان به مؤلفه‌های فرهنگی متفاوتی اشاره نمود، نقش مؤلفه‌های برنامه‌درسی رسمی در نظام آموزش و پرورش همگانی می‌تواند برای مخاطبانی که به‌عنوان نسل دوم و سوم انقلاب محسوب می‌شوند، جایگاهی خاص‌داشته باشد. (مهرام و نبی‌زاده شهری 1386)

  علی رغم تاکیدی که منابع دینی و رهبر فقید انقلاب اسلامی به توسعه‌ي ارزش‌های مبتنی بر ایثار و جهاد و شهادت قائل شده‌اند در تحقیقات انجام شده، وجود ضعف‌هایی در حوزه آموزش و پرورش و کتاب‌های درسی جز عوامل تضعیف‌کننده فرهنگ ایثار و شهادت به‌شمار آمده‌اند.

  در این راستا عرب زوزنی و سعیدی رضوانی در مطالعه‌ای درخصوص‌فرهنگ شهادت در کتاب‌های درسی دوره‌ي راهنمایی تحصیلی نتیجه گرفته‌اند که در کتاب‌های درسی اطلاعات کمی درباره شهید و شهادت و صفات شهدا ارائه شده است.

مهرام ونبی‌زاده نیز در مطالعه‌ای بر روی کتاب‌های درسی دوره‌ي ابتدایی در باب ترویج فرهنگ ایثار و شهادت همراستا با نتایج عرب زوزنی و سعیدی رضوانی، به کمرنگ بودن نسبی این مفاهیم در کتاب‌های درسی دوره‌ي ابتدایی اشاره کرده‌اند و خواستار توجه بیش‌تر دست اندرکاران برنامه‌ریزی و مولفان کتاب های درسی به این فرهنگ شده اند. توجهی که نه تنها در قالب برنامه درسی صریح؛ بلکه در قالب برنامه درسی پنهان و با روی‌کرد تکوین فنی، مهره چینی مؤلفه‌های مختلف برنامه و از جمله ارائه‌ي محرک های لازم در عمق متن درسی ضرورت می‌یابد.

  آموزش و تعلیم ارزش‌ها بخشی از حجم کتاب های درسی را تشکیل می‌دهد. مقوله ایثار و شهادت نیز به‌عنوان یکی از ارزش‌ها از دید نویسندگان پنهان نمانده و در کتاب های مختلف درسی به آن پرداخته شده است.

بر همین اساس این مطالعه به دنبال پاسخ دهی به این سؤالات کلی است که:

1) وضعیت واژگان، مفاهیم، تصاویر و شخصیت‌های مرتبط با فرهنگ ایثار و شهادت– با توجه به نقش ادبیات فارسی در ترویج این فرهنگ– در کتاب ادبیات فارسی دوره دبیرستان چگونه است؟

2) در مقولات ادبیات عاشورایی، ادبیات دفاع مقدس، ادبیات انقلاب اسلامی و ادبیات پایداری(سایر کشور ها) حجم اختصاص‌یافته در کتاب های ادبیات فارسی دوره دبیرستان به چه میزانی می‌باشد و هر کدام چه سهمی را در این کتب به خود اختصاص‌داده‌اند؟

  روش مطالعه از نوع تحلیل محتوا می‌باشد. که به شیوه‌ي کمیت نگری انجام شده است.

اگر چه هولستی(1373) محدود سازی تحلیل محتوا را به شیوه کمیت نگری و شمارش صرف دارای ضعف هایی می‌داند، کرلینجر(بیابانگرد، 1384:39.) آن را به روش مطالعه و تجزیه و تحلیل نظام مند، عینی و کمی به مظور سنجش متغیرها تعبیر می‌کند.

توصیف جامعه‌ي پژوهشی در جدول شماره 1 آمده است:

 

 

تعداد دروس	تعداد صفحات	سال چاپ	نام کتاب	پایه تحصیلی
24	197	83	ادبیات فارسی 1	سال اول دبیرستان
24	2.1	84	ادبیات فارسی2	سال دوم آموزش متوسطه
25	21.	85	ادبیات فارسی3 شاخه نظری- استثناً علوم انسانی	سال سوم آموزش متوسطه
3.	214	86	زبان و ادبیات فارسی 1 و 2 دروس مشترک کلیه رشته‌ها	دوره‌ي پیش دانشگاهی

واحد ثبت در تحلیل سطوح کلمه، شخصیت، تصاویر و مضامین(بر حسب درس و صفحه) است.

بر این اساس در واحد ثبت کلمات و مفاهیم، کلمه شهید، شهادت، جهاد، ایثار و سایر کلمات مرتبط و در واحد موضوع اظهاراتی مرتبط با فرهنگ ایثار و شهادت در حوزه‌های ادبیات عاشورایی، دفاع مقدس، پایداری سایر کشور ها و انقلاب اسلامی در هر یک از دروس(صفحات)کتاب های مورد مطالعه، مدنظر قرار گرفته است. به زعم(هولستی، 1373:182) موضوع به‌عنوان مفید ترین واحد تحلیل قلمداد می‌شود.

در واحد شخصیت به اسامی شهدا، جانبازان و ایثارگران پرداخته شده است و در واحد تصاویر، تصویر های نمایش‌گر صحنه‌های رشادت و ایثار و شهادت مدنظر قرار گرفته شده است.

فراوانی در  کتاب پیش  دانشگاهی	فراوانی در  کتاب سال سوم متوسطه	فراوانی در  کتاب دوم  متوسطه	فراوانی در کتاب  اول دبیرستان
16	35	21	66	مفاهیم و کلمات مرتبط
2	3	-	7	شخصیت‌ها
-	8	3	6	تصاویر

علاوه بر توصیف کمی ویژگی‌ها به شکل جدول بالا و بر اساس مفاهیم، شخصیت‌ها و تصاویر مطالب کتاب های ادبیات فارسی دوره‌ي متوسطه بر حسب 4 مقوله دیگر مورد تحلیل قرار گرفت که عبارتند از: ادبیات عاشورایی، ادبیات دوره‌ي هشت سال دفاع مقدس، ادبیات پایداری کشور های دیگر(فلسطین و.....) و ادبیات انقلاب اسلامی.

نتایج این تحلیل در جدول شماره(3) آمده است.

مجموع صفحات	زبان و ادبیات  پیش دانشگاهی		ادبیات  فارسی 3		ادبیات  فارسی2		ادبیات  فارسی1
	تعداد صفحات	تعداد درس	تعاداد صفحات	تعداد درس	تعداد صفحات	تعداد درس	تعداد صفحات	تعداد دروس با موضوع
18	4	1	5	1	-	-	8	1	ادبیات عاشورایی
17	1	1*(قسمتی از یک درس)	8	1	-	-	8	1	ادبیات دفاع مقدس
21	-	-	3	1*(قسمتی از یک درس)	16	3	2	-	ادبیات پایداری سایر کشورها
31	2	1*(قسمتی از یک درس)	21	3	-	-	8	1	ادبیات انقلاب اسلامی
	7	2	37	6	16	3	26	3	مجموع
	7به214	3./2	37به21.	25/6	16به291	24/3	26به197	24/3	نسبت

تعداد شخصیت‌های ذکر شده در کل کتاب ها و نیز تصاویر مرتبط به فرهنگ ایثار و شهادت بر حسب

4 مقوله ذکر شده، در جدول زیر ارائه شده است:

فراوانی تصاویر مرتبط با فرهنگ ایثار و شهادت	فراوانی شخصیت‌های  مرتبط با فرهنگ  ایثار و شهادت	مقوله
1	8	ادبیات عاشورایی
1.	2	ادبیات دفاع مقدس
4	-	ادبیات پایداری سایر  کشورها
2	1	انقلاب اسلامی

با توجه به نتایج ارائه شده در جداول تحلیل محتوا موارد ذیل مطرح می‌شوند:

   1- در کتب ادبیات فارسی دوره‌ي سه ساله‌ي متوسطه و کتاب ادبیات فارسی دوره‌ي پیش دانشگاهی 14 درس مرتبط با فرهنگ ایثار و شهادت آمده است، که از این میان کتاب ادبیات فارسی 3 بیش‌ترین فراوانی درس با مضمون ایثار و شهادت و کتاب دوره پیش دانشگاهی کم‌ترین میزان را دارا می‌باشد.

  2- به‌طور کلی از بین 4 مقوله‌ي تعریف شده در حوزه‌ي ادبیات ایثار و شهادت، سهم ادبیات دفاع مقدس با کم‌ترین میزان صفحات اختصاص‌یافته روبه‌رو است و نیز کم‌ترین تعداد دروس به آن اختصاص‌یافته است.

  3- در میان 4 کتاب تحلیل شده، کتاب سال دوم دوره متوسطه با کم‌ترین میزان توازن و تعادل در رابطه با 4 مقوله‌ي ذکر شده مواجه است، یعنی در این کتاب فقط به مقوله ادبیات پایداری سایر کشورها پرداخته شده است و از مجموع 16 صفحه اختصاص‌یافته به ادبیات سایر کشورها نیز ده صفحه به درس "کلبه عمو تم" که در باب مبارزه با برده داری در حوزه‌ي ادب پایداری سیاهان می‌باشد پرداخته است.

در این میان کتاب سال اول نسبتاً از تعادل خوبی برخورداراست.

  4- در کتاب ادبیات دوم متوسطه حتی یک درس(یا بخشی از یک درس) به ادبیات عاشورایی، ادبیات دفاع مقدس و ادبیات انقلاب اسلامی نپرداخته است.

  5- در کتاب دوره پیش دانشگاهی حتی یک درس کامل نیز با موضوع ادبیات دفاع مقدس یا ادبیات انقلاب اسلامی وجود ندارد و تنها در قسمتی از درس 14 و 3. به این مقوله پرداخته شده است.

  6- در مجموع در کل کتاب ها از اسامی شهدای دفاع مقدس ذکری نشده است. فقط در دو جا نام های شهید مرتضی آوینی و شهید چمران آورده شده است. البته در حوزه‌ي ادبیات عاشورایی به نام هایی اشاره شده و از اسامی مبارک شهدای واقعه عاشورا(امام حسین علیه السلام، حضرت ابوالفضل عباس، حبیب بن مظاهر و نیز خاندان ایثارگرآنان یعنی حضرت زینب(س)، حضرت سکینه، امام سجاد(ع)، ام کلثوم و.....) نیز استفاده شده و مضامینی آورده شده است.

   7- حتی با وجود فصلی از کتاب دوره پیش دانشگاهی تحت‌عنوان حسب حال /زندگی نامه، از ظرفیت این فصل برای ارائه‌ي زندگی نامه شهدا غفلت شده است.

   8- از کل دروس اختصاص‌شده به این 4 مقوله، فقط دو شعر(شعر پاسخ در کتاب1 و شعر باغ نگاه کتاب 3) در مقوله ادبیات دفاع مقدس آورده شده است. به‌عبارتی دیگر از ظرفیت شعر در این حوزه، استفاده ای نشده است و به اشعار شاعران دفاع مقدس چندان توجهی نشده است. البته دو 2 بیتی با موضوع شهید و جانبازی و با استفاده از کلمات نمادین و استعاره در کتاب ادبیات فارسی پیش دانشگاهی، صفحه 7. آورده شده است.

کشور عزیز ما ایران به دلیل موقعیت خاص‌منطقه ای و منابع عظیم طبیعی همیشه در معرض خطر و مورد طمع بیگانگان بوده است. انتظار می رود مسئولان فرهنگی کشور با نهادینه کردن فرهنگ ایثار و شهادت به وسیله‌ي رسانه ها و کتاب های درسی ارزش دفاع و پایداری را به نسل آینده منتقل کنند.

فرهنگ ایثار و حماسه آفرینی دفاع مقدس نیز مانند دیگر فرهنگ ها قابل انتقال است و کافی است تا با برقراری ارتباط صمیمانه و تأیرپذیر میان نسل گذشته و حاضر، مفاهیم، ارزش‌ها و باورهای ارزشمند این فرهنگ به نسل‌های بعد انتقال یابد.

روشن است که ارائه‌ي محتوا غنی ادبیات دفاع مقدس به شیوه ای خلاقانه و در قالب آثار مخاطب پسند(با توجه به ویژگی‌های روانشناختی هر گروه سنی) می‌تواند ابزاری موثردر ترویج و حفظ این فرهنگ ارزش‌مند در کشورمان و برای نسل‌های جوان باشد. همین فرهنگ نهادینه شده‌ي ایثار در راه خدا و باور آموزه‌های دینی موجب شد تا حماسه آفرینان هشت سال دفاع مقدس تا آخرین قطره خون از خاک این سرزمین دفاع کنند.

   یافته‌های این پژوهش به مانند یافته‌های پژوهش مهرام ونبي زاده، سعیدی و عرب زوزنی حاکی از غفلت نسبی برنامه‌ریزان و مولفان کتاب های درسی از انتقال فرهنگ ایثار و شهادت می‌باشد. در این میان هم‌چنان که تقریر شد باید اذعان داشت که کارکرد درس زبان و ادبیات فارسی کارکردی بی بدیل است و بی توجهی به فرصت عظیم زبان هنری این درس به‌خصوص‌زبان اعجازآمیز شعر، نوعی فرصت سوزی در ترویج فرهنگ ایثار و شهادت می‌باشد.

  در این مقا له فرصتی برای بیان مصادیق موجود در حوزه‌ي ادبیات مقاومت که می‌توانند در محتوای این کتاب ها قرار گیرند نبود. به نظر می رسد ارائه‌ي تصویری از ظرفیت های ادبیات داستانی و اشعار و سایر متون ادبی مربوط به ایثار و شهادت به‌خصوص‌در حوزه ادبیات عاشورایی و ادبیات دفاع مقدس و مقایسه آن با محتوای موجود در کتاب‌های درسی، می‌تواند خود موضوع مستقلی شمرده شود، اما به هر روی نمی‌توان از این سؤال گذشت که چگونه با توجه به حجم عظیم ادبیات داستانی و اشعار تولید شده در دو دهه اخیر راجع به شهدای دفاع مقدس فقط از دو شهید(چمران و آوینی) در این کتابها یاد شده است؟

اگر چه باید پذیرفت که حجم کتاب های درسی محدود است ولی آیا کتاب های درسی نباید به‌عنوان مدخلی رهگشا جهت آشنایی دانش‌آموزان با محتوای مرتبط و موجود در جامعه در حوزه‌ي ایثار و شهادت عمل نمایند؟!واقعاً این کتاب ها تا چه حد به معرفی مدخل گونه آثار نثر و نظم حوزه دفاع مقدس پرداخته‌اند؟ آیا بهتر نیست از کتابهای درسی برای معرفی شاعران دفاع مقدس و هدایت دانش‌آموزان به مطالعه‌ي آثار آنان استفاده کرد؟براستی تا چه اندازه در شناساندن شاعرانی چون سید حسن حسینی، سپهر و سایر شعرای این حوزه، از طریق کتابهای درسی موفق بوده ایم؟

- صحیفه‌ي نور، جلد 12

- نوریان، محمد(1386). تحلیل محتوا کتاب های درسی اول دبستان در ایران، فصل‌نامه‌ي روانشناسان ایرانی، سال سوم، شماره12، تابستان1386

- شمشيري، بابک(1385). شیوه های پرورش فرهنگ ایثار و شهادت در نظام آموزش و پرورش، مجموعه مقالات نخستین همایش علمی فرهنگ ایثار و شهادت، شیراز: دانشگاه شیراز، صفحه212

-  سایت اطلاع رسانی مقام معظم رهبری www. leader. ir   www. khamenei. ir

- مهر محمدی، محمود(1383). آموزش عمومی هنر، تهران. انتشارات مدرسه

- باقری، خسرو(1376). نگاهی دوباره به تعلیم و تربیت اسلامی، تهران. انتشارات مدرسه

- کتاب ادبیات فارسی(1)، سال اول دبیرستان

-  زرین کوب، عبد الحسین(1373). نقد ادبی، انتشارات امیر کبیر

- عسگری، علی(1386). جایگاه ادبیات در ترویج فرهنگ ایثار و شهادت، مجموعه مقالات همایش آسیب‌شناسی ترویج فرهنگ ایثار و شهادت، دانشگاه مازندران، صفحه415

- کتاب ادبیات فارسی(3)، دوره‌ي دبیرستان

- مختاری پور، مرضیه؛ مختاری پور، حسین و سید علی سیادت. آثار پیامدهای فرهنگی ایثار و شهادت. مجموعه مقالات نخستین همایش علمی فرهنگ ایثار و شهادت. شیراز. دانشگاه شیراز، صفحه4.6

- منزه، جواد(1382). بررسی شیوه های بهینه انتقال ارزش‌های دفاع مقدس به نسل جوان، بنیادحفظ و نشر ارزش‌های دفاع مقدس

- رعنایی پور، م(1385). جایگاه اهمیت ایثار و شهادت در فرهنگ اسلامی، مجموعه مقالات نخستین همایش علمی فرهنگ ایثار و شهادت، شیراز. دانشگاه شیراز

- مهرام، بهروز؛ نبی زاده شهری، بتول. کتاب های درسی دوره‌ي ابتدایی و ترویج فرهنگ ایثار و شهادت، مجموعه مقالات همایش آسیب‌شناسی ترویج فرهنگ ایثار و شهادت، دانشگاه شیراز

-  هولستی، آ(1373). تحلیل محتوا در علوم اجتماعی و انسانی، ترجمه نادر سالارزاده امیری. تهران. دانشگاه علامه طباطبایی

- بیابانگرد، 1(1384). روش‌های تحقیق در روانشناسی و علوم تربیتی، تهران: نشر دوران

- کتب ادبیات فارسی دوره سه ساله آموزش متوسطه و دوره‌ي پیش دانشگاهی

- راضیه، تجار(1387). مصاحبه با خانم راضیه تجار نویسنده‌ي حوزه‌ي ادبیات دفاع مقدس در گفتگو با حیات، برگرفته از سایت www. hayat. ir

-  سعیدی رضوانی، محمود؛عرب زوزنی، احمد. فرهنگ شهادت در کتب درسی دوره راهنمایی، مجموعه مقالات نخستین همایش علمی فرهنگ ایثار و شهادت، دانشگاه شیراز 1385

-  قبادی حسین علی، جمشیدیان همایون. نظری بر سمبولیسم اجتماعی در شعر انقلاب اسلامی، مجله‌ي دانشور، تیر 138.

- حسن کی کاووس و کافی غلام رضا. ویژگی هی شعر عاشورایی از آغاز قرن چهارم تا پایان قرن نهم، مجله‌ي علوم انسانی الزهرا، زمستان 1385- بهار1386، 17-16

-احمد زاده شیده. نقش و ماهیت شعر، پژوهشنامه‌ي علوم انسانی، پاییز و زمستان1383، ویژنامه زبا ن های خارجی، شماره 44-43